https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
19
MILLIY KURASHCHILARNING JISMONIY SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISHDA HARAKATLI O‘YINLARDAN FOYDALANISH.
Orifjonov Boburjon
ADPI, jismoniy madaniyati yoʻnalishi 3- bosqich talabasi.
Axrorbek Toʻrayev Tojdinovich
ADPI, Ijtimoiy va amaliy fanlar fakulteti jismoniy madaniyat
yoʻnalishi v.b dotsenti .
Annotatsiya:Maqolada milliy kurashchilarning jismoniy sifatlarini
rivojlantirishda harakatli o‘yinlardan foydalanishning samaradorligi o‘rganiladi.
Harakatli o‘yinlarning sportchilarning chidamlilik, tezlik, kuch va
muvofiqlashtirish qobiliyatlariga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda 18-22 yoshli
kurashchilar ishtirok etgan bo‘lib, eksperimental guruhda harakatli o‘yinlar
mashg‘ulotlarga integratsiyalashgan. Natijalar harakatli o‘yinlar jismoniy
sifatlarni sezilarli darajada yaxshilashini ko‘rsatdi. Maqola trenerlar va sport
mutaxassislari uchun amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar: milliy kurash, harakatli o‘yinlar, jismoniy sifatlar, chidamlilik,
tezlik, kuch, muvofiqlashtirish, sport mashg‘ulotlari.
Аннотация: В статье изучается эффективность использования
подвижных игр в развитии физических качеств борцов национальных видов
спорта. Анализируется влияние активных игр на выносливость, скорость,
силу и координационные способности спортсменов. В исследовании приняли
участие борцы в возрасте 18–22 лет, в экспериментальной группе в
тренировки были включены подвижные игры. Результаты показали, что
активные игры значительно улучшают физические качества. В статье даны
практические рекомендации для тренеров и специалистов по спорту.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
20
Ключевые слова: национальная борьба, подвижные игры, физические
качества, выносливость, быстрота, сила, координация, спортивная
подготовка.
Abstract: The article studies the effectiveness of using movement games in
developing the physical qualities of national wrestlers. The effect of movement
games on the endurance, speed, strength and coordination abilities of athletes is
analyzed. The study involved wrestlers aged 18-22, and in the experimental group,
movement games were integrated into training. The results showed that movement
games significantly improve physical qualities. The article provides practical
recommendations for trainers and sports specialists.
Keywords: national wrestling, movement games, physical qualities,
endurance, speed, strength, coordination, sports training
.
KIRISH
Milliy kurash O‘zbekistonning muhim sport turlaridan biri bo‘lib,
sportchidan yuqori jismoniy va psixologik tayyorgarlikni talab qiladi.
Kurashchilarning muvaffaqiyati ularning chidamlilik, tezlik, kuch va
muvofiqlashtirish kabi jismoniy sifatlariga bog‘liq. An’anaviy mashg‘ulot usullari
samarali bo‘lsa-da, zamonaviy sportda innovatsion yondashuvlar, xususan,
harakatli o‘yinlardan foydalanish katta e’tibor qozonmoqda. Harakatli o‘yinlar
nafaqat jismoniy sifatlarni rivojlantirishga yordam beradi, balki sportchilarning
motivatsiyasini oshiradi va mashg‘ulot jarayonini qiziqarli qiladi. Ushbu maqola
harakatli o‘yinlarning milliy kurashchilarning jismoniy sifatlariga ta’sirini
o‘rganishga bag‘ishlanadi.
MUHOKAMA
Milliy kurashchilarning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda harakatli
o‘yinlardan foydalanish kurashchilarning chidamlilik, tezkorlik, kuch,
moslashuvchanlik, muvofiqlashtirish va muvozanat kabi muhim sifatlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
21
oshirishning samarali usuli. Harakatli o‘yinlar nafaqat jismoniy tayyorgarlikni
yaxshilaydi, balki mashg‘ulotlarni qiziqarli qilib, kurashchilarning ruhiy holatini
va jamoaviy ishlash qobiliyatini ham mustahkamlaydi. Quyida bu jarayonni
batafsil yoritib, harakatli o‘yinlarning turlari, ulardan foydalanish usullari,
mashg‘ulot rejasiga kiritish tartibi va amaliy misollar keltiriladi.
Harakatli o‘yinlarning ahamiyati
Milliy kurash yuqori jismoniy va ruhiy tayyorgarlikni talab qiluvchi sport
turi. Kurashchi bir vaqtning o‘zida kuchli, chaqqon, muvozanatli va tezkor qaror
qabul qila olishi kerak. Harakatli o‘yinlar quyidagi afzalliklarga ega:
Chidamlilik: Uzoq davom etadigan musobaqalarda charchoqqa qarshi turish
uchun umumiy va maxsus chidamlilikni oshiradi.
Tezkorlik va chaqqonlik: Tez harakatlanish, yo‘nalishni o‘zgartirish va
raqibning harakatlariga zudlik bilan javob berish qobiliyatini rivojlantiradi.
Kuch va moslashuvchanlik: Mushaklarning kuchini, bo‘g‘imlarning
moslashuvchanligini va tana barqarorligini yaxshilaydi.
Muvofiqlashtirish va muvozanat: Tana harakatlarini boshqarish va
murakkab holatlarda muvozanatni saqlash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Ruhiy tayyorgarlik: Raqobat muhitini taqlid qilish orqali stressga
chidamlilik, diqqatni jamlash va jamoaviy ishlashni rivojlantiradi.
Motivatsiya: Monoton mashqlarga qaraganda o‘yinlar qiziqarli bo‘lib,
kurashchilarning mashg‘ulotlarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Harakatli o‘yinlarni mashg‘ulotda qo‘llash usullari
Harakatli o‘yinlarni samarali qo‘llash uchun quyidagi jihatlarga e’tibor
berish lozim:
Mashg‘ulot bosqichiga moslashtirish:
- Isitish qismi (10-15 daqiqa): Oddiy va engil o‘yinlar jismoniy
tayyorgarlikni boshlash, mushaklarni isitish va yurak-qon tomir tizimini
faollashtirish uchun ishlatiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
22
- Asosiy qism (20-30 daqiqa): Murakkabroq o‘yinlar kurashga xos
harakatlar bilan birlashtirilib, maxsus jismoniy sifatlarni rivojlantirishga xizmat
qiladi.
- Yakuniy qism (5-10 daqiqa): Engil va tinchlantiruvchi o‘yinlar
mushaklarni bo‘shashtirish va nafas olishni tiklash uchun mos keladi.
Yosh va tajribaga moslashtirish:
- Yosh kurashchilar (8-14 yosh): Oddiy qoidalar, qiziqarli va ko‘proq
jamoaviy o‘yinlar tanlanadi. Masalan, “to‘p quvish” yoki “sakrash estafetasi”.
- O‘smirlar (15-18 yosh): O‘yinlarga raqobat elementi qo‘shilib, kurash
texnikasiga yaqin harakatlar kiritiladi.
- Kattalar (18+ yosh): Yuqori intensivlikdagi, taktik va maxsus
chidamlilikni rivojlantiruvchi o‘yinlar qo‘llaniladi.
O‘yin intensivligini nazorat qilish:
- O‘yinlarning davomiyligi va intensivligi kurashchilarning jismoniy
holatiga mos bo‘lishi kerak. Masalan, yangi boshlanuvchilar uchun 5-7 daqiqalik
o‘yinlar, tajribalilar uchun esa 10-15 daqiqalik o‘yinlar mos keladi.
- Mashg‘ulotda 2-3 turdagi o‘yin ishlatilishi, har biri o‘rtasida 1-2
daqiqalik dam olish bilan, optimal hisoblanadi.
Kurashga xos harakatlarni integratsiya qilish:
- O‘yinlarga kurashda ishlatiladigan harakatlar (itish, tortish, burilish,
muvozanatni ushlash) qo‘shilishi kerak. Masalan, “muvozanatli tortishish” o‘yini
kurashchining raqibni gilamdan chiqarish texnikasini rivojlantiradi.
Xavfsizlikni ta’minlash:
- O‘yinlar yumshoq gilam yoki xavfsiz maydonda o‘tkazilishi kerak.
- Qoidalar aniq tushuntirilishi va jarohatlarga yo‘l qo‘ymaslik uchun
murabbiy nazorati zarur.
Qiziqishni saqlash:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
23
- O‘yinlar bir xil bo‘lib qolmasligi uchun har 2-3 haftada yangi turlari
kiritilishi yoki qoidalar o‘zgartirilishi tavsiya etiladi.
- Musobaqa shaklida o‘yinlar tashkil qilish (ball to‘plash, jamoaviy
g‘alaba) kurashchilarning motivatsiyasini oshiradi.
Harakatli o‘yinlarning turlari va amaliy misollar
Quyida milliy kurashchilar uchun maxsus tanlangan harakatli o‘yinlar,
ularning maqsadi, qoidaları va jismoniy sifatlarga ta’siri keltiriladi:
Quvish estafetasi
- Maqsad: Tezlik, chaqqonlik va chidamlilikni rivojlantirish.
- Qoidalar:
- 4-5 kishilik jamoalar tuziladi.
- Har bir jamoa a’zosi 20-30 metr masofani yugurib, estafeta tayoqchasini
(yoki to‘pni) keyingi o‘yinchiga uzatadi.
- Birinchi bo‘lib masofani bosib o‘tgan jamoa g‘olib bo‘ladi.
- Davomiylik: 5-7 daqiqa (2-3 tur).
- Ta’siri: Yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi, tezkor start va yo‘nalish
o‘zgartirishni o‘rgatadi.
- Kurashga moslashtirish: Yugurish paytida muayyan kurash harakatlari
(masalan, pastroq turib yugurish yoki burilish) qo‘shilishi mumkin.
Muvozanatli tortishish
- Maqsad: Kuch, muvozanat va moslashuvchanlikni oshirish.
- Qoidalar:
- Ikki kurashchi bir-biriga qarama-qarshi turadi, har biri o‘z doirasida
(diametri 1-1,5 m).
- Ular arqon yoki kamar orqali bir-birini tortadi, maqsad – raqibni doiradan
chiqarish yoki muvozanatni yo‘qotishga majbur qilish.
- Qo‘llar bilan itarish yoki ushlash taqiqlanadi.
- Davomiylik: Har bir juftlik uchun 2-3 daqiqa (3-4 tur).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
24
- Ta’siri: Oyoq va bel mushaklarini mustahkamlaydi, kurashda muvozanatni
saqlash qobiliyatini oshiradi.
- Kurashga moslashtirish: O‘yin kurash gilamida o‘tkazilishi va raqibni
“supurish” yoki “burish” texnikalari qo‘llanilishi mumkin.
To‘p bilan reaksiya
- Maqsad: Reaksiya tezligi, muvofiqlashtirish va chaqqonlikni rivojlantirish.
- Qoidalar:
- Kurashchilar doira shaklida turadi, murabbiy yoki bir o‘yinchi markazda.
- Murabbiy tasodifiy ravishda to‘pni turli yo‘nalishlarda tashlaydi,
kurashchilar uni tezda ushlashga harakat qiladi.
- To‘pni ushlay olmagan o‘yinchi o‘yin maydonidan chiqadi yoki jarima
vazifasi (masalan, 5 ta otib-tashlash) bajaradi.
- Davomiylik: 5-10 daqiqa.
- Ta’siri: Diqqatni jamlash, tezkor harakatlanish va qo‘l-ko‘z
muvofiqlashtirishini yaxshilaydi.
- Kurashga moslashtirish: To‘p o‘rniga kichik kurash to‘pi ishlatilishi yoki
ushlash paytida muayyan kurash pozitsiyasini saqlash talab qilinishi mumkin.
XULOSA
Harakatli
o‘yinlar
milliy
kurashchilarning
jismoniy
sifatlarini
rivojlantirishda samarali va qiziqarli usul hisoblanadi. Ular chidamlilik, tezkorlik,
kuch,
moslashuvchanlik
va
muvofiqlashtirishni
oshirish
bilan
birga,
kurashchilarning motivatsiyasini va jamoaviy ruhini mustahkamlaydi. Yuqorida
keltirilgan o‘yinlar va ularni qo‘llash usullari kurashchilarning mashg‘ulotlarini
yanada samarali qilishga yordam beradi.
Harakatli
o‘yinlar
milliy
kurashchilarning
jismoniy
sifatlarini
rivojlantirishda samarali vosita sifatida o‘zini namoyon qildi. Ular chidamlilik,
tezlik, kuch va muvofiqlashtirishni yaxshilashga yordam beradi, shu bilan birga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
25
sportchilarning mashg‘ulotlarga qiziqishini oshiradi. Trenerlarga quyidagi
tavsiyalar beriladi:
Harakatli o‘yinlarni haftada kamida 2-3 marta mashg‘ulot dasturiga kiritish.
O‘yinlarni kurashning maxsus harakatlariga moslashtirish (masalan,
belbog‘li harakatlar).
Yosh sportchilar uchun o‘yinlarning qiziqarli va raqobatbardosh
elementlarini ko‘paytirish.
Adabiyotlar.
1.
Kerimov F.A. Darslik. Sport kurashi nazariyasi va usuliyoti T., 2009.
2.
Bakiev Z.A. Erkin kurash nazariyasi va uslubiyati. T. 2011.
3.
Goncharova O.V. Yosh sportchilarning jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish.
T. 2005.
4.
Taymuratov Sh.A., Kurashchilarni tayyorlash texnologiyasi. T. 2010.
5.
Bobomurodov,
Norpo'lat
Shirinovich.
“Kurashchilarning
jismoniy
tayyorgarligi tuzilmalari”.Fan va taʼlim axborotnomasi 4-2 (82) (2020).).ения:
24.12.2021
6.
Н. Ю. Валиева, Р. Ф. Одилов Методы развития эффекта тонусных
рефлексов при детском церебральном параличе с помощью фитбольной
гимнастики // Academic research in educational sciences. 2021. №11. (2021):
966-972.
7.
Usmonxojayev T.S. Jismoniy tarbiya va sport mashg'ulotlari. „O’qituvchi“
2005.
8.
Usmonxojayev T.S., Meliyev X.A. Milliy harakatli o‘yinlar. ,,O’qituvchi“ Т.,
2000.
