https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
222
O’QUVCHILARNING TURLI YOSH DAVRLARIDA SHAXSIY, AQLIY
VA IJTIMOIY RIVOJLANISHI, ULARNING AQLIY RIVOJLANISHIDA
SODIR BO’LISHI MUMKIN SALBIY OG’ISHLAR
Esanova Gulmira Abduraxmanovna
Toshkent shahar MMTBga qarashli 265-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktabining
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘quvchilarning turli yosh davrlaridagi
shaxsiy, aqliy va ijtimoiy rivojlanish xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil
qilinadi. Bolaning psixologik shakllanishida har bir yosh davrining o‘ziga xos
biologik va ijtimoiy omillarga bog‘liq xususiyatlari mavjud bo‘lib, ushbu
bosqichlarda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan salbiy og‘ishlar rivojlanish
jarayoniga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqotda shuningdek, aqliy
rivojlanishda uchrashi mumkin bo‘lgan psixologik buzilishlar, ularning sabablari
hamda ularni erta aniqlash va oldini olish bo‘yicha psixologik-pedagogik
tavsiyalar bayon etiladi. Maqola maktabgacha, boshlang‘ich va o‘rta maktab
yoshidagi bolalarning rivojlanish bosqichlariga mos holda ilmiy yondashuvni
shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: shaxsiy rivojlanish, aqliy rivojlanish, ijtimoiy rivojlanish, yosh
davrlari psixologiyasi, salbiy og‘ishlar, psixik buzilishlar, psixologik profilaktika,
ta’lim va tarbiya, yosh xususiyatlari.
Insonni shaxs sifatida shakllanishiga asosan 3 xil omil ta’sir ko’rsatadi.Bular
quyidagilar:
1.Irsiyat(biologik,fiziologik)
2.Oila(oiladagi psixologik muxit)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
223
3.Ta’lim Tarbiya (ijtimoiylashuv).
Hozirgi kunda globallashib borayotgan o’ziga xos murakkab vaziyat hamda
jamiyatning taraqqiy topishida o’z o’rnini egallab borayotgan qiyin davrda
o’quvchilarni psixologik va ijtimoiy rivojlanishi tobora qiziqarli va murakkab aks
etmoqda.Bu borada keng ko’lamli ishlar amalga oshirb borilmoqda.Bolalar va
o‘smirlar o‘rtasida xulq og‘ishi va qonunbuzarliklarning oldini olishda
quyidagilarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir:
- xulq og‘ishiga ega bo‘lgan bolalar va o‘smirlar shaxsida asotsiallik, ruhiy
beqarorlik, o‘zgaruvchanlik, affektga moyillik kabi xususiyatlarning yaqqol
ifodalanganligidan kelib chiqib, ular yashayotgan oila va ijtimoiy muhitni
sog‘lomlashtirish, shaxslararo munosabatlarni yaxshilash natija beradi;
- voyaga etmaganlar o‘rtasidagi xulq og‘ishining kelib chiqishi asosiy
sabablari sifatida bolalar va o‘smirlar faoliyatini nazorat qilmaslik, oilada bola
tarbiyasiga e’tiborning susayishi kabilar namoyon bo‘lganligidan kelib chiqib,
oilada va oiladan tashqarida bolalar va o‘smirlar faoliyatini, bo‘sh vaqtlarida nima
bilan shug‘ullanayotganligini nazorat qilish va oilada bola tarbiyasiga e’tiborni
kuchaytirish maqsadga muvofiqdir;
- kriminogen xulqli oilalarni aniqlash, ularda tarbiyalanayotgan bolalar va
o‘smirlar ahvolidan xabardor bo‘lib turish;
- moddiy maishiy sharoitning etarli emasligi voyaga etmaganlarda xulq
og‘ishining kelib chiqishiga ta’sir etishligini hisobga olib, bunday oilalarga
mahalliy hokimiyat, ijtimoiy ta’minot va xayriya jamg‘armalari tomonidan moddiy
yordamlar berib turishni tashkil etish;
- ota-onalar, katta yoshdagi kishilar va o‘qituvchilar tomonidan bolalar va
o‘smirlarga nisbatan qo‘llanilayotgan qattiqqo‘l, qo‘pol va adolatsiz
munosabatlarga barham berish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
224
- voyaga etmaganlarda xulq og‘ishi ko‘pincha ota-onalar, o‘qituvchilarning
bolalar va o‘smirlar psixologiyasini bilmasdan turib munosabatda bo‘lishliklari
Bolalar va o‘smirlar o‘rtasida xulq og‘ishi va qonunbuzarliklarning oldini olishda
quyidagilarga e’tibor qaratish maqsadga muvofiqdir:
- xulq og‘ishiga ega bo‘lgan bolalar va o‘smirlar shaxsida asotsiallik, ruhiy
beqarorlik, o‘zgaruvchanlik, affektga moyillik kabi xususiyatlarning yaqqol
ifodalanganligidan kelib chiqib, ular yashayotgan oila va ijtimoiy muhitni
sog‘lomlashtirish, shaxslararo munosabatlarni yaxshilash natija beradi;
- voyaga etmaganlar o‘rtasidagi xulq og‘ishining kelib chiqishi asosiy
sabablari sifatida bolalar va o‘smirlar faoliyatini nazorat qilmaslik, oilada bola
tarbiyasiga e’tiborning susayishi kabilar namoyon bo‘lganligidan kelib chiqib,
oilada va oiladan tashqarida bolalar va o‘smirlar faoliyatini, bo‘sh vaqtlarida nima
bilan shug‘ullanayotganligini nazorat qilish va oilada bola tarbiyasiga e’tiborni
kuchaytirish maqsadga muvofiqdir;
- kriminogen xulqli oilalarni aniqlash, ularda tarbiyalanayotgan bolalar va
o‘smirlar ahvolidan xabardor bo‘lib turish;
- moddiy maishiy sharoitning etarli emasligi voyaga etmaganlarda xulq
og‘ishining kelib chiqishiga ta’sir etishligini hisobga olib, bunday oilalarga
mahalliy hokimiyat, ijtimoiy ta’minot va xayriya jamg‘armalari tomonidan moddiy
yordamlar berib turishni tashkil etish;
- ota-onalar, katta yoshdagi kishilar va o‘qituvchilar tomonidan bolalar va
o‘smirlarga nisbatan qo‘llanilayotgan qattiqqo‘l, qo‘pol va adolatsiz
munosabatlarga barham berish;
- voyaga etmaganlarda xulq og‘ishi ko‘pincha ota-onalar, o‘qituvchilarning
bolalar va o‘smirlar psixologiyasini bilmasdan turib munosabatda bo‘lishliklari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
225
natijasida kelib chiqayotganligini hisobga olib ota-onalar va o‘qituvchilarning
psixologik bilimlarni oshirish tadbirlarini belgilash;
- voyaga etmaganlarda xulq og‘ishining oldini olishda bolalar va
o‘smirlarning yosh va individual-psixologik xususiyatlarini hisobga olish. Demak-
ki, o‘quvchi shaxsini individual psixologik xususiyatlarini har tomonlama
mukammal tahlil qilish ularni o‘qitish va tarbiyalash samaradorligining muhim
shartlaridan biridir.
Tarbiyaning salbiy omillar va sharoitlari eng yoqimsiz tarzda, umuman o‘sib
kelayotgan shaxsning, avvalo, uning butun ahloqiy-irodaviy xususiyatlarining
shakllanishiga ta’sir etadi. O‘quvchining ahloqiy rivojlanishi asosan uning tevarak-
atrofdagi kishilarga va atrofdagilarning unga bo‘lgan o‘zaro munosabati va o‘zaro
ta’sir xususiyatlari bilan bog‘liq ekan, o‘qituvchilardan pedagogik jihatdan o‘z
holiga tashlab qo‘yilgan va tarbiyasi qiyin, huquqbuzarlik va giyohvandlikka
moyilligi bor, o‘zlashtirishi past bo‘lgan o‘quvchilarning o‘ziga xos psixologik
xususiyatlarini bilishlari, amaliyotchi psixologlardan esa mavjud holatlarning
oldini olish va barataraf etish usullaridan samarali foydalanishlari talab etiladi.
O‘quvchilardagi psixologik xususiyatlar, rivojlanishida o‘ziga xos tomonlar, ular
o‘rtasida salbiy odatlarni oldini olish va boshqa masalalar doirasida umumta’lim
maktablari amaliyotchi psixologlari tomonidan qator tadbirlar, ya’ni psixotrening
va psixokorreksion ishlar olib boriladi. Maktablarda bolalarga nisbatan ba’zan
“tarbiyasi qiyin bola” jumlasi ishlatiladi. Asosan tarbiyasi qiyin bolalar deganda
ko‘p holatlarda voyaga etmaganlar bilan ishlash nazoratchilari ro‘yxatida hisobga
olingan, giyohvandlik va spirtli ichimlik ichishga, bezorilik va o‘g‘rilikka moyil
o‘quvchilar nazarda tutiladi. Kuzatishlardan ma’lum bo‘lishicha, tarbiyasi qiyin
bolalar tarbiya jarayonida pedagogik ta’sirlarga qarshilik ko‘rsatadi, ularning
hulqida o‘zini biz hohlaganday tutmaslik holatlari kuzatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
226
Tarbiyasi qiyin bolalar kelib chiqishining asosiy sabablaridan biri ularda
o‘qishga nisbatan salbiy munosabatning paydo bo‘lishidir. Odatda bunday
munosabatning paydo bo‘lishiga boshqa sabablar ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Jumladan o‘quv faoliyati usuli, malakalari to‘la tarkib topmaganligi sababli nisbiy
bilim olish bilan qanoat hosil qilish, o‘zlashtirish qobiliyatining sust
rivojlanganligi, muayyan vaziyatlarda xukm va xulosa chiqarishda qiyinchilikka
duch kelish, o‘qituvchilar tomonidan o‘quvchiga ob’ektiv baho berilmasligi,
o‘qituvchi tomonidan bolaning individual-psixologik va intellektual imkoniyatiga
etarlicha e’tibor berilmasligi, o‘qitish saviyasining pastligi, darslarning qiziqarsiz
o‘tilishi, o‘quvchining sinf jamoasi bilan yaxshi aloqada bo‘lmasligi va boshqalar.
O‘quvchi bilan jamoa fikrining mos kelmasligi uning jamoa ichida o‘z o‘rnini
borgan sari yo‘qotib borishiga sabab bo‘ladi. Jamoa a’zolari bunday o‘quvchining
qarashlarini vaqti-vaqti bilan hisobga olishlari yaxshi natija berishi mumkin.
O‘quvchining fikr va qiziqishlarini jamoaning qo‘llab quvvatlamasligi yoki
beparvoligi uni qonunbuzarlikka undaydi va giyohvandlik kabi salbiy holatlarning
kelib chiqishi uchun imkoniyat yaratadi. Natijada bola uchun kelajak rejalarining
poymol bo‘lish xavfi tug‘ilib, o‘qishdan va jamoadan yuz o‘girgan o‘smir o‘z
kelajagini, orzu-umidlarini maktab va tengdoshlari faoliyatiga bog‘lashdan ko‘ra,
yangi “do‘stlari” bilan aloqa qilishni afzal ko‘radi va boshqa kishilardan najot
izlaydi. Buning natijasida o‘smir nosog‘lom xulqli bolalar to‘dasiga tushib qoladi
va ular xulq –atvoriga xos bo‘lgan xarakterga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, oilaviy
sharoitning salbiy ta’siri ham tarbiyasi og‘ir o‘smirlarning kelib chiqishiga sabab
bo‘ladi. Ayrim oilalarda bola uchun zaruriy imkoniyatlar mavjud emasligi sababli
bola nohush holat bilan yolg‘iz kurash olib borish kechinmalari bilan yashaydi.
O‘smir dunyosida oilaviy sharoitga nisbatan paydo bo‘lgan norozilik hissi kundan
kun avj olib, ichki qo‘zg‘olonga aylanib boradi. Bundan tashqari, ota-ona
o‘rtasidagi munosabatlarning nosog‘lomligi, ba’zi ota-onalarning spirtli
ichimliklarga ruju qo‘yishlari ham bolaning ruhiy dunyosiga ta’sir ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
227
Ko‘pincha, o‘quvchilardagi tarbiyasi qiyinlik oiladagi va ta’lim tizimidagi
pedagogik qarovsizlik natijasida yuzaga keladi..
Pedagogik qarovsizlik quyidagi darajalarda tavsiflanadi:
1.Past. Hatti-harakat, xulq-atvordagi beqarorlik. O‘z “men”iga ortiqcha baho
berish. Asosan yoshiga xos bo‘lgan xarakter belgilarining ustunlik qilishi.
2.O‘rta. Kattalar va tengqurlari bilan aloqaning buzilishi. O‘qish va mehnatga
qiziqmaslik, nizolar egoistik yo‘nalishga asoslanishi. Pedagogik ta’sir choralari
to‘g‘ri qabul qilingan holda unga amal qilmaslik.
3.Yuqori. Salbiy xarakter xususiyatlari yaqqol namoyon bo‘ladi.
Huquqbuzarlik oshkora qilinadi. Kattalar bilan o‘zaro munosabatda tajovuzkor
bo‘ladi. O‘zlari to‘g‘ri deb qabul qilgan “ahloq normalari”ni oqlashga urinadilar.
Ular huquqbuzarlik chegaralarini tushunib etmaydilar.
4.Kriminal. Voyaga etmagan huquqbuzarlar bo‘lib, ularning hulq-atvorini
boshqarib bo‘lmaydi. Bundaylar har qanday tarbiya vositalariga qarshilik
ko‘rsatadilar. Hatti-harakatlarida tajovvuzkorlik ko‘proq uchraydi. Ular o‘zlarining
huquqbuzarlik motivlarini o‘zlari belgilagan “ahloqiy me’yorlar” bilan
o‘lchaydilar, natijada jinoyatga qo‘l uradilar.
Amaliyotchi psixolog avvalo bolalarning oilaviy ahvolini o‘rganish, maktab
bilan ota-ona o‘rtasida uzviy aloqani o‘rnatish, fan o‘qituvchilari bilan aloqani
mustahkamlash, o‘quvchining darsga qatnashini kuzatish, darsdan tashqari
faoliyatini nazorat qilish, turli savol-javoblar o‘tkazish orqali tarbiyasi og‘ir bolalar
bilan ishlash dasturi va rejalarini belgilab olishi lozim. Agar bola sog‘lom
rivojlangan bo‘lsa-yu, maktab va oila tarbiyasiga bo‘ysunmasa, bunday
vaziyatlarda psixolog yordamga kelishi va avvalo bola bilan suhbatlashib, nima
uchun uning hulqida bunday o‘zgarishning yuzaga kelganligi, ko‘cha ta’siriga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
228
berilishi, salbiy norasmiy guruhlarga a’zo bo‘lib qolishi, darsni sababsiz qoldirishi,
past o‘zlashirishi, jamoat ishlarida qatnashmaslik sabablarini aniqlaydi.
O‘smirlar va bolalar psixikasining yosh davrlarida o‘ziga xos xususiyati
mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iborat:
➢
emotsional yetuk emaslik;
➢
kattalar avtoritetiga bo‘ysunish;
➢
ishonuvchanlik;
➢
jinsga oid munosabatlar haqida xabardorligi va hayotiy tajribasining
yetarli darajada emasligi;
➢
boshqa insonlarni mavjud harakatlarini oldindan ayta olish va
murakkab vaziyatlarda tanqidiy hamda to‘liq baholay olmaslik.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Ғозиев Э.Ғ. Психология методологияси: ўқув қўлланма. ‒ Т.: Noshir,
2013.
2. Ғозиев Э.Ғ.Психология (Ёш даврлари психологияси). ‒Т.: “Ўқитувчи”,
1994.
