INGLIZ VA RUS TILLARI TUZILMASINING QIYOSIY TAHLILI: SINTAKSIS VA SO‘Z TARTIBIGA E’TIBOR

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

492

INGLIZ VA RUS TILLARI TUZILMASINING QIYOSIY TAHLILI:

SINTAKSIS VA SO‘Z TARTIBIGA E’TIBOR

COMPARATIVE ANALYSIS OF ENGLISH AND RUSSIAN

LANGUAGE STRUCTURES: A FOCUS ON SYNTAX AND WORD

ORDER

СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ СТРУКТУР АНГЛИЙСКОГО И

РУССКОГО ЯЗЫКОВ: АКЦЕНТ НА СИНТАКСИС И ПОРЯДОК

СЛОВ

Fargʻona davlat universiteti,rus tili metodikasi kafedrasi oʻqituvchisi

Xamidova Maxbuba Kaxarovna

Fargʻona davlat universiteti,chet tillari fakulteti, filologiya va tillarni oʻqitish:

ingliz tili yoʻnalishi 1-bosqich talabasi

Akbaraliyeva Xurshidaxon Foziljon qizi

xurshidaakbaraliyeva2303@gmail.com

Annotatsiya: Ushbu maqola ingliz va rus tillarining sintaktik tuzilishlari va

so‘z tartibini qiyosiy

tahlil qiladi. Ingliz tili analitik til bo‘lgani sababli, qat'iy SVO

(subyekt–fe’l–obyekt) so‘z tartibiga ega, bu esa gapning ma'nosini aniqlashda

muhim rol o‘ynaydi va tarjimani osonlashtiradi. Rus tili esa sintetik til bo‘lib, so‘z

tartibida erkin, bu esa gapning urg‘usini yoki mazmun tuzilmasini ifodalashda

qo‘llaniladi. Ushbu maqolada har ikki tilning ham sintaktik xususiyatlari,

inversiya va fokus tushunchalari, hamda, so‘z tartibining qat'iyligi va erkinligi

misollar bilan dalillab o’tiladi. Tadqiqot natijalari til o‘rganish va tarjima

jarayonlarida so‘z tartibining ahamiyatliligini ko’rsatadi ko‘rsatadi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

493

Abstract:This article presents a comparative analysis of the syntactic

structures and word order in English and Russian. As an analytic language,

English follows a strict SVO (subject–verb–object) word order, which plays a

crucial role in conveying meaning and facilitates the process of translation.

Russian, on the other hand, is a synthetic language that allows for flexible word

order, which is often used to express emphasis or information structure. The article

examines the syntactic features of both languages, the concepts of inversion and

focus, and supports the discussion with examples illustrating both fixed and free

word order. The findings highlight the importance of word order in language

learning and translation processes.

Аннотация: Данная статья представляет сравнительный анализ

синтаксических структур и порядка слов в английском и русском языках.

Английский язык, будучи аналитическим, характеризуется жёстким

порядком слов SVO (подлежащее – сказуемое – дополнение), который играет

важную роль в определении смысла высказывания и облегчает процесс

перевода. Русский язык, напротив, является синтетическим и допускает

свободный порядок слов, что позволяет выражать акцент и структурное

значение высказывания. В статье рассматриваются синтаксические

особенности обоих языков, понятия инверсии и фокуса, а также приводятся

примеры, иллюстрирующие строгий и свободный порядок слов. Результаты

исследования подчёркивают значимость порядка слов в изучении языков и

процессе перевода.

Kalit so‘zlar: Ingliz tili sintaksisi, rus tili sintaksisi, so‘z tartibi qiyosi,

analitik va sintetik tillar, inversiya va fokus, qiyosiy tilshunoslik, funksional gap

tuzilmasi, til o‘rganish va tarjima.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

494

Keywords: English syntax, Russian syntax, word order comparison,

analytic and synthetic languages, inversion and focus, comparative linguistics,

functional sentence structure, language learning and translation.

Ключевые слова: синтаксис английского языка, синтаксис русского

языка, сравнение порядка слов, аналитические и синтетические языки,

инверсия и фокус, сравнительное языкознание, функциональная структура

предложения, изучение языков и перевод.

Til-insoniyatning eng muhim ijtimoiy hodisalaridan biri, u orqali insonlar

oʻzaro muloqot qiladi, bilim va tajriba almashadi hamda madaniyatni avloddan

avlodga oʻtkazadi. Har bir til o’zining ichki tuzilishi, gramatikasi hamda

leksikasiga ega bo’lib, bu jihati bilan bir-biridan tubdan farq qiladi. Gapdagi so‘zlar

tartibi har qanday til sintaksisining asosiy xususiyatlaridan biridir. So’z tartibi gap

bo‘laklari qay holatda tashkil etilishini ko’rsatadi va gapning ma’nosi va

ifodaviyligiga katta ta’sir qiladi. Til tuzilishiga ko’ra, so‘zlar tartibi o‘zgarib turadi,

bu esa fikrni ifodalashning turli xil usullarini, muhim elementlarga urg‘u berishni

hamda uslubiyatni ko’rsatadi. Rus va ingliz tillari — gapdagi so‘zlar tartibidagi har

xil yondashuvlar bilan ajralib turadigan tillarga aniq misoldir. Ingliz tili qat’iy so‘z

tartibi bilan ajralib turadi, rus tilida esa bu yerda erkinlik mavjud, bu kabi uslub

matnning hissiy va uslubiy ifodasi uchun keng imkoniyatlar yaratadi.

Ingliz tilida so’z tartibi eng ahamiyatli jabhalaridan biridir, bu boradi ingliz

tili qat’iy tuzilma va qolipga ega bo’lib, asosan SVO (Subject+verb+object)

ko’rinishida ifodalanadi. Bunda gap boshida subyekt, fe’l hamda obyekt bilan

gapni yakunlaydi. Gapda subyekt harakatni kim tomonidan bajarilgani, harakat

egasi kim ekaninini aniqlab ega vazifasida keladi, fe’l ushbu harakatni o’zini, ya’ni

nima harakat bajarilganini aniqlab keladi, obyekt esa gapga qo’shimcha ma’no

berishga xizmat qiladi. Oddiy gaplarda so’z tartibi qat’iy saqlanadi. Masalan, “She

smells flowers” ushbu gapda “She” (U)-harakatning bajaruvchisini, “smells”

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

495

(hidlamoq) harakatni, “flowers” (gullarni) esa harakat yo’nalgan obyektni ko’rsatib

kelmoqda. Bu kabi gap tuzilmasi asosan flektiv hamda agglyutinativ tillarga xos

bo’lib, gapning mantiqiy va tushunarli qiladi, hamda tarjimani osonlashtiradi.

So‘roq shakli esa so‘z tartibini o‘zgartirishni talab qiladi. So‘roq so‘zi yoki

yordamchi fe’l gapning boshiga suriladi. Masalan, "Does you she smell flowers?"

(u gullarni hidlaydimi?) gapida yordamchi fe’l “does” subyekt “she”dan oldin

keladi. Agar gap so‘roq so‘zi bilan boshlangan bo‘lsa, masalan, "What does she

smell?" (U nimani hidaydi?), so‘roq so‘zi ham birinchi o‘rinda bo‘ladi, bu esa

gapni yanada ma’lumotli va interaktiv qiladi. Inkor gaplarda, “doesn’t,” “don’t”

yoki “didn’t” yordamchi fe’llari “not” qo‘shimchasi bilan ishlatiladi va ular fe’ldan

keyin keladi. Masalan, “She does not smell flowers” (U gullarni hidlamaydi)

gapida so‘zlar tartibi saqlanadi, lekin “not” qo‘shimchasi qo‘shilishi gapning inkor

mazmunini bildiradi. Ushbu qoida inkor tuzilmalarni oson yaratish imkonini

beradi, shu bilan birga ifodaning aniq bo‘lishini ta’minlaydi.

Ba’zan ingliz tilida so‘zlar tartibini o‘zgartirish orqali urg‘u yoki uslubiy ta’sir

yaratadi. Masalan, “Never have I seen such kind of nature” (Hech qachon bunday

tabiatni ko‘rmaganman) gapida inversiya (so‘zlar tartibini o‘zgartirish) bilam

gapning hissiyligini kuchaytirimoqda. Bunday tuzilmalar asosan adabiyot va

she’riyatda tez-tez uchrab turadi, bu yerda faqat ma’lumot emas, balki uning

qanday yetkazilishi ham muhim.

Ingliz tilidagi frazeologizm va iboralar gapda turli joylarga joylashishi

mumkin. Ular erkin oldin yoki gap oxirida bkelish xususiyatiga ega. Masalan, “She

quickly cries” (U tezda yig’laydi) gapida “quickly” (tezda) predikatdan oldin kelib,

harakat tezligini ta’kidlaydi. Boshqa bir variantda, “She eats bananas quickly” (U

bananlarni tezda yeydi) frazeologizm gap oxirida keladi va harakatni ta’kidlaydi.

Bu turli variantlar yanada ifodali gaplar yaratishga imkon beradi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

496

Ingliz tilidagi so‘zlar tartibi gaplarnitarjima qilishda va ma’no chiqarishda

muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi istisnolar va o‘zgarishlar bo‘lsa-da, SVO tuzilmasining

aniqligi tilni to‘g‘ri ishlatishda asosiy o‘rinni egallaydi. Ushbu qoidalarga rioya

qilish nafaqat xatolarni oldini olishga yordam beradi, balki nutqni yanada ifodali

beradi. So‘zlar tartibini tushunish samarali muloqotning asosi bo‘lib, bu ayniqsa

bugungi ko‘p tilli dunyoda juda muhimdir.

Gap tuzilmasi va ma’no yetkazilishida so‘z tartibi muhim rol o‘ynaydi. Ushbu

maqolada biz rus tilidagi so‘z tartibining asosiy jihatlari va uning muloqotga

ta’sirini ko‘rib chiqamiz. An’anaviy ravishda rus tilida ham subyekt + predikat +

obyekt (SVO) so‘z tartibi qo‘llaniladi. Bu tuzilma harakatni kim bajarayotganini,

nima sodir bo‘layotganini va bu harakat nimaga qaratilganini aniq ko‘rsatish

imkonini beradi. Masalan, “Кошка ловит мышь” (Mushuk sichqonni tutyapti)

gapida “Кошка” — harakatni bajarayotgan subyektni, “ловит” — harakatni o‘zini,

va “мышь” — ushbu harakat yo‘naltirilgan obyektni bildiradi.

So‘roq gaplar odatdagi tartibda bo‘lishi mumkin, ammo ko‘pincha so‘zlar

tartibi o‘zgaradi va bu savol ifodasi uchun xizmat qiladi. Masalan, “Кто ловит

мышь?” (Kim sichqonni tutyapti?) gapida tuzilma o‘zgarmaydi, lekin urg‘u

subyektga beriladi. Shuningdek, so‘z tartibini o‘zgartirib savolni boshqacha urg‘u

bilan ifodalash mumkin: “Что ловит кошка?” (Mushuk nimani tutyapti?) bu yerda

esa urg‘u harakat obyektiga beriladi, bu esa intonatsiya va ma’noni o‘zgartirishi

mumkin.

Rus tilidagi inkor gaplar “не” qo’shimchasi yordamida tuziladi. Bu odatda

fe’lning yoki rad etilayotgan so‘zning oldida joylashadi. Masalan, “Кошка не

ловит мышь” (Mushuk sichqonni tutmayapti) gapida “не” qo’shimchasi

harakatning rad etilayotganini ochiq bildiradi. Bu qoidalar orqali mantiqiy va aniq

ifoda saqlangan holda inkor gaplar osongina tuziladi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

497

Rus tilining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu — gapdagi so‘z tartibini erkin

o‘zgartirish imkoniyatidir. Bu esa gapda muayyan komponentni ajratib

ko‘rsatishga yordam beradi. Masalan, “Мышь ловит кошка” (Sichqonni mushuk

tutyapti) gapida urg‘u aynan mushukka beriladi — ya’ni bu ishni boshqa emas,

aynan mushuk bajarayotgani ta’kidlanadi. Bunday erkinlik rus tilini ifodali qiladi

va ma’no nozikliklarini yetkazishga imkon beradi.

Rus tilidagi ravishlar ham gapda turli joylarda bo‘lishi mumkin: ular fe’l

oldida yoki gap oxirida kelishi mumkin. Masalan: “Кошка быстро ловит мышь”

(Mushuk sichqonni tez tutyapti) va “Кошка ловит мышь быстро” (Mushuk

sichqonni tez tutyapti). Har ikkisi ham grammatik jihatdan to‘g‘ri, ammo biri

harakat tezligiga, ikkinchisi tutish jarayonining o‘ziga urg‘u beradi.

Xulosa:

Ingliz va rus tillarining sintaktik tuzilmalari va so‘z tartibi o‘rtasidagi

farqlarni tahlil qilish, tilshunoslikda muhim mavzulardan biridir. Ingliz tili analitik

til bo‘lib, qat'iy SVO (subyekt–fe’l–obyekt) so‘z tartibiga ega. Bu qat'iylik,

ayniqsa, gapning ma'nosini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Boshqa tomondan, rus

tili sintetik til bo‘lib, so‘z tartibida erkinlik mavjud. Bu erkinlik, ayniqsa, gapning

urg‘usini yoki axborot tuzilmasini ifodalashda qo‘llaniladi. Bu turli tartiblar

gapning ma'nosini o‘zgartirmasdan, urg‘u yoki axborotning yangi yoki

ma'lumligini ifodalashda qo‘llaniladi.Ushbu maqola ingliz va rus tillarining

sintaktik tuzilmalari va so‘z tartibini qiyosiy tahlil qilishga bag‘ishlangan.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Society.

https://www.linguisticsconference.com/proceedings2020 2. Ivanov, P. V.

(2021). Word order in Russian and English: A comparative analysis.

LinguisticPress

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

498

2.

Wikipedia. (n.d.).

Subject–verb–object word order

.from

https://en.wikipedia.org/wiki/Subject%E2%80%93verb%E2%80%93object

_word_order

3.

Mykhalevych, N. (n.d.).

Russian Sentence Structure: A

Complete Guide

.

4.

Talkpal. (n.d.).

Word Order in Russian Grammar

.

5.

Rochester Institute of Technology. (n.d.).

Word Order | SEA -

Supporting English Acquisition

.

6.

Karamatova Janar Anuarbekovna. Word order in a sentence:

comparative analysis of the syntactic structures of the Russian and englis

languages. Yangi O’zbekiston ilmiy tadqiqotlar jurnali.