https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
300
FRANS SHUBERTNING QO’SHIQCHILIK LIRIKASI
Zaynobidinova Roziyaxon Shavkatbek qizi
Andijon Davlat Universiteti Sport va San’at fakulteti, Cholg`u ijrochiligi
yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
el pochta: zaynobidinovaroziya1@mail.ru
Annotatsiya: Mazkur maqolada Frans Shubertning qo’shiqchilik lirikasi,
poetik ifoda va vokal san’atiga qo’shgan hissasi tahlil qilinadi. Shuningdek,
Shubertning “lied” janridagi yondashuvi va bu janrga olib kirgan yangiliklari
ilmiy yondashuvi asosida ko’rib chiqiladi. Shubertning musiqasida hissiyotlar,
dramatizm va vokal texnikasi kuchli aks etgan, bu uning asarlarini butun dunyo
bo’ylab mashhur qildi.
Kalit so’zlar: Frans Shubert, qo’shiqchilik lirikasi, lied, romantizm, vokal
musiqa, poetika.
Аннотация: В статье анализируется вклад Франца Шуберта в
певческую лирику, поэтическое выражение и вокальное искусство. Подход
Шуберта к жанру «Lied» и новшества, которые он привнес в этот жанр,
также будут рассмотрены с научной точки зрения. Для музыки Шуберта
характерны сильные эмоции, драматизм и вокальная техника, благодаря
которым его произведения прославились во всем мире.
Ключевые слова: Франц Шуберт, лирическое пение, lied, романтизм,
вокальная музыка, поэтика.
Abstract: This article analyzes Franz Schubert's contribution to the lyricism
of singing, poetic expression and vocal art. It also examines Schubert's approach
to the "lied" genre and the innovations he brought to this genre from a scientific
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
301
perspective. Schubert's music is characterized by strong emotions, drama and
vocal technique, which made his works famous all over the world.
Keywords: Franz Schubert, lyrical singing, lied, romanticism, vocal music,
poetics.
Frans Shubert musiqasi bilan romantizm davrining qo’shiqchilik san’atiga
katta yangiliklar olib kirgan. U lied janrini yangi bosqichga olib chiqdi. “Lied janri
dastlab ko’proq fuqarolik va yoqimli musiqiy shakl sifatida mavjud edi, ammo
Shubert uni yanada murakkablashtirdi va tasviriy musiqaning imkoniyatlarini
kengaytirdi. U o’z qo’shiqlarida she’rlarni faqat tovush va ohang orqali ifodalash
bilan cheklanib qolmasdan, ular bilan musiqiy drama yaratishga erishdi.
Shubertning qo’shiqlari har doim fortepiano va vokalning uyg’un o’zaro
aloqasiga asoslanadi. Fortepiano partiyasi har doim qo’shiqning ruhiy holatini yoki
shaxsiy tajribani yoritishga xizmat qiladi. Masalan, “Der Erlkonig” (O’limning
qirolligi) asarida fortepiano juda yuqori va past registrlarda tezkor va jadal ishlaydi,
bu qo’shiqdagi g’azab va vahimani tasvirlaydi. Shubertning musiqasida oftobli va
qorong’u kayfiyatlarning o’zgarishi badiiy jihatdan katta ahamiyatga ega.
Shubertning qo’shiqlarining ajralmas jihati musiqaning she’riy matn bilan
mukammal uyg’unlashganidir. U har bir she’rni o’ziga xos musiqiy shaklda
ifodalab, tinglovchiga she’rning mazmunini to’liq ifodalashga harakat qilgan.
Buning eng yorqin misollardan biri, albatta, “Gretchen am Spinnrade” bo’lib bu
asarda fortepiano partiyasi qizning yig’lashini va uning hissiy o’zgarishlarini
ifodalaydi.
Shubert she’riy matnga mos ravishda musiqaning ritm va tempini
o’zgartiradi, shu orqali o’sha matnning ma’no va hissiyotlarini yanada
kuchaytiradi. Uning qo’shiqlarida har bir so’zning musiqiy ifodasi mavjud va bu
matnni eng chuqur tushunish uchun musiqaning o’zi yetarli.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
302
Shubertning musiqasi romantizm davri uchun xos bo’lgan sub’ektiv
hissiyotlar, o’z-o’zini anglash va ichki dunyo tasvirlarini yaratishda muhim o’rin
o’ynaydi. U o’zining qo’shiqlarida ruhiy holatlarni, yolg’izlikni, sevgi va
umidsizlikni, tabiatni tasvirlashni o’zining asosiy maqsadi sifatida belgilagan.
Romantik lirikasi orqali Shubert nafaqat o’z zamonasining, balki butun musiqiy
san’at tarixining o’zgarishiga olib keldi. Misol uchun, “Winterreise” (Qish safari)
nomli qo’shiq siklida, Shubert qahramonning yolg’izligini, orzu va tushlarining
buzilishini, tabiiy muhitni o’zining musiqasi orqali ifodalaydi. Shubert ushbu siklni
yaratishda musiqaning har bir detalini shaxsiy tajriba va hissiyotlarga asoslaydi,
bu esa qo’shiqlarning chuqurligini va ta’sirchanligini oshiradi.
Bugungi kunda Shubertning qo‘shiqlari klassik vokal ijro san’atining
poydevori hisoblanadi. Ular teatrda, konsertlarda, hatto zamonaviy film
saundtreklarida ham foydalaniladi.
Shubert asarlari keyingi ko‘plab buyuk bastakorlarga ilhom manbai bo‘lgan:
Robert Shuman – Shubertdan ruhiy izlanish va qo‘shiq syujetining rivoji
tushunchasini oldi.
Yoxannes Brams – Shubertning armonik boyligini o‘z kompozitsiyalarida
davom ettirdi.
Gustav Maler – Shubert uslubidagi qo‘shiq va simfonik janr sintezini
chuqurlashtirdi.
Frans List – Shubert qo‘shiqlarini fortepianoga moslashtirib (transkripsiya
qilib), ularni keng ommaga tanitdi.
Garchi dastlabki ko‘plab Shubert qo‘shiqlari erkak vokal uchun yozilgan
bo‘lsa-da, ayol xonandalar ijrosida ular yangicha ma’no kasb etadi. Bu ayol
ovozining hissiy nozikligi va lirik ohangdorligi bilan bog‘liq. Elly Ameling,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
303
Barbara Bonney kabi san’atkorlar bu janrni ayol ovozi orqali yangi bosqichga olib
chiqqan.
Ko‘plab yirik opera xonandalari, xususan Dietrich Fischer-Dieskau, Elly
Ameling, Ian Bostridge, Jessye Norman va boshqalar, aynan Shubert lirikasini ijro
etish orqali mashhurlikka erishgan.
Shubert qo‘shiqlarining turlari:
Ballada.
“Erlkönig” – dramatik syujetli qo‘shiq bo‘lib, teatrli xususiyatga ega.
Romans (liriko-dramatik qo‘shiqlar).
“Ave Maria” – diniy mazmunli, betakror lirik roman.
Ariya xususiyatidagi qo‘shiqlar.
Ba’zi qo‘shiqlarida Shubert operaga yaqin uslubda ariya yaratgan (lekin u
asosan Lieder janrida ijod qilgan).
Frans Shubertning vokal texnikasi musiqiy ifoda va melodikaning yangi
bosqichiga olib keldi. Uning melodik uslubi juda erkin, xotirjam va bir vaqtning
o’zida chuqur hissiyotlar bilan boyitilgan. U vokalni nafaqat shakl sifatida ishlatib,
balki tinglovchining psixologik holatini ifodalovchi vosita sifatida qo’lladi.
Bundan tashqari, Shubertning ko’plab qo’shiqlarida ulkan melodik lentalar
mavjud bo’lib, ular tinglovchini o’zining musiqiy va lirika orqali yengil va og’ir
kayfiyatlarga olib boradi. Uning qo’shiqlaridagi melodiyalar har doim oddiy
bo’lmagan, ularni tinglaganda qalbda yangi ranglar paydo bo’ladi.
Shubert lirikasining boshqa san’at turlariga ta’siri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
304
Adabiyot: Shubertning ko‘plab qo‘shiqlari mashhur adiblar – Gyote, Heine,
Mayr va boshqalarning she’rlariga bastalgan. Bu, musiqa va she’riyat o‘rtasidagi
uyg‘unlikni kuchaytirgan.
Rassomlik: Shubertning tasviriy kuchga ega musiqasi ko‘plab rassomlarga
ilhom manbai bo‘lgan. Zamonaviy madaniyat: Uning musiqasi bugungi kunda teatr
sahnalari, filmlar, klassik albomlar, kontsert dasturlarida keng ishlatiladi.Frans
Shubertning qo’shiqchilik lirikasi musiqiy romantizmning eng yorqin
namunalaridan biridir. U musiqada lirik va poetik ifodaning mukammalligi,
melodik boylik va dramatik kuch bilan ajralib turadi. Shubert lied janrini yangi
bosqichga olib chiqdi, uni faqatgina estetik musiqiy shakl sifatida emas, balki inson
ruhining chuqur hissiyotlarini ifodalovchi vosita sifatida shakllantirdi. Uning
asarlarini musiqiy san’atda keng tarqalgan va bugungi kunda ham tinglovchilarni
o’zining go’zalligi va ta’siri bilan maftun etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
_________________________________________________________
1.
Brown, Maurice J. Schubert: A Critial Biography. Macmillan, 1958.
2.
Gibbs, Christopher H. The life of Schubert. Cambridge University
Press, 2000.
3.
Reed, John The Schubert Song Companion. Manchester University
Press, 1997.
4.
Tarane, S. “Frants Shubert va romantic lirikada yangiliklar”, “San’at
va Madaniyat” 2022.
5.
Waring, R. “Schubert’s Musical World” Oxford University Press,
2015.
