https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
316
O‘ZBEKISTON MUSIQA MADANIYATIDA SIMFONIK MUSIQA,
FORTEPIANO VA ORGAN MUSIQASINING TARIXIY RIVOJLANISHI
VA AHAMIYATI.
Qurbonova Nozimabonu Nurbek qizi
Andijon Davlat Universiteti
Sport va San’at fakulteti, Cholg`u ijrochiligi yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
el pochta: nozima.qurbonova2007@mail.ru
Annotatsiya : Ushbu maqolada O‘zbekiston musiqa madaniyatida simfonik
musiqa, fortepiano va organ musiqasining tarixiy rivojlanishi va ahamiyati
o‘rganilgan. Maqolada simfonik orkestrlarning tashkil topishi, fortepiano san’ati
va organ musiqasining O‘zbekistonda qanday shakllanganligi, milliy musiqaning
yevropa uslublari bilan uyg‘unlashishi yoritilgan. Shuningdek, mazkur
yo‘nalishlarning musiqiy ta’lim va ijrochi san’ati sohasidagi o‘rni hamda bugungi
kunda ularning O‘zbekiston madaniyatidagi ahamiyati tahlil qilingan.
Kalit so`zlar : O‘zbekiston musiqa, simfonik musiqa, fortepiano ijrochilik,
organ musiqa, o‘zbek bastakorlik maktabi, milliy va akademik musiqa, simfonizm,
musiqa ta’lim, xalq kuyi, polifoniya.
Аннотация: В данной статье рассматривается историческое
развитие и значение симфонической музыки, фортепианной и органной
музыки в музыкальной культуре Узбекистана. В статье освещается
становление симфонических оркестров, формирование фортепианного
искусства и органной музыки в Узбекистане, сочетание национальной
музыки с европейскими стилями. Также проанализирована роль этих
направлений в области музыкального образования и исполнительского
искусства, а также их значение в культуре Узбекистана сегодня.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
317
Ключевые слова: музыка Узбекистана, симфоническая музыка,
фортепианное исполнительство, органная музыка, узбекская школа
композиции, национальная и академическая музыка, симфонизм,
музыкальное образование, народная мелодия, полифония.
Abstract: This article examines the historical development and significance
of symphonic music, piano, and organ music in the musical culture of Uzbekistan.
The article covers the formation of symphony orchestras, the formation of piano
and organ music in Uzbekistan, and the harmonization of national music with
European styles. The role of these areas in the field of musical education and
performing arts, as well as their significance in the culture of Uzbekistan today,
were also analyzed.
Keywords: Uzbek music, symphonic music, piano performance, organ
music, Uzbek compositional school, national and academic music, symphonism,
music education, folk melody, polyphony.
O‘zbekiston musiqa madaniyati asrlar davomida xalq musiqasi va maqom
san’ati bilan shakllanib, o‘ziga xos yo‘nalishlarni rivojlantirib kelgan. XX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab esa, yangi musiqa shakllari – simfonik musiqa,
fortepiano va organ musiqasi mamlakat musiqasida muhim o‘rin egallay boshladi.
Bu yo‘nalishlar, bir tomondan, musiqiy ta’lim tizimida yangi o‘zgarishlarga olib
keldi, boshqa tomondan esa, O‘zbekiston ijro san’ati va bastakorlik sohasida yangi
imkoniyatlarni ochib berdi. Simfonik orkestrlar tashkil topishi, fortepiano va organ
musiqasining rivojlanishi musiqaning xalqiy va global jihatlarini uyg‘unlashtirib,
O‘zbekiston musiqasining jahon madaniyatiga kirib borishini ta’minladi. Mazkur
musiqiy shakllarning tarixiy rivoji va bugungi kunda ular tutgan o‘rni O‘zbekiston
musiqasi hayotidagi muhim bir sahifani tashkil etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
318
Simfonik musiqa O‘zbekistonga XX asrning birinchi yarmida kirib keldi. 1936-
yilda Toshkentda tashkil etilgan Davlat simfonik orkestri bu janrni rivojlantirishda
muhim qadam bo‘ldi. Orkestr repertuarida nafaqat chet el bastakorlarining asarlari,
balki o‘zbek kompozitorlarining simfonik ishlanmalari ham keng o‘rin oldi.
Mutal Burhonov, Suleyman Yudakov, Shukur Xo‘jaev kabi bastakorlar xalq
kuylarini orkestrlashtirish, maqom ohanglarini orkestrga moslashtirish orqali
simfonik musiqa asosida milliylikni ifodaladilar. O‘zbek simfonizmining
shakllanishida xalq kuylariga asoslangan uvertyura, simfoniya, poemalar yaratildi.
Bugungi kunga kelib, simfonik musiqa O‘zbekistonda ko‘plab bastakorlar
ijodining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Soli Yusupov, Manas Leviev, Mutal Burhonov, Elmurod Matyakubov — o‘zbek
xalq kuylarini simfonik shaklda qayta talqin qilishdi.
"Temuriylar simfoniyasi", "Navro‘z uvertyurasi", "O‘zbegim" simfonik poemasi
kabi asarlar bu yo‘nalishga milliy rang bag‘ishladi.
Yosh kompozitorlar (Bobur Yo‘ldoshev, Shuhrat Ishmuhamedov va boshqalar)
zamonaviy texnika va xalq ohanglari sintezida ishlamoqda. Simfonik musiqaning
film musiqasi, teatr spektakllari, xalqaro sahnalarda qo‘llanishi kengaymoqda.
Fortepiano musiqasi O‘zbekistonga XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
musiqa maktablari orqali kirib keldi. Toshkentdagi musiqa bilim yurtlari va
konservatoriya fortepiano ijrochiligi bo‘yicha yetuk mutaxassislar tayyorlashni
yo‘lga qo‘ydi. Shu davrlarda o‘zbek kompozitorlari fortepiano uchun asarlar
yaratishni boshladi.
Manzur Toshmatov, Nasriddin To‘xtayev kabi bastakorlar fortepiano uchun
o‘zbek xalq kuylariga asoslangan pyesa, variatsiya, sonatina va syuitalar yozdilar.
Bu asarlar o‘zbek ohangdorligining fortepiano orqali ifodalanishiga xizmat qildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
319
Fortepiano musiqasi, ayniqsa, musiqa ta’limida asosiy vositalardan biri sifatida
keng qo‘llanmoqda.
Organ asbobi tarixan diniy va majmualarda ishlatilgan bo‘lsa-da,
O‘zbekistonda u asosan akademik musiqa doirasida rivojlandi. 1980-yillarda
Toshkentda tashkil etilgan organ zali va konservatoriyada ochilgan maxsus kurslar
bu yo‘nalishning rivojiga xizmat qildi. Organ musiqasi orqali ko‘p ovozli shakllar,
murakkab polifoniya imkoniyatlari o‘rganildi. Mahalliy ijrochilar – Shuhrat
Shodmonov, Oleg Ismailov singari ustozlar bu asbobni ommalashtirishda muhim
hissa qo‘shgan. Hozirgi kunda organ musiqasi san’at va madaniyat tadbirlarida,
musiqiy festivallarda keng namoyish qilinmoqda.
Mazkur yo‘nalishlarning madaniy va ijtimoiy ahamiyati:
Estetik tarbiya va musiqa madaniyatini yuksaltirish – O‘zbekistonlik yoshlar
klassik musiqaga bo‘lgan qiziqish orqali madaniy dunyoqarashni boyitmoqda.
Milliy identitet va xalqaro integratsiya – G‘arb musiqiy janrlarini o‘zlashtirish,
ularni milliy ruhda boyitish orqali O‘zbekiston o‘z musiqa madaniyatini xalqaro
miqyosga olib chiqmoqda.
Kross-janr yondashuvlar – Simfonik va fortepiano asarlarida folklor, jazz, elektron
musiqaning uyg‘unligi tajribalari amalga oshirilmoqda.
Simfonik, fortepiano va organ musiqalari O‘zbekiston musiqasining yangilanishi
va boyishi jarayonida asosiy o‘rin tutgan. Ular orqali xalq musiqasi akademik
shakllarda ifodalanib, o‘ziga xos milliy maktab shakllandi. Ushbu yo‘nalishlarning
rivoji nafaqat ijrochilik, balki musiqa ta’limi va ilmiy izlanishlar sohalariga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
_______________________________________________________________
1. Karomatov, F. O‘zbek musiqasi tarixi. — Toshkent: Fan, 1990.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
320
2. Islomov, B. Simfonik musiqa san’ati. — Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
3. Saidova, D. Fortepiano musiqasi: tarix va zamon. — Toshkent: San’at, 2005.
4. Shomurodov, A. Fortepiano ijrochiligi va o‘zbek musiqasi. — Toshkent:
O‘zbekiston, 1997.
5. Shodmonov, T. Organ musiqasi: O‘zbekiston tajribasi. — Toshkent: Istiqlol,
2000.
6. Ismailov, O. Organ musiqasining badiiy va pedagogik ahamiyati. — Toshkent:
San’at, 2007.
