https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
155
MARKAZIY OSIYODA ISLOM DININING TARQALISHI VA TA’SIRI
Xabibullayev Javohirbek Odilbek o`g`li
Farg`ona davlat universiteti talabasi
habibullayevjavohirbek5@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu maqolada Markaziy Osiyoda islom dinining tarixiy
jihatdan tarqalishi, uning ijtimoiy, madaniy va siyosiy sohalarga ko‘rsatgan ta’siri
yoritilgan. Xususan, arab bosqini, diniy ilmlarning rivoji, madrasalarning faoliyati
va musulmon olimlarning roli haqida so‘z yuritiladi. Maqola islom dini orqali
shakllangan qadriyatlar tizimi va bu tizimning zamonaviy jamiyatga ta’sirini tahlil
qiladi.
Kalit so‘zlar: Islom dini, Markaziy Osiyo, madaniyat, qadriyatlar, ilm-fan,
tarix.
Annotation. This article explores the historical spread of Islam in Central
Asia and its impact on social, cultural, and political spheres. It discusses the Arab
conquest, the development of religious sciences, the role of madrasas, and Muslim
scholars. The paper analyzes how the Islamic value system shaped society and
continues to influence modern communities.
Keywords: Islam, Central Asia, culture, values, science, history.
Аннотация.
В
статье
рассматривается
историческое
распространение ислама в Центральной Азии и его влияние на социальную,
культурную и политическую сферы. Особое внимание уделяется арабским
завоеваниям, развитию религиозных наук, деятельности медресе и роли
мусульманских ученых. Анализируется, как исламская система ценностей
сформировала общество и влияет на него в наши дни.
Ключевые слова: ислам, Центральная Азия, культура, ценности,
наука, история.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
156
Kirish.
Islom dini VII asrda Arabiston yarimorolidan tarqala boshlagan
davrdayoq Markaziy Osiyoga kirib kelgan. Bu jarayon dastlab siyosiy bosqinchilik
orqali boshlansa-da, keyinchalik diniy, madaniy va ilmiy aloqalar orqali
chuqurlashgan. Islomning ushbu mintaqadagi tarqalishi nafaqat diniy sohada, balki
jamiyatning barcha jabhalarida tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. U islom ahkomlari,
axloqiy qadriyatlar va shariat qonunlari orqali aholining kundalik hayotini belgilab
berdi. Ayniqsa, mahalliy xalqning diniy ongini shakllantirishda islomning o‘rni
beqiyos bo‘lgan.
Islomning kirib kelishi.
Arab xalifaligining Eron va So‘g‘diyona
hududlariga yurishlari natijasida VIII asrda islom dini Markaziy Osiyoga kirib
keldi. Bu davrda ilk musulmon harbiy qo‘mondonlar, xususan Qutayba ibn Muslim
faoliyat yuritgan. Uning boshchiligida amalga oshirilgan yurishlar tufayli islom
dini mintaqada keng tarqaldi. Dastlab diniy qarshiliklar bo‘lgan bo‘lsa-da,
keyinchalik islom asta-sekin mahalliy aholi orasida singib bordi. Bu jarayon asosan
iqtisodiy va ijtimoiy aloqalar orqali tezlashdi.
Ilm-fan va madaniyatga ta’siri.
Islom dini ilm olishni rag‘batlantirgani
sababli, bu davrda ko‘plab madrasalar tashkil topdi. Al-Xorazmiy, Al-Farg‘oniy,
Abu Nasr Forobiy kabi allomalar bu hududda yetishib chiqqan. Ularning asarlari
nafaqat diniy, balki matematika, astronomiya va falsafa kabi fanlarda muhim
ahamiyat kasb etdi. Ayniqsa, Buxoro va Samarqand shaharlarida ilmiy maktablar
tashkil topib, u yerda ilmiy faoliyat kuchaygan. Bu jarayon Yevropa Uyg‘onish
davriga ham katta ta’sir ko‘rsatdi.
Ijtimoiy va siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar.
Islom dini asosida shariat
qonunlari joriy qilindi. Bu qonunlar orqali fuqarolar hayoti muayyan axloqiy-
me’yoriy doirada tartibga solindi. Shu bilan birga, islom dini millatlararo birdamlik
va o‘zaro hurmat g‘oyalarini ilgari surdi. Mahalliy boshqaruv tizimlarida
musulmon amaldorlar faoliyat yuritgan va bu jarayon siyosiy barqarorlikni
ta’minlashga xizmat qilgan. Ayollarning jamiyatdagi o‘rni, oila institutining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
157
mustahkamlanishi, savdo-sotiq axloqiy me’yorlarga asoslangan tarzda olib
borilishi ham islomning ijobiy ta’siridan dalolat beradi.
Islom san’ati va me’morchiligi.
Islom dini san’at va me’morchilik
sohalarida ham o‘z izini qoldirdi. Mintaqada qurilgan masjidlar, madrasalar,
maqbaralar va minoralar noyob me’moriy yechimlari bilan ajralib turadi. Masalan,
Registon majmuasi, Kalon minorasi, Go’r amir maqbarasi singari obidalar islomiy
me’morchilikning yuksak namunalaridandir. Ushbu obidalar nafaqat diniy markaz,
balki ilm-fan, madaniyat va hunarmandchilik rivojining timsoli sifatida ham xizmat
qilgan.
Islomning hozirgi davrdagi roli.
Hozirgi kunda ham islom dini Markaziy
Osiyoda kuchli ijtimoiy va ma’naviy omil sifatida saqlanib qolmoqda. U aholining
turmush tarzida, bayram va marosimlarda, axloqiy me’yorlarda o‘z aksini
topmoqda. Mustaqillikdan so‘ng diniy erkinlikning tiklanishi, masjidlar va diniy
o‘quv yurtlarining ochilishi, diniy adabiyotlarning chop etilishi bu jarayonni
yanada mustahkamladi. Islom dinining tinchlikparvarlik, bag‘rikenglik va
taraqqiyotga xizmat qiluvchi jihatlari hozirgi global dunyoda ham dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda.
Xulosa.
Markaziy Osiyoda islom dinining tarqalishi bu mintaqaning tarixiy
rivojlanishida muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Islom dini orqali shakllangan
qadriyatlar tizimi hanuzgacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, bugungi kun
jamiyatining ma’naviy asoslaridan biri hisoblanadi. Shu bois, islom dini nafaqat
diniy tizim, balki ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyot omili sifatida ham
o‘rganilishi zarur. Bu diniy merosni chuqur o‘rganish, uni yosh avlodga yetkazish
muhim vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Alimov, R. (2010). Islom va madaniyat tarixi. Toshkent: Ma’naviyat.
2.Gibb, H.A.R. (1955). Islamic Society and the West. Oxford University Press.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
158
3.Bregel, Y. (2003). An Historical Atlas of Central Asia. Brill.
4.Encyclopaedia of Islam. (2010). Brill Online.
5.Karimov, I. (1998). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
O‘zbekiston.
6.Ziyayev, A. (2001). Markaziy Osiyo xalqlari tarixida islomning roli. Samarqand:
Akademnashr.
