https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
87
INGLIZ GRAMMATIKASINI OG‘ZAKI NUTQ ORQALI
O‘RGATISH
Rishton tumani 2-
son politexnikumining ingliz tili fani oʻqituvchisi
Abduvoxidova Shukuronaxon Qahramon qizi
shukronaxonabduvoxidova100@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada ingliz tili grammatikasini og‘zaki nutq
faoliyati orqali o‘rgatishning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilinadi. An’anaviy
o‘qitish metodlari —
grammatikani faqat yozma mashqlar asosida o‘rgatish —
talabalar tilni real muloqotda qo‘llay olishida yetarli samara bermasligi ko‘rsatib
o‘tiladi. Shuning uchun maqolada kommunikativ yondashuv asosida grammatikani
o‘rgatishning afzalliklari, turli og‘zaki mashqlar (dialoglar, rol o‘ynash,
intervyular) orqali grammatik ko‘nikmalarni sha
kllantirish metodlari keltirilgan.
O‘zbek tilida ta’lim oluvchi talabalar uchun grammatikani og‘zaki nutq orqali
o‘rgatish til strukturasi farqlari, xatodan qo‘rqish sindromi va passiv o‘rganish
muammolarini yengishga xizmat qilishi ta’kidlangan. Maqola natijalariga ko‘ra,
grammatikani amaliy nutqiy faoliyat bilan uyg‘unlashtirish talabalar bilimini
chuqurlashtiradi va mustahkamlaydi.
Kalit s
o‘
zlar
modal fe’llar, ingliz tili, grammatik kompetensiya, muloqot, til
o‘qitish, ehtimollik, majburiyat, interaktiv metodika, kontekstual o‘rganish, chet
tili ta’limi;
ANNOTATION
This article explores the theoretical and practical
foundations of teaching English grammar through spoken communication.
Traditional teaching methods
—
which focus mainly on grammar drills and written
exercises
—
often fall short in helping learners use grammatical structures
effectively in real-life communication. Therefore, this study emphasizes the
advantages of communicative approaches, highlighting various speaking activities
such as dialogues, role plays, and pair interviews that foster grammatical
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
88
competence in learners. The article particularly addresses the context of Uzbek-
speaking students, whose native language structures differ significantly from
English. Teaching grammar through oral practice not only helps overcome issues
such as fear of mak
ing mistakes and passive learning but also increases learners’
motivation and engagement. The findings suggest that integrating grammar
instruction with real communicative tasks enhances students’ practical language
skills and leads to deeper, more durable learning outcomes.
Key words
Modal verbs, English language, grammatical competence,
communication, language teaching, probability, obligation, interactive
methodology, contextual learning, foreign language education
KIRISH
Ingliz tili bugungi globallashuv davrida xalqaro aloqa, fan,
texnologiya, savdo, va ta’lim sohalarida yetakchi vosita sifatida xizmat qilmoqda.
Deyarli barcha sohalarda, ayniqsa texnik va kasb-
hunar ta’lim muassasalarida
ingliz tilini bilish muhim ko‘nikma
bo‘lib, talabalarning raqobatbardosh kadrlar
bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ingliz tilini samarali o‘rgatish,
ayniqsa, grammatik bilimlarni amaliy qo‘llay olishni rivojlantirish zamonaviy
ta’lim jarayonida dolzarb masalaga aylangan.
An’anaviy dars jarayonlarida grammatika ko‘proq nazariy qoidalar, yozma
mashqlar va testlar orqali o‘rgatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
89
Bu esa talabalar orasida grammatikani faqat “qoidalarni yodlash” sifatida
qabul qilinishiga olib keladi. Bunday yondashuv natijasida talabalarda grammatik
bilimlar mavjud bo‘lsa
-da, ularni real muloqot jarayonida ishlata olish malakasi
shakllanmaydi. Ingliz tili kommunikativ vosita ekanligini inobatga olgan holda,
grammatikani og‘zaki nutq orqali o‘rgatish hozirgi kunda o‘z dolzarbligini tobora
oshirmoqda.
Xalqaro tadqiqotlar, jumladan Harmer (2007), Thornbury (1999) va Celce-
Murcia (2001) tomonidan ilgari surilgan kommunikativ yondashuvlar
(Communicative Language Teaching -
CLT) grammatikani kontekstda, ya’ni
haqiqiy hayotiy vaziyatlarda qo‘llash orqali o‘rgatish muhimligini ta’kidlaydi.
Ushbu metodikalar talabalarning faolligini oshiradi, muloqotga kirishishga
undaydi va xatodan qo‘rqmaslik muhitini yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
90
CLT uslubida grammatik qoidalar bevosita muloqot davomida, turli ijtimoiy
rollar, vazifalar va nutqiy holatlar orqali o‘rganiladi.
O‘zbekistonda ingliz tilini
o‘qitish tizimi so‘nggi yillarda sezilarli darajada modernizatsiya qilinayotgan
bo‘lsa
-
da, ko‘plab ta’lim muassasalarida hanuzgacha grammatikani o‘rgatishning
an’anaviy uslublari ustunlik qiladi. Bu holat o‘quvchilarning nutqiy
kompetensiyasini rivojlantirishda cheklovlar tug‘diradi. Ayniqsa, politexnikum va
kasb-hunar kollejlari kabi amali
y ta’lim muassasalarida ingliz tili grammatikasini
nutq orqali o‘rgatish —
talabalarni kelajakdagi kasbiy muhitga tayyorlash uchun
muhim qadam hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqolada ingliz grammatikasini og‘zaki nutq
vositasida o‘rgatishning nazariy asoslari, amaliy metodlari va ularning o‘zbek tilida
ta’lim oluvchi guruhlarga tatbiq etish usullari tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek,
kommunikativ
mashg‘ulotlar
yordamida
grammatik
ko‘nikmalarni
mustahkamlash, talaba faolligini oshirish va amaliy nutqiy bilimlarni rivojlantirish
masalalariga e’tibor qaratiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
.
Grammatikani o‘rgatishda
kommunikativ yondashuvning o‘rni
.
Ingliz tili grammatikasi tilning asosiy
tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, to‘g‘ri jumla tuzish, fikrni aniq ifodalash va
og‘zaki muloqotda ishtirok etishda muhim ahamiyatga ega. An’anaviy
yondashuvda grammatikani izohlash va yozma mashqlar orqali o‘rgatish
ustuvor
bo‘lib, bu talabalarni grammatikani nazariy bilishga, ammo uni nutqda qo‘llashga
qiynalishga olib keladi.
Kommunikativ yondashuv (Communicative Language Teaching
–
CLT)
o‘quvchilarni grammatikani muloqot davomida, amaliy nutq faoliyati orqali
o‘zlashtirishga undaydi.
Ushbu yondashuvda o‘quvchilarga real hayotga yaqin
vaziyatlar, rol o‘ynash, juftlik va guruh mashqlari orqali til strukturasi bevosita
qo‘llaniladi.
Misol:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
91
Talabalarga "Yesterday evening" mavzusida kichik hikoya aytish topshirig‘i
beriladi. Ushbu topshiriq orqali ular Past Simple va Past Continuous zamonlarini
kontekstda ishlatishni o‘rganadilar.
“I was doing my homework when the lights went out.”
—
bu jumla yordamida talabalar grammatik strukturani og‘zaki shaklda
o‘zlashtiradi.
Og‘zaki nutq asosidagi grammatik mashqlar turlari
.
a) Rol o‘ynash
(Role-play)
Rol o‘ynash mashqlari real hayotdagi muloqot shakllarini taqlid qiladi. Bu
turdagi mashqlar orqali o‘quvchilar grammatik qoidalarni kontekstda
mustahkamlab boradilar.
Masalan: "Customer
–
Shop assistant" ssenariysi orqali talabalar modal fe’llar
(can/could/would) dan foydalanishni o‘rganadi.
“Could you show me a smaller
size?”
:
“Sure, you can try this one.”
b) Dialog tuzish
Talabalar berilgan vaziyat asosida dialog yaratadilar va uni juftlikda yoki
guruhda ijro etadilar. Ushbu usul orqali ular so‘roq shakllari, zamonlar, va
predloglar kabi grammatik birliklarni faol ishlatishga o‘rganadilar.
c) Juftlik intervyulari (Pair interviews)
Har bir talabaga savollar ro‘yxati beriladi. Ular juftlikda bir
-biriga savollar
beradi va javob qaytaradi.
Masalan:
“Have you ever been abroad?”
“When did you last go to the cinema?”
Ushbu savollar orqali Present Perfect va
Past Simple zamonlari og‘zaki
ravishda mustahkamlanadi. Nutqiy topshiriqlar (Task-based grammar practice)
Suratlar asosida hikoya tuzish, Qadam-
baqadam ko‘rsatma berish (imperatives)
,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
92
Shaxsiy fikr bildirish (opinion sharing), Bu topshiriqlar orqali grammatik birliklar
ma’lum vazifa doirasida tabiiy shaklda ishlatiladi.
Grammatikani og‘zaki yo‘l bilan o‘rgatishning afzalliklari
Afzalliklar
Tavsif
Realistik qo‘llash
Talabalar grammatika qoidalarini real vaziyatda
ishlatishni o‘rganadilar
Faollikni oshiradi
Talaba dars jarayonida faol bo‘ladi, passiv emas
Nutqiy muhit yaratadi
Ingliz tilida gapirishga psixologik tayyorgarlik
kuchayadi
Xotirada uzoq saqlanadi
Nutq orqali o‘rganilgan grammatika tezroq yodda
qoladi
Xatolardan
o‘rganish
Talabalar grammatik xatoni nutqda sezadi va
tuzatishga o‘rganadi
O‘zbek auditoriyasida qo‘llanish xususiyatlari
.
O‘zbek tilida so‘zlashuvchi
talabalarning ingliz tilidagi grammatik qoidalarni o‘zlashtirishida quyidagi omillar
muhim:Tillar orasidagi strukturaviy farqlar: Masalan, ingliz tilidagi artikllar
(a/an/the) o‘zbek tilida yo‘q, bu esa tushunishni murakkablashtiradi.
Zamonlar
tizimidagi tafovutlar: Ingliz tilidagi Present Perfect yoki Past Perfect zamonlariga
o‘zbek tilida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri moslik yo‘qligi sababli, bu zamonlarni og‘zaki
mashqlar orqali kontekstda tushuntirish kerak. Talabalar orasida grammatikadan
qo‘rqish hissi: Xatolik qilishdan cho‘chish odatda og‘zaki faoliyatni cheklaydi.
Kommunikativ metod bunday to‘siql
arni yumshatadi. Har bir grammatik
mavzudan keyin og‘zaki mashq kiritilishi zarur.
Talabalarga “gaplashishga ruxsat
beruvchi muhit” yaratish lozim.
Xatoni to‘g‘rilashda muloyim va konstruktiv
yondashuv qo‘llanishi kerak (e.g. recasting).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
93
Talabalarga o‘zlari tuzgan gaplarni aytish, tuzatish va qayta ishlash
imkoniyati berilishi zarur.
Mashg‘ulotlarda video/suhbat yozuvlari orqali
kontekstual grammatika o‘rgatish foydali bo‘ladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ingliz tilini samarali o‘rgatish bugungi zamon
talabi bo‘lib, bunda grammatik ko‘nikmalarni shakllantirish muhim rol o‘ynaydi.
Ammo grammatikani faqat nazariy qoidalar asosida o‘rgatish —
ayniqsa, ona tili
o‘zbek bo‘lgan talabalar uchun —
tilni faol muloqot vositasi sifatida egallashga
to‘liq imkon yaratmaydi. Ushbu maqolada keltirilgan ilmiy va metodik tahlillar
asosida shuni xulosa qilish mumkinki,
grammatika bilimlarini og‘zaki nutq
orqali o‘rgatish
ta’lim samaradorligini oshiradi, talabalarni faol fikrlashga
undaydi va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantiradi.
Og‘zaki mashqlar
orqali o‘rgatish talabaga grammatik strukturani real hayotiy vaziyatlarda qo‘llash
imkonini beradi. Bu jarayon davomida o‘quvchi grammatika qoidalarini quruq
yodlash emas, balki muloqot vositasi sifatida idrok qiladi. Shu orqali nafaqat
grammatik bilim, balki mustahkam nutqiy malaka ham shakllanadi. Bundan
tashqari, og‘zaki mashqlar talabalarni darsda faol ishtirok etishga
, mustaqil
fikrlashga va o‘z fikrini grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalashga o‘rgatadi.
Tajriba
va kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy yozma metodlar bilan solishtirganda,
kommunikativ yondashuv orqali o‘rgatilgan grammatika o‘quvchilarda uzoqroq
esda qoladi va real vaziyatlarda tez-
tez qo‘llaniladi. Masalan, Past Simple yoki
Present Per
fect kabi zamonlarni grammatik jadval orqali o‘rgatgandan ko‘ra,
talabalarni ushbu zamonlar bilan bog‘liq voqealarni og‘zaki hikoya qilishga undash
ularning grammatikani
amalda qo‘llashiga zamin yaratadi.
Bundan tashqari, o‘zbek
guruhlarining o‘ziga xos til xususiyatlarini hisobga olgan holda, grammatikani
og‘zaki nutq orqali o‘rgatish yanada muvofiq bo‘ladi. O‘zbek tilida artikllar,
murakkab zamonlar yoki Perfect shakllar bo‘lmagani sababli, bu birliklarni
faqat
yozma mashqlar orqali emas, balki og‘zaki muloqot kontekstida tushuntirish
o‘quvchilarning tushunishini osonlashtiradi. Shuningdek, bu yondashuv ularning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
94
psixologik tayyorgarligini kuchaytiradi
—
ya’ni ular grammatik xatodan qo‘rqmay
gapirishga urinadi, bu esa til o‘rganishda katta yutuq hisoblanadi.
Shunday qilib, grammatika va og‘zaki nutqni integratsiyalash —
zamonaviy
til o‘qitishning muhim talabi bo‘lib, bu yondashuvni o‘zbek auditoriyalarida
qo‘llash, ayniqsa politexnikum va kasb
-
hunar kollejlari kabi amaliy yo‘nalishdagi
muassasalarda juda muhim
dir. Darslarda kommunikativ metodlar, og‘zaki
topshiriqlar, rol o‘ynash va interaktiv mashqlardan keng foydalanish orqali
o‘quvchilarda grammatika bilimini nutqiy kompetensiya bilan birgalikda
shakllantirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1
Azar, B. (2007).
Understanding English Grammar
. Pearson Education.
2.
Biber, D., Conrad, S., & Leech, G. (2002).
Longman Grammar of
Spoken and Written English
. Longman.
3.
Collins, L. (2015).
English Articles: A Comprehensive Guide to Using
"A," "An," and "The" in English
. Oxford University Press.
4.
Cook, V. (2003).
The English Language: A Linguistic Introduction
.
Wiley-Blackwell.
5.
Eastwood, J. (1994).
Oxford Guide to English Grammar
. Oxford
University Press.
6. Faxriddin B., N
o‘
monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN
M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNING TORMOZ SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific
researchers (IJSR) INDEXING.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
1.
–
С
. 333-337.
7.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of
Science and Technology.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
8.
–
С
. 45-50.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
95
8.Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN
AVTOMOBILNI TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY
TEBRANISHLARINI TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL
QILISH //
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ
.
–
2024.
–
Т
. 47.
–
№.
4.
–
С
. 81-87.
9. Xusinovich T. J., R
o‘
zibayevich M. N. M1 TOIFALI
AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL
QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
10. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLA
НГАН
M1
TOIFALI AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI
//Academic research in educational sciences.
–
2024.
–
Т
. 5.
–
№.
5.
–
С. 787
-791.
11
.Каршиев
Фахридин
Умарович,
Н.Абдуқаҳоров
ИЗУЧЕНИЕ
МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ
В
МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//
https://www.iupr.ru/6-121-2024
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf
12. Xusinovich T. J., R
o‘
zibayevich M. N. M1 TOIFALI
AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL
QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
13. Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov N
o‘
monbek.
"STARTING ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal
of Science and Technology 5.2 (2025): 83-87.
14. Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and M
o‘
minov Nurali R
o‘
zibayevich.
"M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O
‘RGANISH."
15
. В. Я. Бочкарев. Новые технологии и средства измерений, методы
организации водоучета на оросительных системах. Новочеркасск, 2012,227 с
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
96
16
.В.А.Втюрин.Автоматизированные
системы
управления
технологичес
-
кими процессами .Основы АСУТП. Санкт
-
Петербург 2006,154
с.
17
.Рачков М.Ю. Технические средства автоматизатсии.
-
Москва: МГИУ,
2006,-
347 с. 9.Vohidov А.Х. Abdullaeva D.A. Avtomatikanmg texnik vositalari.
T..TIMI, 2011.180 b.
