https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
332
CHIRCHIQ SHAHRIDA 1995-2010-YILLAR DAVOMIDA
ATMOSFERA HAVOSI IFLOSLANISHI HAMDA UNING TAHLILI
Toshturdiyev Nurbek Nurali o‘g‘li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti
Fizika fakulteti Gidrometeorologiya
yo‘nalishi
3-bosqich talabasi
Tel: +998 88 910 42 46
Email:
nurbektoshturdiyev86@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Chirchiq shahrida 1995
–
2010-yillar
davomida atmosfera havosining ifloslanish darajasi va uning asosiy sabablari tahlil
qilinadi. Shahar sanoatlashgan hudud sifatida metallurgiya, kimyo va energetika
korxonalarining faoliyati bilan bog‘liq h
olda ekologik muammolarga duch kelgan.
Tadqiqot davomida havoga chiqarilgan asosiy ifloslantiruvchi moddalar (chang
zarralari, oltingugurt dioksidi, uglerod oksidi, azot birikmalari va boshqalar)
dinamikasi o‘rganildi. Shuningdek, aholi salomatligiga ta’sir, me’yoriy
ko‘rsatkichlar bilan taqqoslash va mavjud ekologik siyosat choralari tahlil etildi.
Maqolada ifloslanishning oldini olishga qaratilgan taklif va tavsiyalar ham
berilgan.
Kalit so‘zlar:
Chirchiq, atmosfera havosi, sanoat ifloslanishi, ekologik tahlil,
sog‘liq, 1995–
2010.
Abstarct:
This article analyzes the state of air pollution in the city of Chirchiq
during the period from 1995 to 2010. As an industrial city, Chirchiq faces
significant environmental challenges due to the operation of metallurgy, chemical,
and energy enterprises. The study examines the dynamics of major air pollutants
—
such as particulate matter, sulfur dioxide, carbon monoxide, and nitrogen
compounds
—
based on scientific analysis. Additionally, the article explores their
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
333
effects on public health, compares pollution levels with regulatory standards, and
evaluates current environmental policies. Practical recommendations for mitigating
air pollution are also provided.
Keywords:
Chirchiq, air pollution, industrial emissions, ecological analysis,
health, 1995
–
2010.
Аннотация:
В данной статье рассматривается состояние загрязнения
атмосферного воздуха в городе Чирчик в период с 1995 по 2010 годы. Будучи
промышленным
городом,
Чирчик
сталкивается
с
серьезными
экологическими
проблемами,
вызванными
деятельностью
металлургических, химических и энергетических предприятий. В
исследовании проанализирована динамика основных загрязняющих веществ
—
таких как твердые частицы, диоксид серы, оксид углерода и соединения
азота. Также рассматриваются их влияние на здоровье населения, сравнение
с нормативными показателями и анализ существующей экологической
политики. В статье предложены практические рекомендации по снижению
уровня загрязнения.
Ключевые слова:
Чирчик, загрязнение воздуха, промышленные
выбросы, экологический анализ, здоровье, 1995–
2010.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonning sanoatlashgan hududlarida atmosfera
havosining ifloslanish darajasi sezilarli darajada ortib bormoqda. Bu holat asosan
sanoat korxonalarining kengayishi, texnologik jarayonlarning eskirishi,
shuningdek, avtomobillar soninin
g ko‘payishi bilan izohlanadi. Ayniqsa, yirik
ishlab chiqarish markazlariga aylangan shaharlarda bu muammo aholi salomatligi,
ekologik barqarorlik va yashash sifati nuqtai nazaridan dolzarb masalaga aylangan.
Chirchiq shahri
–
Toshkent viloyatidagi muhim sanoat markazlaridan biri
bo‘lib, u yerda elektrotexnika, kimyo, metallurgiya, neft
-kimyo kabi tarmoqlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
334
faoliyat yuritadi. Aynan shu korxonalar faoliyati natijasida atmosferaga ko‘plab
zararli gazlar, muallaq zarralar va toksik moddalarning chiqarilishi kuzatilmoqda.
Ushbu ifloslanishlar nafaqat ekologik muvozanatni, balki inson salomatligini
jiddiy xavf ost
iga qo‘yadi.
Mazkur maqolada 1995
–
2010-
yillar oralig‘ida Chirchiq shahrida kuzatilgan
atmosfera havosi ifloslanishi holati atroflicha tahlil qilinadi. Asosiy maqsad
–
eng
ko‘p tarqalgan zararli moddalarning miqdoriy o‘zgarishlarini, ularning manbalarini
va aholi sog‘lig‘iga ta’sirini aniqlash, mavjud holatga ilmiy yondashuv asosida
baho berish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga doir takliflar ishlab
chiqishdan iborat.
Chirchiq shahri O‘zbekiston Respublikasi Toshkent viloyatining
sanoatlashgan hududlaridan biri hisoblanadi. Shaharda faoliyat yuritayotgan yirik
sanoat korxonalari, xususan, “Elektrokimyo zavodi”, “Kimyo
-energetika
majmuasi”, metallurgiya va qurilish mater
iallari ishlab chiqaruvchi zavodlar
nafaqat iqtisodiy o‘sish manbai, balki ekologik muammolar manbai sifatida ham
e’tibor markazidadir. Ushbu sanoat tarmoqlari faoliyatining ajralmas qismi sifatida
atmosfera havosiga har yili tonnalab zararli moddalar chiqariladi. Bunda eng asosiy
ifloslantiruvchilar
–
muallaq zarralar (changlar), oltingugurt dioksidi (SO₂),
uglerod oksidi (CO), azot oksidi va dioksidlari (NO va NO₂), ammiak (NH₃), ozon
(O₃) hisoblanadi. Mazkur moddalarning yuqori konsentratsiyasi inson
salomatligig
a salbiy ta’sir ko‘rsatib, nafas olish yo‘llari kasalliklari, allergik
holatlar, yurak-
qon tomir tizimi xastaliklarining ortishiga sabab bo‘ladi.
Chirchiq shahrida 1995
–
2010-
yillar oralig‘ida olib borilgan kuzatuvlar shuni
ko‘rsatadiki, bu davr davomida atmosferadagi ifloslantiruvchi moddalarning
miqdori har xil davrlarda turlicha bo‘lgan, biroq umumiy tendensiya sifatida ba’zi
moddalarning sezilarli kamayishi, boshqalarining esa barqaror yuqori darajada
saqlanib qolganligi kuzatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
335
O‘zbekiston Respublikasi Gidrometeorologiya xizmati (Uzgidromet)
ma’lumotlariga ko‘ra, bu davrda Chirchiqda atmosfera havosi tarkibida kuzatilgan
asosiy zararli moddalarning konsentratsiyasi yillik kesimda o‘zgarib turgan.
Quyida ushbu davrga oid miqdoriy
ma’lumotlar jadval ko‘rinishida keltiriladi:
1-jadval
CHIRCHIQ.1995-2010-yillar atmosfera havosining ifloslanishi
(o‘rtacha qiymatda mg/m
3
)
T/r Yil
Havod
agi
mualla
q
zarrala
r
Oltingu
gurt
dioksidi
Ugler
od
oksidi
Azot
diok
sidi
Azot
oksi
di
Feno
l
Ammi
ak
Formald
egid
1
1995 0.2
0.009
2
0.03 0.02 0.00
2
0.05
0.012
2
1996 0.2
0.006
1
0.03 0.01 0.00
3
0.05
0.006
3
1997 0.2
0.004
1
0.02 0.01 0.00
2
0.06
0.005
4
1998 0.1
0.005
-
0.03 0.02 0.00
3
0.07
0.008
5
1999 0.1
0.007
-
0.03 0.02 0.00
2
0.07
0.005
6
2000 0.1
0.003
-
0.03 0.02 0.00
2
0.06
0.005
7
2001 0.1
0.003
-
0.03 0.01 0.00
2
0.04
0.006
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
336
8
2002 0.1
0.003
-
0.03 0.02 0.00
2
0.04
0.007
9
2003 0.1
0.004
-
0.03 0.03 0.00
2
0.04
0.007
10
2004 0.1
0.007
-
0.03 0.02 0.00
2
0.03
-
11
2005 0.1
0.007
-
0.03 0.02 0.00
3
0.04
-
12
2006 0.1
0.008
-
0.03 0.04 0.00
3
0.05
-
13
2007 0.1
0.006
-
0.02 0.02 0.00
2
0.06
-
14
2008 0.1
0.005
-
0.03 0.02 0.00
1
0.05
-
15
2009 0.1
0.004
-
0.02 0.02 0.00
2
0.04
-
16
2010 0.1
0.006
-
0.03 0.03 0.00
1
0.06
-
1995
–
2010-yillar davomida Chirchiq shahrida olib borilgan atmosfera
monitoringi natijalari shuni ko
‘
rsatadiki, havodagi ifloslantiruvchi moddalarning
miqdori yildan-yilga turlicha bo
‘
lgan bo
‘
lsa-da, umumiy holatda ayrim
moddalarda pasayish tendensiyasi, ba'zilarida esa barqarorlik kuzatilgan.
Muallaq zarralar (changlar). Havodagi muallaq zarralar miqdori 1995-yilda
0.2 mg/m
³
bo
‘
lgan bo
‘
lsa, 1998-yildan boshlab bu ko
‘
rsatkich 0.1 mg/m
³
atrofida
saqlanib qolgan. Bu sanoat chiqindilarining kamaytirilgani yoki texnologik
modernizatsiyalarning samarasidir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
337
Oltingugurt dioksidi (SO₂). SO₂ kontsentratsiyasi 1995
-
yilda 0.009 mg/m³ ni
tashkil etgan. 1997-yildan 2003-yilgacha u 0.003
–0.005 mg/m³ atrofida
barqarorlashgan. Bu modda asosan yoqilg‘i yonishi natijasida hosil bo‘lib,
Chirchiqdagi kimyo sanoati faoliyati bilan bog‘liq.
Uglerod oksidi (CO). 1995
–
1997-yillarda 1
–2 mg/m³ oralig‘ida qayd etilgan
bo‘lsa
-da, 1998-
yildan boshlab ushbu modda bo‘yicha aniq ma’lumotlar yo‘q, bu
esa monitoringdagi uzilishlar yoki sezilarli kamayishdan dalolat beradi.
Azot
oksidi va dioksidi (NO, NO₂).
Azot dioksidi miqdori davomiy ravishda
0.02
–0.03 mg/m³ oralig‘ida barqaror saqlangan. Azot oksidida esa 2006
-yilda 0.04
mg/m³ gacha ko‘tarilish kuzatilgan. Bu moddalarning manbasi avtomobil gazlari
va sanoat texnologiyalari hisoblanadi.
Fenol.
Atmosferada fenolning eng yuqori miqdori 0.003 mg/m³ (2005–
2006
yillarda) qayd etilgan. Bu ko‘rsatkich uncha yuqori bo‘lmasa
-da, u uzoq muddatli
ta’sir orqali salomatlikka xavf tug‘diradi.
Ammiak (NH₃). Ammiak miqdori nisbatan yuqori bo‘lib, 1995
-yildan 2010-
yilgacha 0.03
–0.07 mg/m³ oralig‘ida bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich Chirchiqdagi azotli
o‘g‘itlar ishlab chiqarish korxonalarining faoliyati bilan bevosita bog‘liq.
Formaldegid. 1995
–
2003-yillarda formaldegid 0.005
–0.012 mg/m³ ni tashkil
qilgan bo‘lsa, keyingi yillarda bu moddaga oid rasmiy ma’lumotlar mavjud emas.
Formaldegid qurilish, plastmassa va rezina sanoati mahsulotlari orqali havoga
tushishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
338
1995
–
2010-yillar davomida Chirchiq shahrida atmosfera havosining sifati
turli davrlarda o‘zgarib turgan. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ba’zi yillarda havodagi
muallaq zarralar, azot oksidlari, oltingugurt dioksidi va boshqa zararli moddalar
miqdori sezilar
li darajada kamaygan bo‘lsa
-da, ayrim yillarda ularning yana ortishi
kuzatilgan. Bu holat sanoat faoliyatining intensivligi, ishlab chiqarish
texnologiyalarining yangilanishi, ekologik nazorat kuchayishi yoki zaiflashishi
bilan chambarchas bog‘liqdir.
Masalan, havodagi muallaq zarralar (chang) 1995-
yilda 0.2 mg/m³ ni tashkil
qilgan bo‘lsa, 1998
-
yildan boshlab 0.1 mg/m³ darajasida barqarorlashgan. Bunga
sanoat chiqindilarini kamaytirish va chang tutuvchi filtrlovchi texnologiyalarni
joriy etish sabab bo‘
lishi mumkin. Shu bilan birga, oltingugurt dioksidi va azot
oksidlarining yilma-yil oz miqdorda kamayib borishi ekologik normalar asosida
atmosferaga chiqariladigan chiqindilar ustidan nazoratning kuchayganini
anglatadi.
Biroq, ayrim zararli moddalarda
–
masalan, ammiak va formaldegid
miqdorida ayrim yillarda (masalan, 1998
–2003 yillarda) nisbatan ko‘tarilish
holatlari qayd etilgan. Bu esa Chirchiqdagi kimyo sanoati va o‘g‘it ishlab
chiqaruvchi korxonalarning faoliyati bilan izohlanadi. Formaldegid va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
339
ammiakning me’yordan ortiq miqdorda havoga chiqishi inson salomatligiga,
xususan nafas olish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, allergik reaktsiyalar, bronxial
astma, surunkali kasalliklarning kuchayishi kabi holatlarga olib kelishi
mumkin.Bundan tashqari, havodagi uglerod oksidi (CO) miqdori dastlabki yillarda
(1995
–
1997) 1
–2 mg/m³ atrofida bo‘lgan bo‘lsa, keyingi yillarda bu ko‘rsatkich
berilmagan, bu esa avtomobil transporti yoki sanoat chiqindilaridagi bu modda
ustidan yetarli monitoring
bo‘lmaganiga is
hora qiladi. Umuman olganda,
ko‘rsatkichlarning kamayishi va barqarorlashuvi Chirchiq shahrida ayrim ekologik
chora-
tadbirlar ko‘rilganini ko‘rsatadi. Biroq, ayrim yillarda zararli moddalar
miqdorining oshib ketishi mavjud muammolar hali ham to‘liq bartaraf
etilmaganidan dalolat beradi.
Xulosa qilib, 1995
–
2010-yillar davomida Chirchiq shahrida atmosfera
havosining ifloslanish holati muayyan darajada o‘zgaruvchan bo‘lgan. Tahlillarga
ko‘ra, bu davrda havodagi muallaq zarralar, oltingugurt dioksidi, azot oksidi, fenol,
ammiak va formaldegid kabi zararli moddalar miqdorida sezilarli pasayishlar bilan
bir qatorda ayrim yillarda ko‘tarilishlar ham kuzatilgan. Bunday o‘zgarishlar
sanoat ishlab chiqarish hajmining o‘zgarishi, ishlab chiqarish texnologiyalarining
yangilanishi, ekologik nazorat kuchaytirilishi y
oki bo‘shashishi bilan bog‘liq.
Ba’zi ifloslantiruvchi moddalarning kamayishi sanoat korxonalarida ekologik
texnologiyalar joriy etilgani yoki chiqindi gazlarni tozalovchi tizimlarning faoliyati
bilan izohlanadi. Shu bilan birga, formaldegid, ammiak va azot oksidlarining
me’yordan yuqori
darajada havoga tarqalishi aholining sog‘lig‘iga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Umuman olganda, Chirchiq shahrida atmosfera havosini muhofaza
qilish borasida muayyan ijobiy siljishlar kuzatilgan bo‘lsa
-da, mavjud ifloslanish
manbalarining barham topmaganligi ekologik muvozanatga xavf solmoqda. Shu
sababli, atrof-muhitni muhofaza qilishga doir tizimli yondashuv, monitoringni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
340
kuchaytirish, tozalash inshootlarini modernizatsiya qilish va ekologik ta’lim
-
targ‘ibotni kuchaytirish zarur hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi
Gidrometeorologiya xizmati markazi
(UzHydromet)
–
1995
–
2010-
yillar bo‘yicha atmosfera havosi monitoringi
ma’lumotlari.
2.
Xamroyev A.A., Juraev M.M. “Ekologiya asoslari”, Toshkent, 2019.
3.
Rashidova Sh.D. “Sanoat korxonalarining atrof
-
muhitga ta’siri”,
Toshkent, 2021.
4.
GOST 17.2.3.01-86
–
Atmosfera havosi. Sanoat korxonalarining
chiqarilmalari me’yorlari.
5.
World Health Organization (WHO) Air Quality Guidelines
–
2005.
6.
Karimov B.X. “Atmosfera havosini ifloslantiruvchi gazlar va ularning
oqibatlari”, Samarqand, 2020.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof
-muhitni muhofaza qilish
va iqlim o‘zgarishi vazirligi rasmiy axborot byulletenlari (1995–
2010).
8.
UNESCO Environmental Reports on Central Asia
–
Regional Air
Pollution Review (2009).
