https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
240
NARKOTIK VA ZO'ROVONLIKKA QARSHI KURASHDA
PSIXOLOGNING O'RNI
Yusupova Barno
Farg‘ona viloyati Oltiariq tumani 18-umumiy O’rta ta’lim maktabning
amaliyotchi psixologi
Narkotik moddalar va zo‘ravonlik bugungi jamiyatning eng dolzarb
muammolaridan biri bo‘lib, u inson salomatligiga, psixologik holatiga va ijtimoiy
muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu holatlar nafaqat jinoyatchilikning
kuchayishiga, balki oilaviy va jamiyatning boshqa ijtimoiy institutlariga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur maqolada narkotik moddalar va zo‘ravonlikka qarshi
kurashda psixologning o‘rni, uning yondashuvlari va samarali strategiyalari tahlil
qilinadi.
1.
Narkotik va zo‘ravonlikning psixologik ildizlari
Narkotik va zo‘ravonlik muammolari asosan quyidagi psixologik omillar bilan
bog‘liq:
• Stress va depressiya – Insonlar ko‘pincha qiyin hayotiy vaziyatlarni yengish
uchun narkotik moddalar iste’mol qilish yoki zo‘ravonlikka murojaat qilishadi.
• Oilaviy va ijtimoiy muhit – Bolalikda oiladagi beqarorlik, yetarli mehr
muhabbat yetishmovchiligi va noto‘g‘ri tarbiya natijasida insonda salbiy xulq
atvor shakllanadi.
• Shaxsiy inqiroz va o‘zini ifoda qilish istagi – Ba’zi yoshlar o‘zlarini jamiyatda
tan olinishiga erishish yoki atrofdagilar e’tiborini jalb qilish uchun zo‘ravonlik
yoki giyohvandlikka murojaat qilishadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
241
• Guruh bosimi – Ayniqsa, o‘spirin va yoshlar orasida do‘stlarining bosimi
narkotik moddalarni sinab ko‘rishga yoki tajovuzkorlikka moyillikni oshirishga
sabab bo‘lishi mumkin.
• O‘zini qadrlash muammosi – Kamqonlik, tashlab ketilish hissi va o‘zini
jamiyatga kerakli emasdek his qilish, shaxsni narkotik moddalar iste’moliga
yoki tajovuzkorlikka undashi mumkin.
2.
Psixologning narkotik va zo‘ravonlikka qarshi kurashdagi roli.
Psixolog narkotik va zo‘ravonlik muammolarini hal qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Uning vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• Erta tashxis qo‘yish va profilaktika – Psixolog ijtimoiy xatti harakatlarning
buzilish belgilarini aniqlash va ularni oldini olish bo‘yicha dasturlar ishlab
chiqadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
242
• Individga yo‘naltirilgan terapiya – Har bir shaxsning muammolari va
ehtiyojlarini tahlil qilib, unga mos keluvchi psixologik yondashuvlarni qo‘llash.
• Oilaviy maslahatlar – Oilada muhitni yaxshilash va farzand tarbiyasiga e’tibor
qaratish uchun ota-onalar bilan ishlash.
• Guruh terapiyasi va reabilitatsiya dasturlari – Giyohvandlik va zo‘ravonlikka
moyilligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy reabilitatsiyadan o‘tkazish.
• Maktab va universitetlarda psixologik ma’rifat – Yoshlarni narkotik va
zo‘ravonlikning zararli oqibatlari haqida xabardor qilish.
• Jamiyatga integratsiya – Narkotik va zo‘ravonlikka moyil bo‘lgan shaxslarni
jamiyatga qayta moslashtirish va ularning sog‘lom muhitga qaytishiga yordam
berish.
3.
Narkotik va zo‘ravonlikka qarshi samarali psixologik strategiyalar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
243
Psixologlarning ushbu muammoga qarshi samarali kurashish uchun quyidagi
strategiyalari mavjud:
• Kognitiv-behavioral terapiya (CBT) – Bu uslub orqali insonning fikrlash tarzi
va xulq-atvori o‘zgartiriladi.
• Motivatsion intervyu (MI) – Insonning ichki motivlarini aniqlab, uni ijobiy
tomonga yo‘naltirish.
• Stressni boshqarish va ijtimoiy moslashuv – Insonlarga stressni yengish va
ijtimoiy muhitda o‘z o‘rnini topish bo‘yicha ko‘nikmalar berish.
• Psixo-ta’lim va treninglar – O‘spirin va yoshlar orasida targ‘ibot ishlarini olib
borish, ularga sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha tushunchalar berish.
• Samarali kommunikatsiya – Shaxslarning o‘z his-tuyg‘ularini ochiq ifoda
etishlari va muammolarni konstruktiv hal qilish bo‘yicha maslahatlar berish.
4.
O‘zbekistonda narkotik va zo‘ravonlikka qarshi kurashdagi psixologik
yondashuvlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
244
O‘zbekistonda narkotik va zo‘ravonlikka qarshi kurash davlat darajasida ham,
jamiyat va psixologik markazlar darajasida ham olib borilmoqda. Quyidagi
yondashuvlar qo‘llanilmoqda:
• Ta’lim muassasalarida maxsus psixologik dasturlar – O‘quvchilar va talabalar
orasida narkotiklar va zo‘ravonlik haqida xabardorlikni oshirish maqsadida
seminarlar tashkil etish.
• Ijtimoiy tarmoqlar orqali profilaktika – Yoshlar orasida ko‘proq tarqalgan
muammolarni tahlil qilib, ularni oldini olish bo‘yicha onlayn targ‘ibot ishlari.
• Oilaviy psixoterapiya – Oilaviy nizolar va tarbiyaning buzilishining oldini olish
uchun maxsus dasturlar ishlab chiqish.
• Reabilitatsiya markazlarida psixologik qo‘llab-quvvatlash – Narkotik moddalarni
iste’mol qilgan shaxslarni tiklash jarayonida psixologik yordam ko‘rsatish.
• Diniy-ma’rifiy yondashuvlar – Diniy va ma’naviy qadriyatlarni oshirish orqali
narkotik va zo‘ravonlikning oldini olish.
• Huquqiy yondashuvlar bilan hamkorlik – Psixologlar va huquqni muhofaza qilish
organlari birgalikda ishlash orqali muammoni kompleks hal qilishadi.
Xulosa
. Narkotik va zo‘ravonlik jamiyat uchun katta xavf tug‘diruvchi
muammolar bo‘lib, ularni hal etishda psixologlarning o‘rni juda muhim.
Psixologlar profilaktika, davolash, reabilitatsiya va ta’lim orqali ushbu
muammolarni kamaytirishga yordam beradi. O‘zbekiston misolida davlat va
jamiyat birgalikda harakat qilib, yoshlarni narkotik va zo‘ravonlikdan himoya
qilish uchun psixologik yondashuvlarni rivojlantirishlari lozim. Shu boisdan, har
bir psixolog ushbu jarayonda faol ishtirok etishi va jamiyatga foydali bo‘lishi
kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
245
Adabiyotlar
.
1. Umumiy psixologiya. A.V. Pеtrovskiy taxr. T.1992. 227-245 b.
2. Kazakov V. G. Psixologiya. M.1989. 200-209 b.
3. Rogov Е. I. Nastolnaya kniga praktichеskogo psixologa. M.1999
4. Taychinov M. G. Vospitaniе i samovospitaniе shkolnikov. M. 1982
5. Ruvinskiy L. I. Psixologiya samovospitaniya. M. 1982.
