https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
42
ZAMONAVIY INGLIZ VA O’ZBEK NUTRQIDA KOMMUNIKATIV
NORMALAR DINAMIKASI
Qodirova Mashrabxon Kozimjanovna
Andijon davlat chet tillari institute magistranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy ingliz va o‘zbek nutqidagi
kommunikativ normalar o‘zgarishi, ularning ijtimoiy, madaniy va tilshunoslik
omillari bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Nutq odoblari va kommunikativ
strategiyalar milliy mentalitet, axborot texnologiyalari va global tendensiyalar
ta’sirida qanday shakllanayotganiga e’tibor qaratiladi. Mavzuga oid misollar va
lingvopragmatik tahlillar orqali ikki tilning kommunikativ xususiyatlari
solishtirilib, ularning dinamik rivojlanish yo‘nalishlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar. Kommunikativ normalar, pragmatika, madaniyatlararo
muloqot, ingliz tili, o‘zbek tili, tilshunoslik, nutq madaniyati, til dinamikasi
Kirish.
Har bir til faqat aloqa vositasi emas, balki jamiyatning madaniy
qadriyatlari, axloqiy me’yorlari va ijtimoiy strukturasi ifodasi hisoblanadi. Til
vositasida amalga oshiriladigan kommunikatsiyada muayyan qoidalar –
kommunikativ normalar mavjud. Ular doimiy ravishda yangilanib, zamon talablari
va texnologik taraqqiyot bilan birga rivojlanadi. Ushbu maqolada zamonaviy ingliz
va o‘zbek tillarida yuz berayotgan kommunikativ normalar dinamikasi tahlil
qilinadi.
Bugungi globallashuv jarayonida turli tillarda so‘zlashuvchilarning
kommunikativ xatti-harakatlari sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Har bir til
nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning mentaliteti, madaniy qadriyatlari va ijtimoiy
xulqining ko‘zgusidir. Ingliz va o‘zbek tillarida bu o‘zgarishlar turlicha ko‘rinishda
namoyon bo‘ladi. Jumladan, ingliz tilida qisqa va aniq muloqotga intilish kuchaysa,
o‘zbek tilida esa milliy an’analarni saqlagan holda soddalashtirish tendensiyasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
43
kuzatilmoqda. Bu o‘zgarishlar turli omillar – texnologik rivojlanish, yoshlar
madaniyati, til o‘rgatish uslublari va madaniyatlararo muloqotlar ta’sirida yuzaga
kelmoqda.
Asosiy qism.
Kommunikativ normalarning nazariy asoslari til dinamikasida
muhim asos bo’lib xizmat qiladi. Kommunikativ normalar bu – jamiyatda qabul
qilingan muloqot odoblari, strategiyalari va til vositalaridir. Kommunikativ
normalar til orqali muloqot jarayonida amal qilinadigan ijtimoiy va madaniy
me’yorlar tizimi bo’lib, ular nafaqat muloqot uslubini belgilaydi, balki til
ishtirokchilari o‘rtasidagi o‘zaro hurmat, odob-axloqni ham aks ettiradi. Misol
uchun, ingliz tilida “Sorry”, “Excuse me” kabi iboralar juda keng ishlatilsa, o‘zbek
tilida “Kechirasiz”, “Iloji bo‘lsa…” kabi iboralar unga muqobil bo‘ladi.
Shuningdek, har bir til jamiyatda kommunikatsiyaning nozik jihatlarini ham
belgilaydi.Brown va Levinson (1987) o‘zlarining “Politeness Theory” nazariyasida
har bir til foydalanuvchisi ”jobiy” va “salbiy” yuzni himoya qilishga harakat
qilishini ta’kidlaydi. Ingliz tilida bu strategiyalar qisqa, izchil va bevosita
ifodalanadi. O‘zbek tilida esa har doim ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri gapirish odob
doirasiga mos kelmaydi.
O‘zgaruvchan kommunikativ strategiyalar haqida to’xtaladigan bo’lsak,
yoshlar va texnologiya omili zamonaviy yoshlar orasida ingliz tilidagi qisqartmalar
(ASAP, BRB, BTW), emoji, sticker, GIF kabi vositalar muloqot vositasiga
aylangan. O‘zbek yoshlar ham “ok”, “tnx”, “yo’q”, “k” kabi qisqartmalarni faol
ishlatishmoqda. Natijada yangi kommunikativ submadaniyat shakllanmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlar orqali sodda, tez va hissiy ohangdagi muloqotlar kengaydi. Bu
holat ingliz tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilingan iboralar (“No way!”,
“Seriously?”, “You bet!”) ning o‘zbek tiliga kirib kelishiga olib kelmoqda.
Madaniyatlararo muloqot va tilga bo‘lgan munosabatlarda madaniyatlararo
muloqotlar ko‘paygani sari til foydalanuvchilari o‘z nutq uslubini moslashtirishga
majbur bo‘lishmoqda. Ingliz tilida madaniyatlararo aloqa “low-context” asosida,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
44
ya’ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri va aniq shaklda olib boriladi. O‘zbek tili esa “high-context”
muloqotni afzal ko‘radi, ya’ni kontekst, imo-ishora va taxminlarga tayangan
muloqot.
Pragmatika nuqtai nazaridan, ingliz tilida yuzaga kelgan “politeness theory”
Brown va Levinson nazariyasiga ko‘ra, har bir kommunikator o‘z obro‘sini saqlab
qolishga intiladi. Shuning uchun ingliz tilida taklif qilishda “Would you mind…”,
“I was wondering if…” kabi yumshoq shakllar qo‘llaniladi. O‘zbek tilida esa,
ehtirom va katta-kichiklik me’yorlari doirasida iltimos shakllari keng qo‘llaniladi:
“Iltimos, yordam bera olasizmi?” yoki “Marhamat qilib, o‘tiravering.”
Kommunikativ
normalarning
ijtimoiy
va
axloqiy
funksiyasida
kommunikativ me’yorlar nafaqat tilni, balki jamiyatdagi axloqiy tizimni ham
mustahkamlaydi. O‘zbek tilidagi “hurmat bilan muomala qilish” qadriyati hali-
hanuz mavjud, biroq bu qadriyat yoshlar orasida universal emas. Ba’zilar ingliz
tilidan kirib kelgan “informal” ohangni ijobiy innovatsiya sifatida qabul qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy kommunikativ normalar dinamik rivojlanmoqda
va bu jarayonda ingliz va o‘zbek tillarining o‘ziga xos yondashuvlari mavjud. Ular
turli madaniy asos, til tuzilishi va jamiyat qadriyatlari bilan belgilanadi. Ingliz tilida
muloqot pragmatizmga asoslangan bo‘lsa, o‘zbek tilida madaniy va axloqiy
kontekst asosiy rol o‘ynaydi.
Lingvopragmatik vositalar – bu tilning kontekstga moslashuvi, ya’ni
gapning aytilish usuli, ohang, turtki va maqsadga muvofiqligi. Bugungi kunda
ingliz tilidagi qisqartmalar va norasmiy iboralar o‘zbek tiliga ham kirib kelmoqda.
Bu holat ko‘pincha tarjima orqali yoki global madaniyat ta’siri orqali yuz beradi.
Masalan, “No problem” iborasi o‘zbek tilida “Muammo yo‘q” yoki “Xo‘p bo‘ladi”
shaklida so‘zlashuvga o‘tdi.Bundan tashqari, lingvopragmatik vositalarning
o‘zgarishida zamonaviy muloqotda lingvopragmatik vositalar, ya’ni muayyan
kontekstda ma’no va maqsadni aniqlovchi unsurlar o‘zgarib bormoqda. O‘zbek
tilida ilgari odob-axloqning yuqori darajasini ifodalovchi iboralar (“Marhamat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
45
qilib…”, “Ijozat bersangiz…”) bugun qisqartirilgan yoki ingliz tilidan olingan
muqobillarga o‘rin bermoqda (masalan, “Ok”, “Let’s go”, “Sure”). Bu esa til
muomalasining funksional jihatlariga ta’sir qilmoqda. Ingliz tilidagi ‘hedging’
(ehtiyotkorlik) strategiyalari – ‘maybe’, ‘sort of’, ‘I guess’ kabi – o‘zbek tilida
hozircha keng qo‘llanmaydi, biroq ayniqsa yoshlar orasida bu strategiyalarga
qiziqish ortib bormoqda.
Tarjima va til o‘zgarishlarida ham kommunikativ normalarni quyidagi
hlatlarda ko’rishimiz mumkin. Kommunikativ me’yorlarga ta’siri filmlar, seriallar
va internet kontenti orqali inglizcha kommunikativ odoblar o‘zbek nutqiga
singmoqda. Masalan, “Take it easy” iborasi o‘zbek tilida “Xotirjam bo‘l”,
“O‘zingni tiygin” tarzida ishlatiladi. Shuningdek, “Don’t take it personally”
tarjimasi “Shaxsiy qabul qilmang” degan shaklga ega bo‘lib, bu ibora o‘zbek
kontekstida yumshoqroq aytiladi: “Gapimni og‘ir olmang.”
Tarjima va til o‘zgarishlariga kelsak, kommunikativ me’yorlarga ta’siri Turli
janrdagi tarjima matnlar ham kommunikativ normalarning shakllanishiga katta
ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, filmlar, seriallar va internet matnlari ko‘pincha
ingliz tilining kommunikativ odoblarini bevosita o‘zbek tiliga o‘tkazadi. Bu holat
ba’zan o‘zbek tilining stilistik va madaniy me’yorlariga zid keladi. Masalan, ingliz
tilidagi ‘Don’t take it personally’ iborasi so‘zma-so‘z tarjimada “Buni shaxsiy deb
qabul qilma” tarzida yangraydi. Biroq bu iboraning madaniy konteksti o‘zbek tilida
boshqacharoq ifodalanadi, ko‘proq “Niyatim yomon emas edi” kabi yumshoqroq
shaklda aytiladi. Bu esa tarjimaning faqat lingvistik emas, pragmatik jihatlarini
ham hisobga olish zaruriyatini ko‘rsatadi.
Xulosa.
Zamonaviy ingliz va o‘zbek tillarida kommunikativ normalar
zamon talablari, texnologik taraqqiyot va madaniy almashinuvlar natijasida
sezilarli o‘zgarishga uchramoqda. Har ikki tilning pragmatik imkoniyatlari til
ishtirokchilarining ehtiyojlari va sharoitlariga moslashmoqda. Kelajakda bu
o‘zgarishlar yanada chuqurlashadi va yangi kommunikativ modelalar paydo
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
46
bo‘ladi. Bu esa tilshunoslar, tarjimonlar va til o‘rganuvchilar uchun dolzarb ilmiy
yo‘nalish bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Wierzbicka, A. (1991). Cross-cultural Pragmatics: The Semantics of
Human Interaction.
2. Brown, P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some Universals in
Language Usage.
3. Xudoyberganova, D. (2010). Nutq madaniyati va kommunikativ
kompetensiya.
4. Crystal, D. (2006). Language and the Internet.
5. Karimova, Z. (2021). Zamonaviy nutq uslubi va madaniyati.
6. Yuldashev, Q. (2018). O‘zbek tilida pragmatik birliklar.
7. Scollon, R., & Scollon, S. (2001). Intercultural Communication: A
Discourse Approach.
8. Holmes, J. (2013). An Introduction to Sociolinguistics
