https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
401
TO'LDIRUVCHISI IKKILAMCHI KARBONAT TOGʻ
JINSLARIDAN TAYYORLANGAN BETONLARNING DEFORMATIV
XOSSALARINI TATBIQ ETISH.
Dots. Xasanov Sobir Sodiqovich
Qambarov Samandar Sodiq oʻgʻli
Annotatsiya: Mazkur maqolada ikkilamchi karbonat tog‘ jinslaridan
foydalangan holda tayyorlangan beton aralashmalarning deformativ xossalari
tahlil qilinadi. Beton mustahkamligini oshirish, ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlash maqsadida mahalliy
ikkilamchi resurslardan – karbonat jinslar (masalan, ohaktosh, dolomit)dan
foydalanishning samaradorligi o‘rganiladi. Tadqiqot davomida turli sinov
metodikalar qo‘llanilgan hamda ularning natijalari asosida muhim xulosalar
chiqarilgan.
Kalit so‘zlar: beton, ikkilamchi karbonat tog‘ jinslari, deformativ xossa,
zichlik, mustahkamlik, sinov, ekologik samaradorlik
Beton sanoatida to‘ldiruvchilar muhim rol o‘ynaydi. An’anaviy qum va
shag‘alga muqobil ravishda ikkilamchi karbonat tog‘ jinslaridan foydalanish
muqobil resurslardan foydalanish imkonini yaratadi. Karbonat jinslari O‘zbekiston
hududida keng tarqalgan bo‘lib, ularning ikkilamchi mahsulot sifatida qayta
ishlanishi iqtisodiy va ekologik jihatdan maqsadga muvofiqdir. Bu maqolada aynan
ushbu jinslar asosida tayyorlangan betonlarning deformatsiyaga qarshi chidamliligi
va tatbiq etish imkoniyatlari o‘rganiladi.
Ikkilamchi karbonat togʻ jinslaridan (masalan, ohaktosh, dolomit, mramor)
tayyorlangan toʻldiruvchilar betonning deformativ xossalariga sezilarli taʼsir
koʻrsatadi. Ushbu materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlari, zarracha shakli,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
402
oʻlchami va sement bilan oʻzaro taʼsiri betonning mustahkamligi, elastiklik moduli,
susayish (shrinkage), oqma deformatsiyasi (creep) va boshqa deformativ
xususiyatlarini belgilaydi.
Ikkilamchi karbonat togʻ jinslarining xususiyatlari
Ikkilamchi karbonat jinslari choʻkindi jinslar guruhiga kiradi va asosan
kalsiy karbonat (CaCO₃) yoki magniy karbonat (MgCO₃) kabi minerallardan
iborat. Ularning asosiy xususiyatlari quyidagicha:
- Zarracha shakli va sirt tuzilishi: Karbonat jinslari maydalanganda odatda
oʻtkir qirrali yoki kubik shaklli zarrachalar hosil qiladi, bu sement bilan yaxshi
bogʻlanishni taʼminlaydi.
- Kimyoviy barqarorlik: Karbonat jinslari suvda yaxshi barqarorlikka ega,
ammo sulfatlar yoki kislotali muhitda korroziyaga uchraydi.
- Porozlik: Ohaktoshning poroz tuzilishi suv singdirish darajasini oshirishi
mumkin, bu betonning uzoq muddatli xossalariga taʼsir qiladi.
Betonning deformativ xossalariga taʼsiri
Deformativ xossalar betonning tashqi yuklar (siqilish, choʻzilish, egilish) va
ichki jarayonlar (susayish, oqma) taʼsirida shakl oʻzgarishiga qarshilik koʻrsatish
qobiliyatini anglatadi. Karbonat toʻldiruvchilar bu xossalarga quyidagi tarzda taʼsir
qiladi:
Elastiklik moduli
- Karbonat jinslari yuqori qattiqlikka ega boʻlib, betonning elastiklik
modulini (E) oshiradi. Masalan, ohaktoshli toʻldiruvchilar bilan tayyorlangan
betonning elastiklik moduli 30-40 GPa oraligʻida boʻlishi mumkin, bu oddiy qum-
shagʻalli betonnikidan (25-35 GPa) yuqori.
- Yuqori elastiklik moduli betonning deformatsiyaga qarshiligini oshiradi,
lekin egiluvchanlikni (ductility) kamaytirishi mumkin, bu ayniqsa seysmik
zonalarda eʼtiborga olinishi kerak.
Siqilish va choʻzilish kuchi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
403
- Karbonat toʻldiruvchilar sement bilan yaxshi kimyoviy va fizik bogʻlanish
hosil qiladi, bu betonning siqilish kuchini oshiradi (28-40 MPa gacha, toʻldiruvchi
sifatiga qarab).
- Choʻzilish kuchi (tensile strength) esa nisbatan past boʻladi (2-4 MPa),
chunki karbonat jinslarning kristallik tuzilishi yorilishga moyil. Bu muammoni
bartaraf etish uchun koʻpincha armatura yoki polimer tolalar qoʻshiladi.
Susayish (Shrinkage)
- Betonning qurishi jarayonida suv bugʻlanishi natijasida susayish yuzaga
keladi. Karbonat toʻldiruvchilarning past suv singdirish darajasi va yaxshi dispers
tuzilishi tufayli susayish darajasi oddiy betonlarga nisbatan 20-30% ga kamayadi.
- Bu xususiyat ayniqsa katta hajmli beton konstruktsiyalarda (masalan,
toʻgʻonlar, poydevorlar) muhim, chunki susayish yoriqlarga olib kelishi mumkin.
Oqma deformatsiyasi (Creep)
- Oqma — uzoq muddatli yuk taʼsirida betonning asta-sekin deformatsiyaga
uchrashi. Karbonat toʻldiruvchilarning yuqori qattiqligi va barqaror tuzilishi tufayli
oqma darajasi kamayadi, bu koʻpriklar va baland binolar kabi inshootlarda muhim
ahamiyatga ega.
Charchoqqa chidamlilik
- Karbonat toʻldiruvchilar betonning takroriy yuklarga (masalan, transport
harakati) chidamliligini oshiradi, chunki ularning silliq sirt tuzilishi ichki
ishqalanishni kamaytiradi.
Tatbiq sohalari
Ikkilamchi karbonat toʻldiruvchili betonlar oʻziga xos xususiyatlari tufayli
turli sohalarda qoʻllaniladi:
Yoʻl qurilishi
- Karbonat jinslari ogʻir yuklarga chidamliligi tufayli avtomobil yoʻllari,
aerodrom plitalari va yoʻl asoslari uchun ideal.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
404
- Misol: Ohaktoshli beton yoʻl plitalarida foydalanilganda, 20-30 yil xizmat
muddatini taʼminlaydi.
Bino konstruksiyalari
- Yuqori siqilish kuchi va deformatsiyaga qarshilik tufayli koʻp qavatli
binolar, ustunlar va poydevorlarda ishlatiladi.
- Karbonat toʻldiruvchilar estetik jihatdan ham foydali, chunki silliqlangan
yuzasi tashqi koʻrinishni yaxshilaydi.
Gidrotexnika inshootlari
- Karbonat jinslarining suvga chidamliligi va kimyoviy barqarorligi tufayli
toʻgʻonlar, kanallar va suv omborlari qurilishida qoʻllaniladi.
- Eʼtibor: Sulfatli suv muhitida qoʻshimcha himoya choralari talab qilinadi.
Maxsus konstruktsiyalar
- Seysmik zonalarda yoriqlarga qarshilikni oshirish uchun karbonat
toʻldiruvchili beton armatura bilan birgalikda ishlatiladi.
- Aerokosmik va harbiy sohalarda (masalan, bunkerlar) yuqori
mustahkamlik va barqarorlik uchun foydalaniladi.
Eʼtibor berilishi kerak boʻlgan omillar
Karbonat toʻldiruvchilarni qoʻllashda quyidagi jihatlarga eʼtibor berish
lozim:
Toʻldiruvchi sifati
- Zarracha oʻlchami: Katta zarrachalar (10-20 mm) siqilish kuchini oshiradi,
lekin sirt sifatini pasaytiradi. Mayda zarrachalar (0.5-5 mm) esa silliq yuzani
taʼminlaydi.
- Shakli: Kubik yoki silliq zarrachalar yaxshi bogʻlanishni taʼminlaydi,
ammo oʻtkir qirrali zarrachalar ichki yoriqlarga olib kelishi mumkin.
- Tozalik: Loy, organik moddalar yoki boshqa iflosliklar betonning
mustahkamligini pasaytiradi.
Iqlim va muhit sharoitlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
405
- Namlik va harorat oʻzgarishi betonning susayish va oqma xossalariga taʼsir
qiladi. Issiq iqlimlarda qoʻshimcha quritish choralari talab qilinadi.
- Sulfatli yoki kislotali muhitda karbonat jinslari kimyoviy korroziyaga
uchraydi, bu esa betonning chidamliligini pasaytiradi. Bunday hollarda sulfatga
chidamli sement (masalan, ASTM C150 Type V) ishlatilishi tavsiya etiladi.
Aralashma dizayni
- Toʻldiruvchi va sement nisbati betonning deformativ xossalariga taʼsir
qiladi. Optimal nisbat odatda 3:1 dan 5:1 gacha.
- Suv-sement nisbati (w/c) 0.4-0.5 oraligʻida boʻlishi kerak, chunki yuqori
suv miqdori susayish va yoriqlarni oshiradi.
Sinov va sifat nazorati
- Beton aralashmasi laboratoriyada sinovdan oʻtkazilishi kerak (masalan,
ASTM C39 boʻyicha siqilish kuchi sinovi).
- Uzoq muddatli deformatsiyalar (susayish, oqma) maxsus jihozlar
yordamida oʻlchanadi.
Ilmiy va texnik tadqiqotlar
Soʻnggi tadqiqotlar karbonat toʻldiruvchilarning nano-moddalar (masalan,
nano-SiO₂) bilan kombinatsiyasi betonning deformativ xossalarini yanada
yaxshilashini koʻrsatmoqda. Masalan:
- Nano-moddalar sementning hidratsiya jarayonini tezlashadi va
mikroyoriqlarni kamaytiradi.
- Karbonat toʻldiruvchilarning sirtini maxsus polimerlar bilan ishlov berish
orqali suv singdirish darajasi pasaytiriladi.
Bundan tashqari, ekologik jihatdan barqaror beton ishlab chiqarish uchun
qayta ishlangan karbonat jinslari (masalan, qurilish chiqindilaridan olingan
ohaktosh) tadqiq etilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
406
Xulosa
Ikkilamchi karbonat togʻ jinslaridan tayyorlangan toʻldiruvchilar betonning
deformativ xossalarini yaxshilashda samarali, ayniqsa yuqori mustahkamlik, past
susayish va oqma deformatsiyasi talab qilinadigan loyihalarda. Biroq, optimal
natijaga erishish uchun quyidagi tavsiyalarga amal qilish lozim:
Toʻldiruvchi sifatini sinchkovlik bilan tekshirish va standartlarga (masalan,
ASTM C33) muvofiqligini taʼminlash.
Loyiha shartlariga mos sement turi va aralashma nisbati tanlash.
Kimyoviy muhit va iqlim sharoitlarini hisobga olgan holda qoʻshimcha
himoya choralari koʻrish.
Laboratoriya sinovlari va sifat nazoratini muntazam ravishda amalga
oshirish.
Adabiyotlar.
1.
Kuldashev.X. Sanoat chiqindilari asosida qurilish materiallarini ishlab
chiqarish. O‘quv qo‘llanma. Samarqand 2017 y
2.
Abdumo'minov. O. R, and Z. Akhmedov. "Effect of complex additional and
flying ash on cement properties." Galaxy International Interdisciplinary
Research Journal 9.12 (2021): 654-658.
3.
С.М.Ицкович. Л.Д.Чумаков. Ю.М.Баженов. Технология запольнителей
бетона. Учебник. М. Высшая школа. 1991 г
4.
Yu R., Spiesz P., Brouwers H.J.H. Mix design and properties assessment of
ultra-high performance fibre reinforced concrete (UHPFRC). Cement and
Concrete
Research.
2014;56:29‒39.
https://doi.org/10.1016/j.cemconres.2013.11.002
5.
Belov V.V., Subbotin S.L., Kulyaev P.V. Strength and deformation properties
of concretes with carbonate microfillers. Stroitelnye Materialy. 2015;(3):25‒29.
(In
Russ.)
Available
from:
https://www.elibrary.ru/download/elibrary_23108568_67985513.pdf
(accessed: 11.02.2023) Белов В.В., Субботин С.Л., Куляев П.В.
Прочностные и деформативные свойства бетонов с карбонатными
микронаполнителями // Строительные материалы. 2015. №
6.
С.
25–29.
URL:
https://www.elibrary.ru/download/elibrary_23108568_67985513.pdf
(дата
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
407
обращения: 11.02.2023). 3. Chaid R., Jauberthie1 R., Boukhaled A. Effet de
l’ajoutcalcairesur la durabilite des betons. Lebanese Science Journal.
2010;11(1):92‒103.
Available
from:
https://lsj.cnrs.edu.lb/wp-
content/uploads/2015/12/chaid.pdf (accessed: 21.01.2023).
7.
Desnerck P., De Schutter G., Taerwe L. Stress-strain behavior of self-
compacting concretes containing limestone fillers. Structural Concrete.
2012;13(2):95‒101. https://doi.org/10.1002/suco.201100056
8.
Berdov G.I., Ilina L.V., Zyryanova V.N., Nikonenko N.I., Melnikov A.V.
Improving the properties of composite building materials by introducing
mineral microfillers. Stroyprofi: Building Technologies and Concrete.
2012;(2):26–30.
(In
Russ.)
Available
from:
http://stroy-
profi.info/files/pdf/2/stroyprofi-2-26.pdf (accessed: 07.04.2023). Бердов Г.И.,
Ильина Л.В., Зырянова В.Н., Никоненко Н.И., Мельников А.В.
Повышение свойств композиционных строительных материалов
введением
минеральных
микронаполнителей
//
Стройпрофи:
Строительные технологии и бетоны. 2012. № 2. С. 26–30. URL: http://stroy-
profi.info/files/pdf/2/stroyprofi-2-26.pdf (дата обращения: 07.04.2023).
9.
Singh M., Siddik R. Properties of concrete containing a large amount of coal
ash as a fine aggregate. Journal of Cleaner Production. 2015;91:269–
278.https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2014.12.026
10.
Kou S.S., Poon S.S. Properties of concrete prepared using fine crushed stone,
kiln bottom ash and fine recycled aggregate as fine aggregates. Construction
and
Building
Materials
2009;23(8):2877–2886.
https://doi.org/10.1016/j.conbuildmat.2009.02.009
11.
Linda Amel C., Kadri E.H., Sebaibi Y., Sualkhi H. Influence of dune sand and
pumice on the mechanical and thermal properties of lightweight concrete.
Construction
and
Building
Materials.
2018;133:209–218.
http://doi.org/10.1016/j.conbuildmat.2016.12.043
