ESG-TRANSFORMATSIYA: MAZMUNI, JOZIBADORLIGI VA ZARURATI

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

105

ESG-TRANSFORMATSIYA: MAZMUNI, JOZIBADORLIGI VA

ZARURATI

Raxmatova Maxmuda Aliyevna

Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti, “Korporativ Moliya va Qimmatli

Qog’ozlar bozori” kafedrasi magistranti

Annotatsiya: Mazkur maqolada ESG (Environmental, Social, and

Governance) tamoyillarining dolzarbligi, mazmuni, mohiyati, va ESG-

transformatsiyaga o’tishning asosiy shartlari va bosqichlari ko’rsatilgan.

Shuningdek, ESGning O’zbekistonda joriy etilishi va rivojlanish istiqbollari

chuqur tahlil qilinadi. Unda atrof-muhitni muhofaza qilish, ijtimoiy mas’uliyat va

korporativ boshqaruvga oid global yondashuvlarning milliy kontekstda

qo’llanilishi o’rganilgan. Tadqiqot davomida O’zbekiston korxonalari va

moliyaviy institutlarida ESG mezonlarining hozirgi holati, ularni tatbiq etishdagi

asosiy to’siqlar, shuningdek, huquqiy-me’yoriy asoslar, institutsional mexanizmlar

va investitsiya muhiti yoritilgan.

Muallif

ESG

tamoyillarining

milliy

rivojlanish

strategiyalariga

integratsiyalashuvi, xususan "Yashil iqtisodiyot", barqaror moliya va xalqaro

hamkorlik orqali amalga oshirilishining dolzarbligini asoslab bergan. Xulosa

qismida esa O’zbekistonda ESG tizimini yanada rivojlantirish bo’yicha aniq taklif

va tavsiyalar keltirilgan.

Kalit so’zlar: ESG, O’zbekiston, ekologik boshqaruv, ijtimoiy mas’uliyat,

korporativ boshqaruv, yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

106

ESG TRANSFORMATION: ESSENCE, ATTRACTIVENESS, AND

NECESSITY

Rakhmatova Mahmuda Aliyevna

Master’s student at Tashkent State University of Economics,

Department of Corporate Finance and Securities Market

Abstract: This article explores the relevance, essence, and key principles of

ESG (Environmental, Social, and Governance), as well as the main conditions and

stages for transitioning to ESG transformation.

It provides a thorough analysis of the implementation and development

prospects of ESG practices in Uzbekistan. The study examines how global

approaches to environmental protection, social responsibility, and corporate

governance are being applied within the national context. It further investigates

the current state of ESG indicators in Uzbek companies and financial institutions,

the main barriers to their implementation, and the legal, institutional, and

investment frameworks in place.

The author substantiates the importance of integrating ESG principles into

national development strategies, particularly through the concepts of a "green

economy," sustainable finance, and international cooperation. The conclusion

offers concrete recommendations for advancing ESG practices in Uzbekistan.

Keywords:

ESG,

Uzbekistan,

environmental

governance,

social

responsibility, corporate governance, green economy, sustainable development.

ESG ТРАНСФОРМАЦИЯ: СУЩНОСТЬ,

ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТЬ И НЕОБХОДИМОСТЬ

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

107

Рахматова Махмуда Алиевна

Магистрант кафедры «Корпоративные финансы и рынок ценных

бумаг» Ташкентского государственного экономического университета

Аннотация: В данной статье рассматриваются актуальность,

содержание и сущность принципов ESG (экологическое, социальное

управление и корпоративное управление), а также основные условия и этапы

перехода к ESG-трансформации.

Проведен углублённый анализ внедрения и перспектив развития ESG-

практик в Узбекистане. В исследовании изучаются особенности применения

глобальных подходов к охране окружающей среды, социальной

ответственности и корпоративному управлению в национальном

контексте. Также освещается текущее состояние внедрения ESG-

критериев в узбекских компаниях и финансовых институтах, основные

препятствия, правовая и нормативная база, институциональные механизмы

и инвестиционная среда.

Автор обосновывает важность интеграции ESG-принципов в

стратегии национального развития, в частности, через развитие "зелёной

экономики",

устойчивого

финансирования

и

международного

сотрудничества. В заключении приведены конкретные предложения по

дальнейшему развитию ESG-системы в Узбекистане.

Ключевые слова: ESG, Узбекистан, экологическое управление,

социальная ответственность, корпоративное управление, зелёная

экономика, устойчивое развитие.

Kirish

Jadal rivojlanayotgan insoniyat iqtisodiyotning asosiy muammosi resurslar

cheklanganligi va ehtiyojlar cheksizligini turli yo’llar bilan hal qilmoqda.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

108

19-asrning boshida jahonda boshlangan sanoat revolyutsiyasi yanada ko’proq

xomashyo va resurslarga bo’lgan talabni oshirdi. Natijada insoniyat yer

sayyorasini har bir qarichini faqat o’z manfaatlari doirasida faqat resurs qazib olish

va sanoat chiqindilari tashlash uchun ishlatib barcha jonzotlar hayoti uchun jiddiy

xavf tug’diradigan global iqlim muammolarini keltirib chiqardi.

Ushbu muammolar natijalarini yumshatish va keying avlodlar to’laqonli

yashashi chiqindilarni qayta ishlash, yangilanadigan energiya resurslaridan

foydalanish, atrof-muhitga zarar qilmaydigan ishlab chiqarish texnologiyalarini

joriy etish kabi sayyi-harakatlar jamlanmasi shakllandi. Bu o’z navbatida,

iqtisodiyotda yangi termin ESG yaratilishiga sabab bo’ldi.

Adabiyotlar tahlili:

ESG (Environmental, Social, and Governance) tushunchasi birinchi marta

2004-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Kofi Annan tashabbusi

bilan tayyorlangan "Who Cares Wins. Connecting Financial Markets to a Changing

World" nomli hisobotda keltirilgan.

Ushbu hisobot barqaror rivojlanish prinsiplarini moliya sektoriga integratsiya

qilishga qaratilgan sa’y-harakatlar doirasida ishlab chiqilgan. Hisobotni ishlab

chiqishda 20 dan ortiq yirik xalqaro moliyaviy tashkilotlar vakillari ishtirok etgan

bo’lib, ular moliya bozori ishtirokchilariga aktivlarni boshqarish, brokerlik va

boshqa moliyaviy xizmatlarni ko’rsatishda atrof-muhit, ijtimoiy mas’uliyat va

korporativ boshqaruv masalalarini qanday qilib yaxshiroq integratsiya qilish

kerakligi bo’yicha tavsiyalarni ishlab chiqqanlar. [Who cares wins:connecting

financial

markets

to

a

changing

world,

https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-

reports/documentdetail/280911488968799581/who-cares-wins-connecting-

financial-markets-to-a-changing-world]

Abuja Universitetining Moliyaviy iqtisodiyot va islom moliyasi kafedrasi

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

109

katta o’qituvchisi DR. AHMAD B. EL-YAQUBning fikriga ko’ra: «ESG — bu

tashkilotlarning iqtisodiy ko’rsatkichlariga ta’sir qilishi mumkin bo’lgan

jamoatchilik oldida hisobdorlik va korporativ ijtimoiy mas’uliyatning

funksiyasidir» [Ahmad H. Yaqub, M., Lee,S.H. The rise of Environmental, Social,

and Governance http://ijsoc.goacademica.com/article/download]

Harvard Business School

professori Robert G. Eccles

ESGni korporativ

barqarorlik va uzoq muddatli investor ishonchining asosi deb hisoblaydi. Uning

fikricha, kompaniyalar iqlim o’zgarishi xavfini strategik rejalashtirishga kiritmas

ekan, investorlar uchun jiddiy xatar tug’diradi. [Robert Eccle “Climate Risk and

the Macroeconomy" Princeton University Press (2020)]

Harvard Business Schoolning yana bir olimlaridan biri

George Serafeim

ning

tadqiqotlari shuni ko’rsatadiki, ESG ko’rsatkichlari yuqori bo’lgan kompaniyalar

nafaqat barqaror rivojlanadi, balki ishchilarni jalb etishda va saqlab qolishda ham

muvaffaqiyatli bo’ladi. U ESGni "yangi biznes tili" deb ataydi. [George Serafeim

(Harvard Business School) "How to Build Enduring ESG Strategies" (Harvard

Business Review, 2020)]

Tadqiqot metodologiyasi

Tadqiqot jarayonida mavzuga oid statistik ma’lumotlar va nazariyalarni

o’rganishda ilmiy mushohada, mantiqiy fikrlash, tizimli yondashuv, statistic

hamda qiyosiy tahlil usullaridan foydalanilgan. Statistik tahlil uchun O’zbekiston

Respublikasi Moliya Vazirligi Yashil Iqtisodiyot platformasi ma’lumotlaridan

foydalanildi.

Kirish

ESG (Environmental, Social and Corporate Governance — Atrof-muhitni

muhofaza qilish, ijtimoiy mas’uliyat va korporativ boshqaruv) kontseptsiyasi

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

110

hamda iqtisodiyotning “yashillashuvi” mavzusi butun dunyoda tobora ahamiyat

kasb etmoqda va korporativ muhitda meynstrimga aylanmoqda. International Data

Corporation

tahlilchilari

hisob-kitoblariga

ko’ra,

2025

yilga

borib

kompaniyalarning ushbu yo’nalishdagi jahon bo’yicha xarajatlari yiliga

158 milliard dollarga yetishi kutilmoqda.

Ko’plab kompaniyalar ESGni faqat ma’lum bir bo’linmalar doirasida, odatda

yuqori rahbariyat uchun amal qiladigan cheklangan trend deb hisoblashadi. Aslida

esa ushbu kontseptsiya deyarli barcha bo’limlarga tatbiq etilishi mumkin, hatto bir

qarashda ESG bilan bog’liqligi aniq bo’lmagan, masalan, komplayens bo’limiga

ham.

O’zbekiston ESG kontseptsiyasini faol rivojlantirmoqda — so’nggi yillarda

«yashil» iqtisodiyotga o’tish bo’yicha O’zbekiston strategiyasi kabi bir qator

muhim

normativ

hujjatlar

qabul

qilindi.

Qator

yirik

korxonalar

ESG amaliyotlarini rivojlantirishni boshladi va ilg’or tajribani joriy etish uchun

xalqaro ekspertlarni jalb qilmoqda. Biroq ushbu kontseptsiyani samarali joriy qilish

uchun uning mazmuni bir qarashda tuyulganidan ancha kengroq ekanini tushunish

zarur.

ESG konseptsiyasining maqsadi shundaki, korporatsiyalar nafaqat o’z

daromaddorligi haqida qayg’urishi, balki o’z faoliyatining tabiat va jamiyatga

ta’sirini baholashi va samarali korporativ boshqaruvni yo’lga qo’yishi zarur.

Asosiy qism

Bir qator olimlarning ESGga bergan ta’riflari asosida ESGning quyidagi

umumiy va mukammalroq ma’nolari kelib chiqadi.

ESG(Environmental Social Governance) -

bu biznesning barqaror

rivojlanishiga hissa qo’shadigan qoidalar va yondashuvlar to’plamidir.

Qisqartmani "tabiat, jamiyat, boshqaruv"deb tushunish mumkin.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

111

E (

Environmental

) - atrof-muhitga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lish.

Kompaniya ekologik tendentsiyalarga amal qiladi, zararni kamaytirishga intiladi

va resurslarni kam sarflaydi.

Sarmoyadorlar korporativ iqlim siyosatini,

energiyadan foydalanishni, chiqindilarni, ifloslanishni, tabiiy resurslarni saqlash

va hayvonlarni davolashni baholaydilar. Fikrlar to’g’ridan-to’g’ri va bilvosita

issiqxona gazlari chiqindilari, zaharli chiqindilarni boshqarish va atrof-muhit

qoidalariga rioya qilishni o’z ichiga olishi mumkin.

S (

Social

) — ijtimoiy javobgarlik. Bunga butun jamiyat — mijozlar, mol

yetkazib beruvchilar va xodimlar bilan o’zaro munosabatlar kiradi. Mehnat

me’yorlariga rioya qilish, sifatli xizmat ko’rsatish va xavfsizlik talablariga rioya

etish, shuningdek xayriya tashabbuslarini qo’llab-quvvatlash kabi tashshabuslarga

rioya etishga undaydi.

Kompaniyaning ichki va tashqi

manfaatdor tomonlar

bilan

munosabatlari baholanadi.

Kompaniya daromadning bir qismini mahalliy

hamjamiyatga xayriya qiladimi yoki xodimlarni ko’ngilli bo’lishga undaydimi?

Ish joyidagi sharoitlar xodimlarning salomatligi va xavfsizligiga yuqori hurmatni

aks ettiradimi?

G (

Governance

) mas’uliyatli korporativ boshqaruvdir. Kompaniyaning

shaffofligi, mijozlar ma’lumotlarining xavfsizligi, adolatli ish haqini to’lash,

xodimlar uchun yaxshi sharoitlar yaratish va korrupsiyaga qarshi kurashni

o’z ichiga oladi.

Kompaniyaning aniq va shaffof buxgalteriya usullaridan foydalanishini

ta’minlaydi, o’z rahbarligini tanlashda yaxlitlik va xilma-xillikka intiladi va

aktsiyadorlar oldida hisobot beradi.ESG sarmoyadorlari kompaniyalarning

boshqaruv a’zolari va yuqori lavozimli rahbarlarni tanlashda

manfaatlar

to’qnashuvidan

qochishlari, imtiyozli imtiyozlarni olish yoki noqonuniy

xatti-harakatlar qilish uchun siyosiy badallardan foydalanmasliklari to’g’risida

kafolat talab qilishlari mumkin.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

112

1-rasm.

ESG omillari

[Lopez, C., Contreras, O. and Bendix, j. (2020) ESG Rating:

The Road Ahead milken Institute]

Kompaniyaning ESG tamoyillariga sodiqligi unga davlat subsidiyalari,

maxsus kredit shartlari, mijozlarning sodiqligi, xodimlarning jozibadorligi, kamroq

soliq to’lash qobiliyati kabi ba’zi afzalliklarni beradi.

ESG

yondashuvlarining

integratsiyasi

kompaniyalarga

obro’sini

yaxshilashga, mijozlar, aksiyadorlar va investorlarning ishonchini oshirishga

yordam beradi. ESG reytingi yuqori bo’lgan kompaniyalar odatda uzoq muddatda

ko’proq barqarorlikni namoyish etadilar, moliyalashtirishni osonroq jalb qiladilar

va iqlim, ijtimoiy va bozor sharoitlarining o’zgarishi bilan bog’liq xavflarini

kamaytiradilar. Shuni ta’kidlash kerakki, ESG omillarini e’tiborsiz qoldiradigan

kompaniyalar nafaqat iste’molchilar tomonidan, balki tartibga soluvchi va nazorat

qiluvchi tashkilotlar tomonidan ham qo’llab-quvvatlanishni yo’qotish xavfi ostida

qolmoqdalar.

Xalqaro tajriba shuni ko’rsatmoqdaki, ESGga investitsiyalar haqiqatdan ham

qo’shimcha qiymat yaratilishiga: biznes uchun tog’ri moliyaviy foyda olib keladi.

“McKinsey & Company”ga ko’ra [2-rasm] barqaror rivojlanishga qilingan

investitsiyalar 5 xil asosiy usullar bilan kompaniya foydasiga ta’sir ko’rsatadi:

Environmental

•

Iqlim o'zgarishi siyosati,

axborot oshkoraligi
rejalari va tajribasi

•

Havo va suvning

ifloslanishi

•

O'rmon kesilishi

•

Biologik xilma-xillikka

ta'siri

•

Suv tanqisligi

•

Chiqindi va xavfli

materiallar boshqaruvi

•

Yangilanadigan

energiyaning ishlatilishi

Social

•

Mahalliy jamoalar bilan

munosabatlar

•

Inson huquqlari

•

Mehnat sharoitlari

•

Mahsulot xavfsizligi

•

Ma'lumotlar xavfsizligi va

mijozlar maxfiyligi

•

Xilma-xillik va inklyuzivlik

•

Yetkazib beruvchilarni

axloqiy jihatdan qidirish

Governance

•

Boshqaruv tuzilishi

•

Yuqori boshqaruvchilarni

rag'batlantirish

•

Direktorlar Kengashi

tarkibi

•

Biznesning halolligi

•

Oshkoralik

•

Poraxo'rlik va korrupsiya

•

Manfaatlarni ilgari surish

•

Qoidabuzarliklar haqida

xabar berish tizimi

•

Aksiyadorlar bilan

munosabatlar

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

113

2-rasm.

Barqaror rivojlanishga qilingan investitsiyalarning kompaniya

foydasiga ta’siri

[McKinsey, Five ways that ESG creats value,2019]

Biznes

barqarorligini

oshirish

yo’da

kompanilarning

ESG-transformatsiyaga o’tishi bir qator qat’iyatli va sifatli o’zgarishlarni amalga

oshirishni talab qiladi, jumladan, ishlab chiqarish jarayonlarini o’zgartirish,

tashkilot boshqaruvi yo’nalishini qayta ko’rib chiqish, hisobotlarni qayta oýlab

chiqish va hokazo.Transformatsiya – bu murakkab va ko’p bosqichli jarayon bolib

kompaniyaning asosiy faoliyat yo’nalishlariga ta’sir qiladi. Yetakchi xorijiy

kompaniyalar va konsalting tashkilotlar tajribasini chuqur tahlil qilgan holda

muvafaqqiyatli

ESG-transformatsiyaning

quyigagi

asosiy

bosqichlari

belgilangan.(3-rasm)

Resurslar iste'moli kamayishi hisobiga harajatlar
qisqarishi;

Xodimlar motivatsiyasi kuchayishi va yangi talantlarni jalb
qilish orqali mehnat unumdorligini oshirish;

Yangi mijozlar jalb qilish (B2B va B2C) yo'li bilan
tushumni o'sishiga yordam berish, shunungdek
davlat(regulyator), mahalliy jamoalar bilan mustahkam
aloqa o'rnatish orqali resurslar vayangi bozorlarga kirish;

Nazorat qiluvchi va huquqiy tashkilotlarning aralashuvi,
jumladan subsidiya va boshqa turdagi davlat yordamini
kamaytirish, shuninfdek deregulyatsiya hisobiga katta
strategik erkinlikka erishish;

Yanada jozibador va foydali investitsiyalar jalb qilish
orqali investitsiyalar va kapital xarajatlarni
optimallashtirish.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

114

3-rasm.

ESG-transformatsiyaning asosiy bosqichlari

[Korporativ boshqaruv va

Rossiya kompaniyalarining ESG transformatsiyasi, SKOLKOVO Barqaror

rivojlanish markazi, Moskva, 2022]

ESG endi chekka tushuncha emas, balki kompaniyalar va investorlar uchun

maishiy tashabbusdir. Bugungi kunda ESG ma’lumotlari kompaniyaning aniq ESG

masalalari bo’yicha faoliyatini baholash uchun ishlatiladi.

Masalan, daromad birligiga uglerod chiqindilari korxonalarning atrof-

muhitga ta’sirini baholash uchun, xodimlar aylanmasi stavkalari esa

kompaniyaning mehnat amaliyotini baholash uchun ishlatiladi.

Aktivlar menejerlari bugungi kompaniyalarning ekologik va ijtimoiy ta’sirini

o’lchash uchun bir qator ESG strategiyalari va ko’rsatkichlarini ishlab chiqishda

davom etmoqdalar. Ba’zi strategiyalar ma’lum ESG mezonlariga javob

bermaydigan sanoat yoki tashkilotlarni istisno qilishga qaratilgan. Boshqalar

kuchli ESG profiliga ega kompaniyalarni faol tanlashga e’tibor berishadi.

Xosh, kompaniyalar ESG prinsiplariga rioya etayotganligini qanday baholash

mumkin? Buning uchun bir qator ESG asoslari va standartlari global miqyosida

joriy etilgan.

Tasavvurning yaratilishi

Barqaror rivojlanish sohasida benchmark-tahlil
otkazish va kompaniya tajribasini diagnostikasi

Maqsadlar qoýish va qilinadigan ishlar rejasini

ishlab chiqish

Masúl 'shaxslarni tayinlash va ularni

rag'batlantirish

Taraqqiyotni baholash, hisobdorlik va rejalarni
sozlash

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

115

ESG asoslari

: ESG ramkalari kompaniyalarga nima haqida hisobot berish va

hisobotni qanday tashkil qilish bo’yicha umumiy ko’rsatmalar beradi.

ESG standartlari:

ESG standartlari aniqroq va nima haqida xabar berish

va energiya, tenglik va boshqalar kabi turli omillarni qanday o’lchash bo’yicha

ko’rsatmalar beradi.

ESG ramkalari va standartlari:

Framework — Task Force on Climate-Related Financial Disclosures

(Iqlim bilan bog’liq moliyaviy tushuntirishlar) bo’yicha ishchi guruh (TCFD):

nomidan

ko’rinib

turibdiki,

ushbu

ramka

investorlar,

kreditorlar

va sug’urtalovchilar uchun iqlim bilan bog’liq xavflarni oshkor qilish uchun ishlab

chiqilgan

1

. TCFD 2015 yilda G20 va moliyaviy barqarorlik Kengashi (

Financial

Stability Board

, FSB) tomonidan tashkil etilgan. Bu iqlim bilan bog’liq xavflarni

kamaytirish va uni amalga oshirish jarayonlarini ishlab chiqishga yordam beradi.

Shuningdek, u taraqqiyotni o’lchash va kelajak uchun maqsadlarni yaratishni

o’z ichiga oladi.

Climate Disclosure Standards Board (CDSB

)

2007 yilda ham biznes

egalari, ham atrof-muhitni muhofaza qilish tashkilotlari tomonidan tashkil etilgan.

Kompaniyaning ijtimoiy va atrof-muhitga ta’sirini moliyaviy hisobotlarga

kiritishga

e’tibor

qaratildi.

Bu

korxonalar

tomonidan

ekologik

va ijtimoiy jihatdan mas’uliyatli bo’lishga qaratilgan sa’y-harakatlarni tushunishga

qaratilgan

2

.

International Financial Reporting Standards (IFRS

)

Barqarorlikni Oshkor

Qilish Standartlari. IFRS jamg’armasi 2021 yilda barqarorlik to’g’risidagi hisobot

uchun global standartlarni belgilash uchun xalqaro barqarorlik standartlari

Kengashini (

International Sustainability Standards Board

, ISSB) tashkil etdi. ISSB

bir nechta boshqa ESG tizimlari va standartlari, shu jumladan

TCFD (Task Force

1

https://www.fsb-tcfd.org

2

https://www.ifrs.org/groups/international-sustainability-standards-board

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

116

on Climate-Related Financial Disclousers)

, CDSB (

The Climate Disclosure

Standards Board)

, SASB(

The

Sustainability Accounting Standards Board)

va

IRF uchun javobgarlikni o’z zimmasiga oldi

3

. ISSB tomonidan 2023 yilda

chiqarilgan standartlar kompaniyalarga global miqyosda o’zaro bog’liq bo’lgan

barqarorlikni oshkor qilishga yordam beradi va shu bilan investorlar bilan aloqani

yaxshilashga va investorlarga to’g’ri qaror qabul qilishga yordam beradi.

European Financial Reporting Advisory Groups (EFRAG) European

Sustainability Reporting Standards (ESRS):

ESRS Yevropa komissiyasi

tomonidan

korporativ

barqarorlik

hisoboti

direktivasi

(CSRD)

bilan

muvofiqlashtirilgan umumiy hisobot standartlarini o’rnatish uchun qabul qilingan

4

.

Bu barqarorlik muammolarini, shu jumladan iqlim o’zgarishi, aylanma iqtisodiyot

va biznes yuritishni hal qilishga yordam beradi. CSRD talablariga bo’ysunadigan

korxonalar 2024 yildan boshlab hisobot berish uchun ESRSdan foydalanishni

boshlashlari kerak.

ESG

ESG Certifications:

ESG sertifikatlari kompaniyalarga barqarorlik,

ijtimoiy mas’uliyat va etakchilikdagi kuchli ko’rsatkichlarini tan olish uchun

beriladi. ESG sertifikatlari investorlar, mijozlar va manfaatdor tomonlarning

ishonchini yaxshilaydi. Ba’zi misollarga B Corp sertifikati (

B Corp certification)

5

,

LEED sertifikati (yashil binolar uchun)

6

, adolatli savdo sertifikati (

Fair Trade

certification)

va ISO 14001 sertifikati (atrof-muhitni boshqarish tizimlari uchun)

kiradi

7

. Kompaniyalar ushbu sertifikatlarni olish uchun ba’zi talablarni

qondirishlari kerak.

ESG standartlari va ramkalari kompaniyalarga barqarorlik, etika

va yetakchilikdagi ko’rsatkichlarini o’lchashga yordam beradi. ESG sertifikati eng

yaxshi kompaniyalarni aniqlashga yordam beradi.

3

https://www.ifrs.org

4

https://www.efrag.org

5

https://bcorporation.net

6

https://www.usgbc.org/leed

7

https://www.iso.org/iso-14001-environmental-management.html

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

117

2021-2024 yillarda O’zbekiston barqaror rivojlanish mavzusiga ko’proq

e’tibor qaratib, "yashil" iqtisodiyotga o’tishga pul tikmoqda. "O’zbekiston-2030"

strategiyasiga ko’ra, qayta tiklanadigan energiya manbalarining umumiy

iste’moldagi ulushi 40% yoki 25 GVt gacha o’sishi, shuningdek, issiqxona gazlari

chiqindilarini 2010 yil darajasiga nisbatan 30% ga kamaytirishi rejalashtirilgan

8

.

Jahon bankining ta’kidlashicha, biznesni rejalashtirishda o’zbekistonlik

kompaniyalarning atigi 10 foizi ekologik muammolarni hisobga oladi, 8 foizi esa

ularni hal qilishda o’z rolini aniq belgilab beradi. Yechim sifatida biznesni

rag’batlantirish uchun davlatning iqtisodiyotdagi rolini kamaytirish taklif qilindi

9

.

2023 yil oktyabr oyida O’zbekiston birinchi marta "yashil" moliyalashtirish

maqsadida xalqaro suveren obligatsiyalarni chiqardi. Fond birjasi raisi Georgiy

Paresishvili yiliga 16,25 foiz stavka bo’yicha uch yil muddatga 4,25 trln so’mni

jalb qilishni "juda muvaffaqiyatli joylashtirish"deb atadi

10

.

O’zbekistonda ESG standartlarini joriy etish ehtiyojining ahamiyati quyidagi

sabablarga ko’ra muhim hisoblanadi:

Bir tomondan, bu milliy tartibga solish kuchaytirilayotgani bilan bog’liq,

chunki O’zbekiston global tashabbuslarga faol qo’shilmoqda va 2060 yilga kelib

uglerod neytralligiga erishishga intilmoqda. O’z maqsadiga erishish uchun davlat

mahalliy bozordagi eng yirik o’yinchilarga majburiyat yuklaydi. Albatta,

bu iqtisodiyotning eng uglerodni ko’p talab qiladigan sohalariga, shu jumladan neft

va gaz, metallurgiya, transport va qurilish sohalariga ta’sir qiladi. Bundan tashqari,

moliya sektori dekarbonizatsiya uchun juda muhim omilga aylanadi.

O’zbekiston moliya sektorida muhim ahamiyat kasb etadigan bit qator

tashkilotlar allaqachon barqaror rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishga erishdi.

8

https://www.spot.uz/ru/2024/03/13/esg-uzbekistan/

9

https://www.spot.uz/ru/2024/03/13/esg-uzbekistan/

10

Годовой отчёт о привлекаемых зелёных инвестициях в Республику Узбекистан по итогам 2024года,

Ташкент 2024

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

118

Yirik banklardan biri hisoblangan O’zsanoatqurilishbank ESG va barqaror

rivojlanish siyosatini o’z faoliyati davomida rioya etiladigan muhim qoidalar

qatoriga kiritdi. Bankning ESG va barqaror rivojlanish faoliyatidagi asosiy

yo’nalishlarni belgilab oldi. Bank doimiy ravishda ekologik va ijtimoiy xavflarni

boshqarish bo’yicha choratadbirlarni amalga oshiradi, shuningdek, ekologik

vaziyatni yaxshilashga yordam beruvchi loyihalarni moliyalashtiradi va ishlab

chiqishni rag’batlantiradi, jumladan:

•

energiya tejamkor texnologiyalar va qayta tiklanadigan energiya

manbalarini rivojlantirish;

•

sanoat va boshqa tarmoqlarda atrof-muhitni muhofaza qilishning

zamonaviy texnologiyalaridan foydalanadigan va ishlab chiqarish jarayonida

xomashyo va tegishli materiallarni chuqur qayta ishlash orqali salbiy ta’sirlarni

kamaytiradigan investitsiya loyihalari;

•

maishiy chiqindilarni saralash va qayta ishlash bo’yicha investitsiya

loyihalari;

•

xalqaro standartlar va hisobot tizimlari bo’yicha majburiyatlarga amal

qilish, tegishli sanoat va hukumat siyosati tashabbuslarida ishtirok etish past

uglerodli iqtisodiyotga o’tishni ta’minlaydi

11

.

2022-2023 yillar ichida bank tomonidan 567 million AQSh dollari miqdorida

"yashil" kreditlar ajratildi va 6,7 mingdan ortiq yangi ish o’rinlari yaratildi, bu

uning bu boradagi sa’y-harakatlarining amaliy aksidir. Bundan tashqari, "yashil"

loyihalarni amalga oshirish natijasida 47 000 MVt/soat muqobil energiya ishlab

chiqariladi,

shu

bilan

239

000

MVt/soat

elektr

energiyasi

va

23 000 kub metr suv tejaladi

12

.

Bankning ESG va barqaror rivojlanish sohadidagi ishlar halqaro moliya

institutlati va reyting agentliklari e’tiboridan chetda qolmadi. Xususan, 2025 yil

11

https://sqb.uz/esg/

12

https://sqb.uz/esg/

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

119

boshida "Sustainable Fitch" xalqaro reyting agentligi tomonidan bank 3-darajali

ESG reytingini oldi (umumiy ball 59). YETTB bankning "yashil" savdoni

moliyalashtirishdagi faoliyatini bir necha bor tan oldi. BMTning iqlim o’zgarishi

bo’yicha cop29 konferentsiyasida ishtirok etish orqali iqlim o’zgarishiga qarshi

kurash bo’yicha xalqaro hamkorlik mustahkamlandi.

World bankning yillik hisobotiga ko’ra O’zbekistondagi yirik kompaniyalar

ESG kun tartibiga jalb qilingan, ammo bu faoliyat milliy regulyator talablarni

bajarishdan ko’ra ko’proq qo’shimcha investitsiyalarlarni jalb qilishga qiziqish

bilan belgilanadi.

O’zbekistonning eng yirik neft-gaz kompaniyasi "O’zbekneftgaz" AJ ESG

"Korxona ichki mas’uliyat markazi"

(ESG markazi) tashkil etdi. Uning asosiy

vazifalari ESG aspektlari bo’yicha tizimlashtirish va ma’lumotlarni oshkor

qilishdir . Kompaniya qiyosiy yirik sanoat kompaniyalarining uglerod izini

kamaytirish amaliyoti monitoringni boshladi va ESG ishlarini muvofiqlashtirish

uchun xorijiy neft va gaz kompaniyalarida tajribaga ega bo’lgan maslahatchini jalb

qilishni rejalashtirmoqdа

13

. Shuningdek, "O’zbekneftgaz " AJda xalqaro reyting

agentliklarining barqaror rivojlanish reytingini olish uchun strategiya ishlab

chiqish ishlari boshlandi.

"UZBAT-O’zbekiston", O’zbekistondagi eng yirik tamaki mahsulotlari ishlab

chiqaruvchisi, ESG sohasida bir qator loyihalarni amalga oshiradi, shu jumladan

elektr energiyasi ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish , uskunalarning energiya

sarfini yaxshilash, tomchilab sug’orish va kanalizatsiya tozalash inshootlari va

boshqa texnologiyalar. Faqat so’nggi ikki yil ichida kompaniya 180 kVt / soat

quvvatga ega quyosh panellari va quyosh kollektorlarini o’rnatish uchun 180 ming

dollardan (UZS 2 mlrd) ortiq sarmoya kiritdi

14

. Tashkilot energiya iste’moli,

karbonat angidrid chiqindilari, suv iste’moli va chiqindilarni qayta ishlash

13

https://www.gazeta.uz/ru/2024/02/07/esg/

14

https://www.gazeta.uz/ru/2024/02/07/esg/

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

120

masalalarida asosiy ko’rsatkichlarga erishish uchun besh yillik strategiyani ishlab

chiqgan.

ESG-transformatsiyaning murakkabligi va davomiyligi bu jarayonga

erishishda bir qator to’siqlarga duch kelmoqda.

Quyidagi

omillar

kompaniyalarning

barqaror

rivojlanishini

sekinlashtirmoqda:

1.Barqaror rivojlanish loyihalarini amalga oshirish uchun mablag’ning yetarli

emasligi;

2. Barqaror rivijlanish sohasidagi loyihalarni amalga oshirishning haqiqiy

ta’sirini korporativ darajada tushunishning mavjud emasligi;

3. Xodimlarda talab qilingan malakaning yo’qligi.

Xulosa

Birinchidan,

O’zbekistonda ESG (Ekologik, Ijtimoiy va Korporativ

boshqaruv) tamoyillarini joriy etish jarayoni bosqichma-bosqich rivojlanib

bormoqda. Davlatning barqaror rivojlanish va "yashil" iqtisodiyotga o’tishga

qaratilgan strategik qarorlari, xususan “O’zbekiston-2030” dasturi, mamlakatda

qayta tiklanadigan energiya va uglerod neytralligi masalalarini ustuvor yo’nalishga

aylantirmoqda.

Ikkinchidan,

moliyaviy sektor, xususan O’zsanoatqurilishbank, Ipotekabank

OTP, Hamkorbank, Agrobank kabi yirik banklar, “yashil” kreditlash, ekologik

xavflarni baholash va xalqaro ESG reytinglarini olish orqali ushbu yo’nalishda

yetakchilik qilmoqda.

Biroq, barqaror rivojlanish loyihalarining moliyalashtirilishi, kadrlar malakasi

va loyihalarning ta’sirini to’g’ri baholashda mavjud muammolar ESG

transformatsiyasi oldidagi asosiy to’siqlardir. ESG standartlariga moslashish

nafaqat milliy regulyatorlar talabi, balki xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda ham

muhim omilga aylanmoqda. Bu esa O’zbekiston kompaniyalari uchun xalqaro

bozorda raqobatbardoshlikni oshirish imkonini beradi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

121

Adabiyotlar ro’yxati:

1.

www.unpri.org

UN Principles for Responsible Investment (PRI) "ESG

Integration in Corporate Finance"

2.Who cares wins:connecting financial markets to a changing world, https:

https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-

reports/documentdetail/280911488968799581/who-cares-wins-connecting-

financial-markets-to-a-changing-world

3.Robert Eccle “Climate Risk and the Macroeconomy" Princeton University

Press (2020)

4.George Serafeim (Harvard Business School) "How to Build Enduring ESG

Strategies" (Harvard Business Review, 2020)

5.Colin Mayer "Prosperity: Better Business Makes the Greater Good" Oxford

University Press (Oxford University, 2018)

6. Ahmad H. Yaqub, M., Lee,S.H. The rise of Environmental, Social, and

Governance

http://ijsoc.goacademica.com/article/download

7. Lopez, C., Contreras, O. and Bendix, j. (2020) ESG Rating: The Road

Ahead milken Institute

8.

www.oecd.org

OECD (2022) "ESG Investing and Climate Transition"

9.McKinsey.

The

role

of

ESG

and

Purpose,

2022/www.mckinsey.com/business-functions/strategy-and-corporate-finance/our-

insights/the-role-of-esg-and-purpose

10.KPMG «Открывая новые горизонты: ESG-повестка в Азиатско-

Тихоокеанском регионе», 2022

11.McKinsey,

Five

ways

that

ESG

creates

value,

2019

www.mckinsey.com/business-functions/strategy-and-corporate-finance/our-

insights/five-ways-that-esg-creates-value

12.Центр

устойчивого

развития

СКОЛКОВО

www.youtube.com/watch=HPFrvOvchOU

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-44_ Том-5_ Май-2025

122

13. Корпоративное управление и ESG-трансформация Российских

компаний, Центр устойчивого развития СКОЛКОВО, 2022

14. Годовой отчёт о привлекаемых зелёных инвестициях в Республику

Узбекистан по итогам 2024года, Ташкент 2024

15. https://www.gazeta.uz/ru/2024/02/07/esg/

16. https://sqb.uz/esg/

17.

https://www.spot.uz/ru/2024/03/13/esg-uzbekistan/

18.

https://uz.kursiv.media/2024-06-25/ot-ekologii-do-soczialnoj-

otvetstvennosti-kak-v-uzbekistane-razvivayut-esg-povestku/

19. https://www.fsb-tcfd.org

20. https://www.ifrs.org/groups/international-sustainability-standards-board

21.https://www.efrag.org

22. https://bcorporation.net

23. https://www.usgbc.org/leed

24. https://www.iso.org/iso-14001-environmental-management.html