https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
315
RESURSTEJAMKOR KARTOSHKA KOVLAGICHNING QAZISH
QISMINI TAKOMILASHTIRISH
Ovlayorov S.Gʻ.
Qarshi davlat texnika universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya. Ushbu maqolada kartoshka hosilini toʻliq kovlab olishni
taʼminlaydigan resurstejamkor va samarali texnika vositasi hamda texnologiyasini
ishlab chiqish uchun ilmiy-texnikaviy yechimga ega boʻlgan ilmiy-tadqiqot ishlari
keltirib oʻtilgan. Kartoshka kovlab olishda ixcham konstruksiyaga ega kartoshka
tugunaklarini bir yoʻla qazib elaklaydigan qurilma bilan jihozlangan kartoshka
kovlagich ishlab chiqish va texnologik ish jarayonini asoslash, uni
resurstejamkorlikni taʼminlaydigan parametrlarini asoslash boʻyicha maqsadli
ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish koʻrsatib oʻtilgan.
Kalit soʻzlar: Lemex, barmoqli yumshatgich, ekssentrik, tugunak,
resurstejamkor, panjarali qism
Abstract. This article presents research papers with a scientific and
technical solution for the development of a resource-saving and effective technical
means and technology that ensures complete digging of the potato crop. It is
indicated that it is necessary to develop a potato digger equipped with a device that
digs potato tubers of compact design in one way, and to justify the technological
process of work, to justify its parameters that ensure resource efficiency
Keywords. Ploughshare, ring ripper, tuber eccentric, resourcesaving,
latticed part.
Aktiv lemexlar passiv lemexlarga qaraganda texnologik jarayonini
yaxshilasada aktiv lemexlar va kombinatsiyalashgan qazish ishchi organlari
konsturuksiyasi oʻta murakkab va ortiqcha energiya talab etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
316
Shu boisdan olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari asosan qazish ishchi
organlari va umuman kartoshka kovlagichlarni tortishga qarshilik kuchini
kamaytirish, buning evaziga energiyani tejash va texnologik jarayonni
yaxshilashga katta ahamiyat berilmoqda. Bir soʻz bilan aytganda kartoshka kovlash
mashinalarini tortishga qarshilik kuchini kamaytirish evaziga mashinaning ish
unumdorligini oshirish va texnologik jarayon sifatini yaxshilash dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi.
Qarshi davlat texnika universitetida konsturuksiyasi yangi boʻlgan energiya
va resurstejamkor kartoshka kovlagich mashinasining konsturuksiyasi yaratildi (1-
rasm). Kovlagich konsturuksiyasi qazish ishchi lemexi 1 va uning orqa qismi
oldingi qismiga koʻra pogʻonasimon pastga yoʻnaltirilgan panjasimon qismdan 2
iborat. Pogʻonasimon qismning ostki qismiga barmoqli yumshatgichlar 3
oʻrnatilgan. Barmoqli yumshatgichlar shatun 4 va ekssentrik 6 orqali ulangan
boʻlib unga harakat kovlagichning yurish gʻildiragi 5 va ekssentrik 6 orqali
uzatiladi.
1-rasm. Kartoshka kovlagichning qazish qismi konsturuksiyasi
1-qazish lemexi; 2-panjarali qismi; 3-barmoqli yumshatgichlar; 4-shatun;
5-yurish gʻildiragi; 6-ekssentrik; 7-tayanch; 8-elaklash ishchi organi; 9-rama.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
317
Barmoqli yumshatgichlar 3 yurish gʻildiragiga 5 ulangan, shatun 4 va
ekssentrik 6 orqali harakatga keltiriladi. Shatun 4 pastki qismiga tayanch 7
oʻrnatilgan. Demak barmoqli yumshatgichlar 3 tebranma harakatni yurish
gʻildiragidan maxsus uzatma orqali oladi va harakatlanadi.
Taklif etilayotgan qurilmaning ishlash jarayoni quyidagilardan iborat:
Kovlagichni harakatlanishi jarayonida qazish lemexlari 1 tuproq qatlamini
kartoshka tuganaklari bilan qazib oladi va massani lemexning orqa qismidagi
panjarali qismi 2 ga yoʻnaltiradi. Lemex 1 va uni orqa qismi 2
pogʻonasimon qismidan oʻtib tuproq palaxsasi ushbu yuzalardan oʻtgach sinadi
(chizmada h masofa) va tuproqni deformatsiyalanishi, maydalanishi va tuproqni
kartoshka tuganaklaridan ajralish jarayoni boshlanadi. Lemexni orqa qismidagi
panjarali qismi 2 ostiga harakatlanuvchi barmoqli yumshatgichlar 3 oʻrnatilgan va
u harakatni gʻildirak 5 orqali krivoship-shatun mexanizimi 4 va ekssentrik 6 orqali
harakatlanadi.
Texnologik jarayonni yaxshilash maqsadida shatunning tayanchga 7
nisbatan yelkalari bir xil emasligi, yurish gʻildiragi 5 harakati davomida ekssentrik
6 agregatni yurish tomoniga burilishi va shatun 4 tayanchga 7 nisbatan buriladi.
Bunga shatunning ekssentrik tomonidagi yelkasi pasga harakatlanadi, 4 shatuning
yumshatgichlar 3 tomonidagi yelkasi esa yuqoriga koʻtariladi va
yumshatgichlar 3 lemexning panjarasimon qismidagi oraliqdan oʻtib yuqoriga
koʻtariladi. Shu tariqa barmoqli yumshatgichlar 3 tuproq massasi bilan, taʼsirlanib,
uni maydalab elak 8 tomoniga surib beradi. Natijada qazish lemexi ustida
tuproqning toʻplanishi va ayniqsa uning oldida tuproqning uyumlanishiga barham
berildi. Texnologik jarayon yaxshilanadi va eng muhimi qazish lemexi oldida
tuproqning uyumlanishiga barham berilgach tortish qarshilik kuchi va energiya
sarfi kamayadi.
Tajriba – tadqiqot jarayonida tuproqning oʻrtacha namligi 12% …14%
qattiqligi 120…150 N/sm
2
, qazish chuqurligi 18..22 sm, agregatlovchi traktor
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
318
MTZ-80, uning 1..3 uzatmalarida harakatlanish tezliklari 0,5 … 1,3 m/s, qazish
oldidan oʻsimlik poyalari oʻrilgan.
Tadqiqotlar jarayonda ekperimental kartoshka kovlagichi seriyadagi
KTN-2B kovlagichi bilan taqqoslanadi. Agregatning 1..3 uzatmalarida harakat
tezligi 0,5… 1,3 m/s boʻlganida qazish chuqurligi 20 sm, seriyadagi agregatni
tortish qarshiligi 540-770 kg, eksperimental kovlagichda esa bu koʻrsatgich 450-
600 kg atrofida ekanligini koʻrsatdi, yaʼni tortish qarshilik kuchi eksperimental
kovlagichda 11…16% kamayganligini koʻrsatdi. Turli qazish qismli kartoshka
kovlagichining energetik ko‘rsatkichlari jadvalda keltirilgan.
Turli qazish qismli kartoshka kovlagichining energetik
ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar
KTN-2B passiv
lemexli
KTN-2B eksperimental
yurish qismi
Harakat tezligi, m/s
0,5
0,75
1,3
0,5
0,80
1,45
Tortish qarshilik kuchi,
kN
5,4
6,7
7,7
4,5
5,2
6,0
Tortish quvvati, kVt
2,5
5,0
10,1
2,2
4,16
8,7
Taklif etilgan qurilma yordamida elaklardagi tuproq massasini elaklanish
darajasini aniqlash uchun oxirgi elevator soʻngida maxsus material (polotno) val
osib qoʻyildi. Harakat jarayonida material polotna yer yuzasiga toʻshalib ketadi va
elaklanmagan tuproq massasi kartoshka tuganaklari bilan polotna ustiga tashlab
ketiladi. Polotno ustidagi massa elaklanmagan tuproq kesaklari, tuproq va o‘simlik
qoldiqlaridan iborat. Har ikkala taqqoslanayotgan variantda polotna ustidagi (1
m
2
), yuzasidagi tuproq massasi va kartoshka tuganaklari hissasiga koʻra
(fraksiyalarni oʻlchash orqali) elaklanish darajasi aniqlandi. Tajriba
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-2_ Май-2025
319
maʼlumotlariga koʻra, eksperimental kovlagichlarning elaklarida tuproqning
elaklanish darajasi, seriyadagi variantga koʻra 20..25% ga oshganligi aniqlandi.
Taklif etilgan qazish qismi parametrlari quyidagicha: lemexni qamrash eni
0,45 m shundan lemex orqa qismidagi panjarasimon qismi uzunligi 0,15 m
panjarasimon barmoqlar diametri 10 mm, ular orasidagi masofa 2.0…2,5 sm soni
esa 18 dona, lemexni gorizontga nisbatan qiyalik burchagi 25°.
Taklif etilgan kartoshka kovlagichning qazish qismi energiya va
resurstejamkor, uni qoʻllash esa mashina unumdorligini seriyadagi variantga koʻra
12…15% oshirilishiga erishiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Г.Д.Петров, П.В.Бекетов. Механизация возделывания и уборки
овощей. Москва, 1983
2.
Д.Р.Норчаев,
С.Гʻ.Овлаёров
и
др.
Сепарирующеe-
транспортирующеe устройство корнеклубнеуборочной машины.
Патент Республики Узбекистан №FAP 2432. 2023.
3.
А.А.Голиков Совершенствование технологического процесса и
рабочего
органа
сепарации
картофелеуборочных
машин.
Автореферат дисс. на соис. к.т.н. Рязань 2014, стр.19-23.
