https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
19
SOYA O‘SİMLİGİNİNG BİOLOGİYASİ FOYDALİ XUSUSİYATİ,
Y
ЕTİSHTİRİSH TEXNOLOGİYASİ
Andijon qishloq xo‘jaligi va Agrotexnologiyalar instituti
Saksanboyeva Mushtariy Lochinbek qizi
Annotatsiya
:
Maqolada soya o‘simligini kelib chiqishi ,yashash
sharoiti
,tarqalishi marfologiyasi, seleksiyasi va shuni ham takidlab o‘
tishimiz keraki,
dorivorlik xuxusiyati va undan olinadigan mahsulotlarni ham ahamiyati katta
hisoblanadi.
Аннотация
:
В
статье
рассматриваются
происхождение,
местообитание, распространение, морфология, селекция соевых бобов, и,
следует отметить, что большое значение имеют также лечебные свойства и
получаемые из них продукты.
Abstract
: The article discusses the origin, habitat, distribution, morphology,
selection of soybeans, and, it should be noted, the medicinal properties and
products obtained from them are also of great importance.
Kalit so
‘zlar
:
Soya, o‘suv davri , navlari, poya tarqalishi, barg , foydaliligi,
tarkibi,
Ключевые
слова
:
Соя,
вегетационный
период,
сорта,
стеблеобразование, лист, полезность, состав,
Keywords:
Soybean, growing season, varieties, stem distribution, leaf,
usefulness, composition,
Dunyo miqyosida aholining oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashda agrar
sohaning o‘rni va ahamiyati kundan
-kunga oshib bormoqda. Respublikamizda
dehqonchilik madaniyatini yuksaltirish fan texnika yutuqlari va ilg‘or tajribasini
ishlab chiqarishga keng joriy qilish evaziga ekinlarning hosildorligini oshirish,
uning sifatini yaxshilash, ayniqsa mamlakatimizda don mustaqilligini ta’minlash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
20
ustida katta tadbirlar amalga oshirilmoqda. Respublika aholisini oziq-ovqat,
birinchi navbatda don mahsulotlari bilan to‘la ta’minlash vazifasini bajarish muhim
ahamiyatga molik vazifa hisoblanadi. Mamlakatimizda soya moyli ekinlar
maydonlarining kengaytirilishi va ulardan tayyorlanadigan mahsulotlarning
ko‘payishi aholining yog‘
-
moy mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini to‘la qondirish
hamda chorvachilikni izchil rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu bilan bir qatorda hozirgi kunda qishloq xo‘jaligida o‘simlik oqsilini
ishlab chiqish va ta’minlash eng katta muammolardan hisoblanadi. Bu muammoni
еchishda dukkakli don ekinlaridan soya o‘simligining ahamiyati kattadir. Soya
o‘simligi dukkakli
-
don ekinlari oilasiga mansub, bir yillik o‘simlik, vatani
Markaziy Osiyo hisoblanadi. Soya oziq-ovqat,
е
m tayyorlashda va tuproq
unumdorligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Soya doni tarkibida 38
-52 % oqsil,
22-
25 % yog‘, yog‘ tarkibida turli vitaminlar, poxolida
esa 4-5% oqsil va 5 % gacha
yog‘ bo‘ladi. Soya donida oqsilni ko‘pligi jihatidan bug‘doy donidan 2,5,
makkajo‘xori donidan esa 3,5 barobar yuqori turadi va soya donining oqsili
tarkibida 10 dan ortiq aminokislotalar mavjud. Ko‘k massasi esa chorva mollari
ga
oziq bo‘ladi. Soya ildizlarida barcha dukkakli o‘simliklarning ildizlaridagi kabi
havodagi azotdan foydalana oladigan tuganaklar rivojlanadi. Soya o‘simligi
ildizidagi rizobiol bakteriyalar hosil qilgan tuganaklar tufayli har gektarda 150-
250 kilogramm
gacha sof azot to‘playdi. Soya yorug‘lik, issiqlik va namlikni
sevadigan juda qadimiy ekin hisoblanadi. Bugungi kunda dunyo dehqonchiligida
katta maydonlarni egallaydigan ekinlarning har biri, ularni ko‘p tarmoqli
ekanligidan kelib chiqib ekin maydoni belg
ilanadi. Ekin maydonlaringa ko‘ra soya
ekini bug‘doy, sholi, makkajo‘xoridan keyingi o‘rinni egallaydi. Maʼlumotlarga
ko‘ra, soya dunyo mamlakatlarida 100 mln. gektarga yaqin maydonga ekilib,
е
r
shari aholisining 53 foizi faqatgina soya moyini isteʼmol qil
adi.
Soya o‘simligi doni va oqsilidan to‘rt yuzdan ziyod turli xil mahsulotlar
tayyorlanadi va ular xalq xo‘jaligining barcha sohalarida ishlatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
21
Soyaning kimyoviy tarkibida uning inson organizmi tomonidan eng tez hazm
bo‘lishi, zararsizligi bilan paxta va boshqa o‘simliklar moyidan ustun turadi.
Doni tarkibida 45% gacha oqsil va 25 foizgacha o‘simlik moyi saqlaydi.
Shuningdek, soya doni tarkibida hayvon oqsilida uchraydigan barcha almashlab
bo‘lmaydigan aminokislotalarni saqlaydi. Shuning uchun soya oqsilidan sut, qatiq,
tvorog, pishloq, turli xi
l go‘shtlar, ekologik toza sifatli moy, tuxum poroshogi
(tarkibida letsitin moddasi saqlaydigan) olish mumkin. Soya oqsilidan qon
plazmalari, ko‘z oynaklar uchun sifatli linzalar olinadi. Bundan tashqari jun
gazlamalar ishlab chiqiladi.
Soya uni qo‘shib tayyorlangan non mahsulotlari qotib qolmaydi va ular 4
-5
kun davomida yumshoq bo‘lib turadi hamda faqat bug‘doy unidan pishirilgan
nonlarga qaraganda ikki marta to‘yimli hisoblanadi.
Chorvachilikda soya mahsulotlari, eng sifatli va tuyimli
е
m-xashak ozuqalari
bo‘lib hisoblanadi. Soya doni tarkibidagi proteinga ko‘ra 100 kg. soya doni 134,8
ozuqa birligi saqlaydi. Bu ko‘rsatkich boshqa bironta donli yoki dukkakli ekinda
uchramaydi.
Soya donidan moy zavodlarda moy ajratib
olingandan so‘ng qolgan shroti
tarkibida 14 xil aminokislota mavjud bo‘ladi.
Ana shu moddalar 3 kunlik jo‘jalar uchun aminokislotalarga boy ozuqa
sifatida tavsiya qilinadi. Katta tovuqchilik fermalarida soya shroti bilan
oziqlantirilganda ulardan olinadigan tuxum soni ortadi.
Soya oqsilidan ipakchilikda ham ozuqa sifatida foydalaniladi. Masalan
Yaponiyada bir yilda besh martagacha ipak qurti boqiladi. Bunda, soya oqsilidan
suyultirilgan pastalar tayyorlanib qurtlar oziqlantiriladi. Bu o‘simlik tuproq
unumdorligini oshirish borasida ham eng muhim ekinlardan biridir.
Soya dukkakli o‘simlik sifatida o‘z ildizlari orqali havodan sof azotni o‘zlashtirib
oladi va tuproqni azot bilan boyitadi. Soya bugungi kun dehqonchiligida eng
muhim ekin bo‘lib, tuproq strukturasini yaxshilab,biologik unumdorlikni oshiradi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
22
o‘zidan keyin tuproqda 55
-60 kg. miqdorda sof azot qoldirib ketadi. Soya ekilgan
dalalarda tuproqning mikroflorasi yaxshilanadi, tuproqda biologik va ekologik
tizim vujudga keladi. Chuvalchanglar, rizobium bakteriyalari va boshqa foydali
organizmlar yashashi uchun qulay muhit yuzaga keladi.
Ilmiy tajribalarda soya ekilgunga qadar tuproqdagi gumus miqdori 0,65-0,72%
bo‘lgan bo‘lsa, soya ekilgandan keyin kuzda gumus miqdori 0,95
-1,03%ga
е
tishi
ko‘rsatib berilgan.
Muxtasar qilib aytganda, soya
е
tishtirish bilan ikki muhim muammoni, birinchisi
tuproqni biologik azot bilan boyitish, azotli o‘g‘itlarni kam sarflash orqali fermer
xo‘jaliklarining samaradorligini ortishiga, ikkinchisi aholini eng sifatli, tarkibida
inson uchun zararli moddalari bo‘lmagan o‘simlik moyi bilan taʼminlashga
erishamiz.
Yetishtirish agrotexnikasi:
Soya o‘simligini ikki muddatda ekish mumkin.
Birinchisi bahorda tuproq harorati 12-
14 0 S bo‘lganda yoki makkajo‘xori bilan bir
muddatda, ikkinchi muddat takroriy ekin sifatida donli ekinlardan so‘ng ekiladi.
Soyaning ertapishar navlari 1200-
15000S, o‘rtapishar navlari esa 1800
-21000S
talab qiladi.
Soyani asosiy ekin sifatida ekishda uning navlarini to‘g‘ri tanlay bilish
lozimdir.
Soya tibbiyotda o‘ta foydali, chorvachilikda hosildorlikni oshirishda
samarali va qishloq xo‘jaligida hamkor ekin sifatida
еtishtirish uchun qulay bo‘lgan
o‘simlikdir. Soya o‘simligi va undan olinadigan mahsulotlar oshqozon, me’da
-
ichak tizimi kasalliklarida foydali hisoblanadi. Shuningdek, soya qandli diabet
kasalligini davolashda ham samaralidir.
Ular pishirilgan soya soslari bilan solishtirganda turli xil lazzat, xushbo'y va
tuzilishga ega bo'lsa-da, ular tezroq va arzonroq ishlab chiqarilishi mumkin,
shuningdek, uzoqroq saqlash muddatiga ega va odatda shu sabablarga ko'ra ishlab
chiqariladi. Xitoy uslubidagi oziq-ovqat bilan keng tarqalgan quyuq sousning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-3_
июнь
-2025
23
shaffof plastik paketlari odatda gidrolizlangan o'simlik oqsili formulasidan
foydalanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nazarov K. N., Toirov A. T. Dukkakli ekinlar еtishtirish
texnologiyasi. – Toshkent: Mehnat, 2005. – 148 b.
2.
Raximov S.R., Aripov F.N. Soya ekinlari biologiyasi va seleksiyasi.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2010. – 232 b.
3.
Karimov A., Abdullayev Sh. Soya еtishtirish va qayta ishlash
texnologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2017. – 176 b.
