https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
189
HAYOT SUG‘URTASINING MOLIYAVIY TIZIMDAGI O‘RNI VA
IQTISODIY AHAMIYATI
Muallif: Yuldashev Nuriddin Toshmurzayevich,
Qarshi Xalqaro Universiteti
Email: ntyu4002@gmail.com
Annotatsiya: Bugungi kunda sug‘urta bozori, ayniqsa hayot sug‘urtasi,
nafaqat moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash, balki milliy iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishida muhim omil sifatida maydonga chiqmoqda. Jahon tajribasi shuni
ko‘rsatmoqdaki, hayot sug‘urtasi jamg‘aruvchan moliyaviy instrument sifatida
fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, kapital bozorlarini rivojlantirish
va davlat byudjetiga yuklamani kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
maqolada hayot sug‘urtasining moliyaviy tizimdagi o‘rni, xalqaro amaliyot va
O‘zbekiston tajribasi asosida iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar: Hayot sug‘urtasi, moliyaviy xavfsizlik, milliy iqtisodiyot,
jamg‘aruvchan instrument, ijtimoiy himoya, kapital bozorlari, davlat byudjeti,
xalqaro tajriba, O‘zbekiston, moliyaviy tizim.
Annotation: Today, the insurance market—particularly life insurance—is
emerging not only as a means of ensuring financial security but also as a key factor
in the stable development of the national economy. Global experience shows that
life insurance, as a savings-based financial instrument, plays an important role in
strengthening social protection for citizens, developing capital markets, and
reducing the burden on the state budget. This article analyzes the role of life
insurance in the financial system and its economic significance based on
international practices and Uzbekistan’s experience.
Keywords: Life insurance, financial security, national economy, savings
instrument, social protection, capital markets, state budget, international
experience, Uzbekistan, financial system.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
190
Hayot sug‘urtasining mohiyati va funksiyalari
Hayot sug‘urtasi – bu sug‘urtalanuvchining vafoti, nogironligi yoki
belgilangan muddatda tirik qolish holatlarida sug‘urta kompaniyasi tomonidan
sug‘urta to‘lovi amalga oshiriladigan moliyaviy xizmat turidir. Bu xizmat quyidagi
asosiy funksiyalarni bajaradi:
Ijtimoiy himoya funksiyasi – fuqarolarning o‘zlari va oila a’zolari uchun
moliyaviy xavfsizligini ta’minlash;
Jamg‘aruv funksiyasi – uzoq muddatli kapitalni shakllantirish;
Investitsion funksiyasi – yig‘ilgan mablag‘lar orqali real sektorni
moliyalashtirish;
Barqarorlik funksiyasi – makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlashda yordam
berish.
Hayot sug‘urtasi bugungi moliyaviy tizimda nafaqat fuqarolarning ijtimoiy
himoyasini ta’minlash vositasi, balki iqtisodiy barqarorlik va kapital bozorlarining
rivojlanishida muhim rol o‘ynovchi moliyaviy mexanizmdir. U uzoq muddatli
jamg‘aruvchanlikni rag‘batlantiruvchi, investitsion resurslarni shakllantiruvchi va
davlat byudjeti yukini kamaytiruvchi vosita sifatida qaralmoqda. Jahon
amaliyotida hayot sug‘urtasi tizimi iqtisodiyotda muhim moliyaviy institutlar
qatorida turadi. Xususan, rivojlangan davlatlarda ushbu sug‘urta turi orqali
fuqarolar kelajakdagi moliyaviy xatarlarni oldindan boshqarish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Sug‘urta kompaniyalari esa o‘z navbatida jamg‘arilgan mablag‘larni
kapital bozorlariga yo‘naltirib, iqtisodiy muomalada faol ishtirok etadi.
Hayot sug‘urtasi ko‘p hollarda pensiya ta’minoti, bolalar ta’limi, sog‘liqni
saqlash, ipoteka va boshqa
moliyaviy rejalashtirish vositalari bilan
integratsiyalashgan. Bu esa ularni oddiy sug‘urta mahsulotidan ko‘ra, universal
moliyaviy instrumentga aylantiradi. Jahon bo‘yicha hayot sug‘urtasi bozorida
yetakchi davlatlar – AQSh, Yaponiya, Buyuk Britaniya va Germaniyadir. Masalan,
AQShda 2023 yilda hayot sug‘urtasi polislarining umumiy qiymati 3,5 trillion
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
191
dollarni tashkil etdi va aholining 60 foizdan ortig‘i ushbu xizmatdan
foydalanmoqda.
Yaponiyada esa “National Life Insurance” kabi kompaniyalar aholining
pensiya va qarilik davridagi moliyaviy xavfsizligini ta’minlashda asosiy o‘rin
tutmoqda. Shuningdek, Yevropa davlatlarida hayot sug‘urtasi bank xizmatlari bilan
integratsiyalashgan bo‘lib, “bancassurance” modeli keng qo‘llaniladi.
So‘nggi yillarda hayot sug‘urtasi global miqyosda yangi bosqichga
ko‘tarilmoqda. Raqamlashtirish jarayonlari ushbu sektorga ham jadal kirib
kelmoqda. Ko‘plab kompaniyalar elektron polislar, mobil ilovalar, sun’iy intellekt
asosida risk tahlili, onlayn to‘lovlar kabi xizmatlarni taklif etmoqda. COVID-19
pandemiyasi ortidan esa sog‘liq holatiga qarab dinamik tariflashtirish tizimlari,
ekologik va sog‘lom turmush tarziga asoslangan sug‘urta mahsulotlari rivojlandi.
Bundan tashqari, hayot sug‘urtasining korporativ segmenti ham kengaymoqda.
Ko‘plab ish beruvchilar xodimlarining hayoti va salomatligini sug‘urtalash orqali
ularning mehnatga bo‘lgan sadoqatini oshirishga intilmoqda. Bunday yondashuv,
xususan Skandinaviya mamlakatlarida yuqori natijalar bergan.
O‘zbekiston Respublikasi sharoitida esa hayot sug‘urtasi bozorining
rivojlanish sur’ati oxirgi yillarda sezilarli darajada oshmoqda. 2019 yilda yangi
tahrirdagi “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinishi, 2021 yildagi
Prezident qarori (PQ-4992-son) bilan sug‘urta bozorini rivojlantirish strategiyasi
tasdiqlanishi ushbu sohani sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqdi. Sug‘urta
xizmatlari bozorida “Gross Insurance”, “ALFA Life”, “O‘zbekinvest Hayot” kabi
yetakchi kompaniyalar hayot sug‘urtasining turli mahsulotlarini taklif qilmoqda.
2022 yil yakunlariga ko‘ra, hayot sug‘urtasi bo‘yicha yig‘ilgan mablag‘lar 1,2
trillion so‘mdan oshib, umumiy sug‘urta bozorining 25 foizini tashkil etdi. Bu
ko‘rsatkich 2018 yilga nisbatan ikki baravarga yaqin oshgan.
Mamlakatda hayot sug‘urtasini rivojlantirish uchun quyidagi chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
192
Soliq imtiyozlari (hayot sug‘urtasi uchun to‘lovlar daromad solig‘idan
chiqariladi);
Tadbirkorlar uchun xodimlarining sug‘urtasini rasmiylashtirish imkoniyati;
Davlat-xususiy sheriklik asosidagi pensiya sug‘urtasi loyihalari.
Shuningdek, hayot sug‘urtasining rag‘batlantirilishida soliq imtiyozlari
muhim o‘rin tutmoqda. Amaldagi soliq qonunchiligiga muvofiq, jismoniy
shaxslarning hayot sug‘urtasi polislariga to‘lagan mablag‘lari daromad solig‘i
summasidan chiqarib tashlanadi. Bu esa aholining jamg‘arma qilishga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi. Bundan tashqari, O‘zbekistonda xususiy pensiya
jamg‘armalari tashkil etilishi, ularning hayot sug‘urtasi tizimi bilan integratsiyasi
bo‘yicha dastlabki huquqiy asoslar yaratilmoqda. Bu esa uzoq muddatli
investitsiyalarni rag‘batlantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Shunga qaramay, mamlakatda hayot sug‘urtasini rivojlantirishda qator
muammolar mavjud. Aholining moliyaviy savodxonligi yetarli emasligi sababli
ko‘plab fuqarolar sug‘urta tizimi mohiyatini chuqur anglab yetmayapti. Sug‘urta
kompaniyalarining hududiy cheklanganligi, marketing faoliyatining sustligi,
mahsulotlarning innovatsion bo‘lmasligi va mijozlar bilan uzoq muddatli
aloqalarni yo‘lga qo‘yishdagi kamchiliklar mavjud. Bundan tashqari, aholining
ishonchi past bo‘lgani bois, ko‘plab fuqarolar qisqa muddatli, qaytarilmaydigan
sug‘urta mahsulotlaridan voz kechadi.
O‘zbekistonda hayot sug‘urtasining keng ommalashmasligiga quyidagi
omillar ta’sir ko‘rsatmoqda:
Aholining moliyaviy savodxonligi pastligi;
Uzun muddatli polislar bo‘yicha ishonch yetishmasligi;
Sug‘urta kompaniyalarining hududiy cheklanganligi;
Bozor ishtirokchilarining raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqishdagi
qiyinchiliklari.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
193
Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi takliflarni ilgari
surish mumkin: birinchidan, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish bo‘yicha
umumxalq dasturlari tashkil etilishi lozim. Ayniqsa, umumta’lim maktablari va
oliy o‘quv yurtlarida moliyaviy ta’lim fanlarini kiritish muhim ahamiyatga ega,
shuni evaziga maktab va oliy ta’limda moliyaviy savodxonlikni oshirish.
Ikkinchidan, sug‘urta mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va innovatsion
yondashuvlarni joriy etish zarur. Sug‘urtaning majburiy emas, lekin targ‘ibotga
asoslangan modelini ishlab chiqish. Uchinchidan, onlayn platformalarda sug‘urta
mahsulotlarini soddalashtirilgan va tezkor usulda taklif qilish orqali ularning
ommabopligini oshirish mumkin. Onlayn polislar va mobil ilovalarni rivojlantirish.
To‘rtinchidan, davlat-xususiy sheriklik asosida aholini hayot sug‘urtasiga jalb
qilishga qaratilgan imtiyozli dasturlar ishlab chiqilishi va xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlik kuchaytirilishi lozim. Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda
hayot sug‘urtasini rag‘batlantirish dasturlarini amalga oshirish.
Yangi tendensiyalar sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
Raqamlashtirish
– onlayn platformalarda polislar sotish va elektron to‘lov
tizimlari;
Korporativ hayot sug‘urtasi
– ish beruvchilar xodimlarining ijtimoiy
himoyasini ta’minlashga katta e’tibor qaratmoqda;
Ekologik omillarga bog‘liq polislar
– COVID-19dan so‘ng sog‘liq va
yashash tarziga asoslangan tariflar ommalashdi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, hayot sug‘urtasi – bu nafaqat sug‘urta himoyasi, balki
barqaror iqtisodiy taraqqiyotga xizmat qiluvchi muhim moliyaviy vositadir. Jahon
tajribasi va mamlakatimizda olib borilayotgan islohotlar asosida ushbu soha
salohiyatidan to‘laqonli foydalanish, uni aholining keng qatlamlariga yetkazish,
moliyaviy tizimni chuqurlashtirish va sarmoyalarni ko‘paytirish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
194
Kelajakda hayot sug‘urtasi O‘zbekiston moliyaviy tizimining strategik
yo‘nalishlaridan biriga aylanishi tabiiydir.
Hayot sug‘urtasi – zamonaviy moliyaviy tizimning ajralmas qismi bo‘lib,
nafaqat ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi, balki iqtisodiy rivojlanishning muhim
manbai hisoblanadi. Jahon tajribasi va O‘zbekiston sharoitida olib borilayotgan
islohotlar bu sohaning salohiyatidan to‘laqonli foydalanish imkonini bermoqda.
Kelgusida hayot sug‘urtasini aholining keng qatlamlariga yetkazish orqali iqtisodiy
barqarorlik va investitsion faollikni oshirish mumkin.
