https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
352
O'SIMLIKLAR DUNYOSI VA O'ZBEKISTONDAGI DORIVOR
O‘SIMLIKLAR
Sharisabz davlat pedagogika insitituti boshlang'ich ta'lim yo'nalish
Sa'dullayeva Aziza
Sharisabz davlat pedagogika insitituti o'qituvchisi
Alimardonova Mo'tabar
sadullayevaaziza35@gmail.com
ANNOTATSIYA:Tabiatning ajralmas qismi bo‘lgan o‘simliklar dunyosi
hayotining asosi va inson hayoti uchun muhim omil hisoblanadi. O‘simliklar
nafaqat kislorod ishlab chiqaruvchi, balki oziq-ovqat, dori-darmon va boshqa
ko‘plab ehtiyojlarni ta’minlovchi manba sifatida ham ahamiyatlidir.
O‘simliklarning hayot tarzi ularning tabiatda tutgan o‘rni, yashash muhiti va
moslashuv xususiyatlarini o‘rganishni talab qiladi. Ushbu mavzu o‘simliklar
dunyosining xilma-xilligini va ularning ahamiyatini yanada chuqurroq anglashga
yordam beradi.
KALIT SO'ZLAR:O‘simlik, fotosintez, atrof-muhit.
O‘simliklarning xilma-xilligi va tasnifi O‘simliklar dunyosi juda xilma-xil
bo‘lib, ularning hayot tarzi yashash muhiti va biologik xususiyatlariga qarab
farqlanadi. Ilmiy jihatdan o‘simliklar quyidagi asosiy bo‘limlarga ajratiladi:
1. Suv o‘simliklari (algalаr): Asosan suv muhitida yashaydi va fotosintez
orqali kislorod ishlab chiqaradi.
2. Mushukuzunlar (moxsimоnlar): Nam joylarda o‘suvchi o‘simliklar bo‘lib,
tuproqni eroziyadan saqlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
353
3. Paporotniksimоnlar: Asosan soyali va nam sharoitlarda yashaydi, antiqa
barglari bilan ajralib turadi.
4. Urug‘li o‘simliklar:Ochiq urug‘lilar va yopiq urug‘lilarga bo‘linadi.
Masalan, qara qaylar va paxta.Bu o‘simliklarning har biri o‘zining maxsus biologik
xususiyatlari bilan boshqa tirik organizmlardan farqlanadi.
O‘simliklarning hayot tarzi
O‘simliklarning hayot tarzi ularning yashash muhiti, oziqlanish usullari va
o‘sish xususiyatlariga bog‘liq. Quyida asosiy jarayonlar yoritilgan:
1. Yashash muhiti:
O‘simliklar suvda, quruqlikda va hattoki cho‘llarda yashashi mumkin.
Masalan, suv o‘simliklari (algalar), qumli hududda o‘suvchi qora saksovul.Tog‘
hududlarida archa va fista daraxtlari uchraydi, ular sovuq iqlimga moslashgan.
2. Fotosintez:
Fotosintez jarayoni o‘simliklar hayotining asosi hisoblanadi. Bu jarayon
orqali o‘simliklar quyosh nuri yordamida kislorod va organik moddalar ishlab
chiqaradi. Fotosintezning ahamiyati:
Atmosferadagi karbonat angidrid gazini kamaytiradi.
Hayvon va insonlar uchun oziq manbai bo‘ladi.
3. O‘sish va rivojlanish:
O‘simliklar urug‘dan unib chiqish, o‘sish va meva tugish bosqichlaridan
o‘tadi. Bu jarayon ularning yashash muhitiga moslashuv darajasini belgilaydi.
. O‘simliklarning ekologik va iqtisodiy ahamiyati
1. Ekotizimdagi roli:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
354
O‘simliklar tabiatning asosiy qismlaridan biri bo‘lib, ular atmosferadagi
kislorod balansi, hayvonlarning oziq manbai va tuproqni mustahkamlashda muhim
o‘rin tutadi.
2. Inson hayotidagi ahamiyati:
Oziq-ovqat: O‘simliklar bug‘doy, paxta va mevalar shaklida insoniyatni
oziqlantiradi.
Sanoat: Yog‘och sanoati, dorivor o‘simliklardan dori-darmon tayyorlashda
foydalaniladi.
Chiroy: O‘simliklar dekorativ maqsadlarda ishlatiladi (gulzorlar, bog‘lar).
3. Muhofaza qilishning dolzarbligi:
O‘simliklarning qirilib ketishi ekologik muvozanatni buzadi. O‘simliklarni
muhofaza qilish uchun quyidagilar amalga oshiriladi:
O‘rmonlarni tiklash dasturlari.
O‘simliklarni qayta ekish va noyob turlarni himoya qilish.
Ekologik qonunchilikni kuchaytirish.
O‘simliklar — tabiatning ajralmas qismi, hayotning asosi hisoblanadi. Ular
kislorod ishlab chiqarish, oziq-ovqat va dori-darmon manbai sifatida inson va
hayvonlar hayotida beqiyos ahamiyatga ega. Tabiatda o‘simliklar biosferaning
muvozanatini ta'minlaydi, tuproqni mustahkamlaydi, iqlimga ta’sir ko‘rsatadi va
hayotning uzviy bo‘g‘ini hisoblanadi. Ularning xilma-xilligi, yashash muhiti va
moslashuv xususiyatlarini o‘rganish orqali inson ekologik muvozanatni yaxshiroq
anglaydi va muhofaza qilish zarurligini tushunadi.
Aholi salomatligini saqlash va daromadlarini oshirishda dorivor o‘simliklar
yetishtirishning yutuqlari va istiqbollari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
355
Bugungi kunda dorivor o‘simliklarga bo‘lgan qiziqish tobora ortib bormoqda,
butun dunyo pandemiyasida insonlar sog‘lig‘iga alohida eʼtibor berishi, salomatlik
sirlaridan xabardorligi ortishi, qarigan va surunkali kasalliklarga chalingan insonlar
immun tizimini faollashtirish uchun tabiiy vositalarni afzal ko‘rishi, tabiiy
vositalarning mutloq zararsizligi va foydasi ushbu sohada ilmiy tadqiqotlarga
investitsiyalar hajmining va xalqaro bozorlardagi dorivor o‘simliklarga bo‘lgan
talabning keskin ortishiga sabab bo‘ldi.
Jumladan, 2020-yilda dunyo mamlakatlarida dorivor o‘simliklar asosidagi
vositalar aylanmasi 100,9 mlrd dollarni tashkil etgan bo‘lsa, yillik o‘sish 7,2 % dan
iborat bo‘lgan. O‘zbekiston tabiiy va geografik jihatdan dorivor o‘simliklarga boy
hudud hisoblanib, respublikada tabiiy holda mavjud 4500 turga yaqin yuksak
o‘simliklarning 1200 ga yaqini dorivorlik xususiyatiga ega.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda dorivor va ziravor o‘simliklarni
rivojlantirishga, xususan tabiiy boyliklardan samarali va unumli foydalanishga
katta ahamiyat berilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2020-yil 10-apreldagi “Yovvoyi holda o‘suvchi dorivori o‘simliklarni muxofaza
qilish, madaniy holda yetishtirish, qayta ishlash va mavjud resurslardan oqilona
foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4670-son qarori sohani tubdan
rivojlanishining huquqiy asoslarini yaratib berdi. Ushbu qarordagi vazifalarni
amalga oshirish natijasida dorivor o‘simliklarni nafaqat tabiatda yovvoyi holda
terib olish, balki madaniy holda plantatsiya usulida ko‘paytirish va qayta ishlashni
tashkil etish bilan shug‘ullanuvchi fermerlar va tadbirkorlar soni ham sezilarli
darajada ortib bormoqda.
O‘tgan davr mobaynida 9 ta dorivor o‘simliklar yetishtirish klasterlari tashkil
etilib, ular tomonidan moychechak, kovrak, limono‘t, qalampir yalpiz, qizilmiya,
zaʼfaron va boshqa dorivor o‘simliklar yetishtirilmoqda. Ularning faoliyati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
356
natijasida o‘tgan 2021-yilda 4 ta xorijiy davlatga 1,7 mln AQSH dollar qiymatidagi
dorivor o‘simliklar xom ashyosi va qayta ishlangan mahsulotlari eksport qilindi.
Bugun sohaga eʼtiborning ortishi hamda mavjud imkoniyatlardan oqilona
foydalanish natijasida respublikada 100 dan ortiq turdagi dorivor o‘simliklarga
rasmiy tibbiyotda foydalanishga ruxsat berilgan bo‘lib, ushbu dorivor
o‘simliklarning asosiy qismi tabiiy holda o‘suvchi o‘simliklar tashkil etadi. Ushbu
tabiiy holda o‘suvchi dorivor o‘simliklarning xomashyo zahirasi chegaralangan
bo‘lib, ularni muhofaza qilish, bioekologik xususiyatlarini o‘rganish, xomashyo
zahirasidan to‘g‘ri foydalanish va ko‘paytirishning ilmiy asoslangan usullarini
ishlab chiqish dolzarb muammolardan biridir. Shuning uchun, O‘zbekistonda
farmatsevtika sanoatining ehtiyojlarini dorivor o‘simliklar xomashyosi bilan
taʼminlash, mahalliy florani yangi introdutsent o‘simlik turlari bilan boyitish va
ularni yetishtirish texnologiyalarini ishlab chiqishni taqozo etmoqda. Xususan,
2020-yil boshida respublikaning barcha hududlarida jami 11,5 ming ga yer
maydonida 27 turdagi dorivor o‘simliklar plantatsiyalari mavjud bo‘lgan bo‘lsa,
2021-yil davomida dorivor o‘simliklar plantatsiyalari 162 ta subyektlar tomonidan
15,8 ming ga yetkazilib, ichki va tashqi bozorlarda xaridorgir bo‘lgan 45 turdagi
dorivor va ziravor o‘simliklarning 17,3 ming tonna xomashyosi yetishtirildi.
Dorivor o‘simliklar madaniy plantatsiyalarining kengayib borishi va ishlab
chiqarish hajmlarining ortishi bilan birgalikda sohaning eksport salohiyati
kuchaytirilmoqda. 2020-yil yakunida 29 ta xorijiy davlatga 16,0 ming tonnadan
ortiq 50,0 mln AQSH dollari qiymatidagi dorivor o‘simliklar xomashyosi va qayta
ishlangan mahsulotlari eksport qilingan bo‘lsa, 2021-yil yakuni bilan bu
ko‘rsatkichda o‘sish kuzatilib, dunyoning 37 ta davlatlariga 55 mln dollar
qiymatidagi mahsulotlar eksporti amalga oshirildi. Eksport geografiyasining
AQSH va Yevropa davlatlari hisobiga ortib borishi sohaning imkoniyati katta
ekanligidan dalolatdir. Shunigdek, faol qo‘llaniladigan dorivor o‘simliklar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
357
madaniy plantatsiyalarini yaratish uchun birlamchi urug‘chilikni yo‘lga qo‘yish va
onalik ko‘chatzorlarini tashkil etish sohaning tub ildizi bo‘lib, bugungi kunda 16 ta
subyektlar tomonidan 22 turdagi dorivor va ziravor o‘simliklar urug‘ va ko‘chatlari
yetishtirilmoqda.
Aytish joizki, sohaning rivojlanib borishi barobarida aholining tabiiy dori
vositalariga qiziqishi va isteʼmoli ko‘payib, xabardorligi ortib bormoqda. Bu
boradagi ishlarni yana-da kuchaytirib, aholining nafaqat isteʼmol madaniyatini
oshirish, balki o‘z tomorqalarida dorivor o‘simliklar yetishtirishga jalb etish, “bir
mahalla – bir mahsulot” tamoyili asosida klasterlar va eksport qiluvchilar
hamkorligida dorivor o‘simliklarni ekish, birlamchi qayta ishlab, ichki va tashqi
bozorlarga yo‘naltirish orqali o‘z-o‘zini band qilish, aholi daromadini ko‘paytirish
lozim.
Shunday o‘simliklardan biri ham dorivor, ham ziravor bo‘lgan oziq-ovqat,
farmatsevtika va parfyumeriya sanoati uchun qimmatbaho xomashyo hisoblangan
“ziravorlar sultoni” nomi bilan mashhur bo‘lgan o‘simlik – zaʼfaron bugungi kunda
dunyodagi eng qimmat o‘simlik hisoblanadi. Zaʼfaron O‘rta yer dengizi, Yaqin
Sharq, Markaziy va Janubiy Osiyo davlatlarida, jumladan Eron, Hindiston,
Turkiya, Gretsiya, Italiya, Pokiston, AQSH, Ozarbayjon, Rossiya, shuningdek,
bugungi kunda O‘zbekiston hududlarida ham katta plantatsiyalarda
yetishtirilmoqda. Ushbu o‘simlik balandligi 10-30 sm ga yetadigan ko‘p yillik o‘t
o‘simlik bo‘lib, ildizi 2-3 sm, barglari tik, bigizsimon ko‘rinishda, gullari zich
to‘plamda joylashadi. O‘simlikda to‘p barglar gullash davridan 10-15 kun oldin
paydo bo‘ladi. Zaʼfaronning gullari yirik, pushti rangda bo‘lib, oktyabr oyining
oxiri va noyabr oyining birinchi yarmida gullaydi. Gul barglarining ichida
changchilar – qizil, urug‘chilar – to‘q sariq rangda bo‘ladi. Urug‘ hosil qilmasligi
sababli vegetativ usul bilan (piyozboshchalar orqali) ko‘paytiriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
358
Zaʼfaron o‘simligi ekilgandan birinchi yili gektaridan 2 kg, ikkinchi yilda 4
kg, uchinchi yildan boshlab 6-8 kg gacha zaʼfaron guli xomashyosi terib olish
mumkin. Bir kilogramm quritilgan zaʼfaron guli xomashyosini tayyorlash uchun
150 mingdan ortiq gullari terib olinishi kerak. 1 dona zaʼfaron gulidan o‘rtacha 7
mg quritilgan ziravor olinadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi
bilan zaʼfaron o‘simligining respublikada keng maydonlarda joriy etish, o‘simlik
plantatsiyalarini ko‘paytirish, yetishtirish, sohaga chet el investitsiyasini jalb etish
va eksport salohiyatini oshirish hamda xotin-qizlarni ish bilan taʼminlash
maqsadida Jizzax viloyatining Baxmal tumanida Italiya davlati bilan hamkorlikda
“BMB Opera Zafferano” MCHJ qo‘shma korxonasi tashkil etildi.
Yevropa davlatlariga zaʼfaron xom ashyosidan tayyor mahsulotni eksportga
chiqarish maqsadida Italiya davlatidan 21 mln donadan ortiq piyoz tuganaklari olib
kelinib, bugungi kunda Baxmal tumanida jami 205 gektar maydonda zaʼfaron
plantatsiyasi barpo etildi. Ushbu amalga oshirilgan ishlar natijasida, 2021-yilda 773
ming AQSH dollari miqdoridagi zaʼfaron mahsulotlari Italiya davlatiga eksporti
amalga oshirildi.
Zaʼfaron o‘simligi tibbiyotda onkologik kasalliklarni davolashda (hatto
kasallikning oxirgi bosqichida saraton o‘simtalariga qarshilik ko‘rsatadi va
ularning hujayralari o‘sishini to‘xtatadi), qonni tozalashda (uni yangilaydi va
tozalaydi, demak yurak qon tomir tizimini mustahkamlaydi, organizmning barcha
hujayralarini oziqlantiradi), miya faoliyati aktivligini yaxshilaydi (bosh miya
to‘qimalarini o‘stiradi, xotirani yaxshilaydi), nevrozdan forig‘ qiladi, bosh og‘rig‘i
va uyqusizlikdan xalos etadi, oshqozon-ichak faoliyatini meʼyorga keltiradi,
organizmni quvvatlaydi, ko‘rish qobiliyatini tiklaydi, ko‘z to‘rpardasidagi illatlarni
davolaydi, butun organizmni yoshartiradi.
Ushbu birgina o‘simlikning keng ommalashishi, pandemiya davrida aholi
salomatligi uchun shifobaxsh mahsulotlar turlariga talabning ortishi, suv taqchilligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
359
davrida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari uchun yuqori daromad manbai
ekanligidan ko‘rinib turibdiki, dorivor o‘simliklar sohasi respublikada endi
rivojlanayotgan, misli ko‘rinmas katta tabiiy zahiraga ega istiqbolli sohalardan biri
bo‘lib, ushbu sohani yana-da rivojlantirish, taʼlim, ilm-fan va ishlab chiqarish
integratsiyasini taʼminlash, sohaning yagona bir tizimga birlashishi zamon talabi
hisoblanadi.
Bugungi kunda tabiiy dori vositalarini ishlatish, dorivor o‘simliklarni
madaniylashtirish va xom ashyosini ko‘paytirishga katta eʼtibor berilmoqda.
Dorivor o‘simliklar (lat. Plantae medicinalis) – bu xalq tabobatida, tibbiyotda yoki
veterinariya amaliyotida, profilaktika va davolash maqsadida ishlatiladigan
o‘simliklarga aytiladi. Xalqaro tabiatni qo‘riqlash ittifoqi (IUCN) maʼlumotiga
ko‘ra, tibbiyotda 21 mingga yaqin dorivor o‘simliklar ishlatiladi. Dorivor
o‘simliklarning yillik aylanmasi 3,26 mlrd. dollarni tashkil etadi. Xitoy, Hindiston,
Germaniya davlatlari dorivor o‘simliklar eksporti bo‘yicha yetakchi davlatlar
qatoriga kiradi.
Xulosa
O‘simliklar faqatgina yashil fond yoki manzara emas, balki tiriklikning, hayot
aylanishining asosi hisoblanadi. Ularni o‘rganish, qadrlash va asrash – har bir
insonning burchidir. Tabiiy muhitni asrab qolish uchun o‘simliklar dunyosiga
ehtiyotkorlik bilan yondashish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. "Yuksak o'simliklar sistematikasidan amaliy mashg'ulotlar"
Muallif: I. Tog'ayev.
2. "O'simliklar va hayvonlar bioxilma-xilligi"
Mualliflar: D.S. Toshpo'latova va X.B. Ahmadjonova.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
360
3. "O'simliklarning tabiat va inson hayotidagi o'rni"
Muallif: Abdimajidov Temurbek.
4. "Dorivor o'simliklar ularning tabiatda va inson hayotidagi roli"
Mualliflar: F.B. Jovliyev, O.J. Meliqulov, S.S. Saydaxmadov.
5. "O'simlik, hayvonot dunyosi va ularni muhofaza qilish"
6. "O'simliklar olamiga inson faoliyatining salbiy ta'siri, hamda uni oldini
olish chora tadbirlari" Mualliflar: Shoxistaxon Xalmatova, Madina Gaybullayeva,
Adhamjon Akramov.
