https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
164
ABDURAUF FITRAT VA JADID MATBUOTI: MILLATNI UYG‘OTISH
YO‘LIDAGI SA’Y-HARAKATLARI
Narzulloyeva Dilfuza Bahriddin qizi
Buxoro davlat universiteti, xorijiy tillar fakulteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqola Abdurauf Fitratning jadid matbuoti orqali millatni
uyg‘otish yo‘lida amalga oshirgan sa’y-harakatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan.
Fitratning maqolalari, asarlari va u tahrir qilgan gazeta va jurnallar orqali milliy ongni
rivojlantirish, ta’limni modernizatsiya qilish hamda ijtimoiy adolatni targ‘ib qilishga
qaratilgan g‘oyalari tahlil qilinadi. Maqolada Fitratning jadid matbuotidagi faoliyati
uning millatni ma’rifatparvarlik va taraqqiyot yo‘liga chorlashdagi asosiy omillardan
biri sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, maqola Fitratning matbuot vositasida milliy
o‘zlikni anglashni kuchaytirish, o‘zbek tili va madaniyatini targ‘ib qilishdagi
xizmatlarini yoritadi.
Kalit so’zlar: Jadidchilik harakati, jamiyat taraqqiyoti, ijtimoiy adolat va tenglik,
milliy gazeta, erkinlik va adolat g‘oyalari.
Аннотация: Данная статья посвящена изучению усилий Абдурауфа
Фитрата по пробуждению нации посредством новой прессы. Анализируются
идеи Фитрата, направленные на развитие национального самосознания,
модернизацию образования и продвижение социальной справедливости через его
статьи, произведения, а также редактируемые им газеты и журналы. В статье
подчеркивается деятельность Фитрата в современной прессе как один из
главных факторов призыва им нации на путь просвещения и прогресса. В статье
также подчеркивается вклад Фитрата в укрепление национальной
идентичности и продвижение узбекского языка и культуры через прессу.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
165
Ключевые слова: Идеи движения джадидов, социальный прогресс,
социальная справедливость и равенство, национальная газета, свобода и
правосудие.
Abstract: This article is devoted to the study of Abdurauf Fitrat’s efforts to
awaken the nation through the new press. It analyzes Fitrat’s ideas aimed at developing
national consciousness, modernizing education, and promoting social justice through
his articles, writings, and the newspapers and magazines he edited. The article
highlights Fitrat’s activities in the modern press as one of the main factors in his calling
the nation to the path of enlightenment and progress. The article also highlights Fitrat’s
contribution to strengthening national identity and promoting the Uzbek language and
culture through the press.
Keywords: The ideas of the Jadid movement, social progress, social justice and
equality, a national newspaper, freedom and justice.
Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat o‘z zamonining yetakchi adiblardan biri sifatida
tanilgan bo‘lib 1886-yil Buxoroda ziyoli oilasida tug‘ilgan. U o‘zining ijodiy faoliyatida
Buxoro va Turkistondagi maorif, madaniyat va ijtimoiy hayot masalalariga alohida
e’tibor qaratgan. Fitrat 1909-yilda Istanbulga o‘qishga borib, u yerda turli fikrlar va
g‘oyalar bilan tanishdi. U Istanbul dorilfununida tahsil olgan davrda zamondoshlari
bilan birgalikda “Buxoro ta’limi (umumiy) maorif jamiyati” ni tuzdi. Bu uyushma
Buxoro ta’limini rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslarni amalga oshirdi. Uning
dastlabki asarlari, jumladan, “Sayha” (“Chorlov”) to‘plami 1911-yilda chop etildi. Bu
to‘plamda Fitratning adabiy qobiliyati va ma’rifatparvarlik g‘oyalari namoyon bo‘ladi.
“Sayyohi hindi” va “Munozara” kabi asarlar ham unga nisbatan yuqori baholandi va
ularning badiiy jihatlari hamda ijtimoiy mazmuni e’tiborga molikdir. Uning “Adabiyot
qoidalari”, “Eski o'zbek adabiyoti namunalari” va “Aruz haqida” kabi asarlari nafaqat
nazariy jihatdan, balki amaliyotda ham adabiyotshunoslikni rivojlantirishda katta
ahamiyatga ega. Uning Umar Xayyom, Firdavsiy, Navoiy va Bedil haqidagi tadqiqotlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
166
o‘zbek adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berish bilan birga, bu buyuk
shoirlar va ularning asarlarini chuqur tahlil qilish imkonini yaratdi. Fitratning ilmiy
kuzatuvlari, shuningdek, o‘z davrida adabiy tanqidning rivojlanishiga ham hissa
qo‘shdi. Fitratning asarlari nafaqat o‘zbek tilida yozilgan adabiyotlarni o‘rganishga
yordam beradi, balki umuman Sharq adabiyoti tarixini to‘liqroq anglashga xizmat qiladi.
Jadidchilik harakati Turkiston hududida o‘ziga xos ijtimoiy va madaniy
o‘zgarishlarni keltirib chiqardi. Bu harakat, asosan, musulmon jamiyatining
modernizatsiyasi, ta’lim tizimini yangilash va xalqni savodsizlikdan chiqarish
maqsadida tashkil etilgan edi. Jadidlar ta’limda yangi metodlarni joriy qilishga,
o‘qituvchilarni tayyorlashga va yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirishga
intilishdi. Ushbu jarayonda matbuot alohida ahamiyat kasb etdi. Jadidlar gazeta va
jurnallar orqali o‘z g‘oyalarini keng ommaga yetkazdilar, muammolarni ko‘tardilar va
xalqqa yangiliklar haqida ma’lumot berdilar. “Taraqqiy”, “Sadoyi Turkiston”,
“Hurriyat”, “Najot” va “Oyina” kabi nashrlar, nafaqat ma’rifatparvarlik g‘oyalarini
tarqatishda, balki milliy ongni rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynadi. “Taraqqiy”
gazetasi Turkistondagi ilk milliy gazeta sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. 1906-yil
14-iyunda Tatar taraqqiyparvari Ismoil Obidiy muharrirligida chop etilgan bu gazeta,
nafaqat o‘z davrining muhim voqealarini yoritgan, balki Turkiston musulmonlarini
birlikka chaqirgan. Gazetaning kirish maqolasi Ismoil Obidiyning “Toshkent 14-iyun”
maqolasi bo‘lib, unda u xalqni o‘zaro nizolarni tugatishga va birlashishga undaydi.
Gazetaning shiori “Najot: maslakda sabot; to‘g‘rilikni ijobat” deb belgilangan bo‘lib, bu
ham uning maqsadidan kelib chiqadi. Maqolada u millatning kelajagi ilm-u ma’rifatga
bog‘liqligini ta’kidlaydi va demokratik islohotlardan faqat ma’rifatli millatlar foydalana
olishini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, gazetaning dastlabki sonida Munavvar qori
Abdurashidxonovning “Bizning jahl, jahli murakkab” maqolasi ham e’lon qilingan.
Ushbu maqola Turkiston xalqlarining an’anaviy turmush tarzini tahlil qilib, jamiyat
taraqqiyotiga to‘sqinlik qilayotgan illat va bid’atlarni tanqid qiladi. Munavvar qori
xalqni ushbu illatlarga qarshi kurashishga chaqiradi va uning g‘oyalari shu paytgacha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
167
ilg‘or fikrlovchilar tomonidan hurmat bilan eslanadi. “Taraqqiy” gazetasi Turkistonning
madaniy hayotida yangi sahifa ochgan va mahalliy aholi o‘rtasida ilm-fan va
madaniyatga bo‘lgan qiziqishni oshirishda muhim rol o‘ynagan. Shu bilan bir qatorda,
“Najot” gazetasining tarixi va uning shiori “Musovvat, hurriyat, adolat” Turkiston
musulmonlari uchun muhim bir madaniy va siyosiy nashr bo‘lganini ko‘rsatadi.
Munavvar qori Abdurashidxonovning muharrirlik qilishi va gazetaning Chor hukumati
zulmidan qutilish maqsadida yaratilgani, uning o‘z davrida qanday ijtimoiy-siyosiy
ahamiyatga ega ekanligini ifodalaydi. Gazetada keltirilgan “Xitobnoma”da
musulmonlarning birligi va sinflararo farqlarning zaifligi ta’kidlanishi, bu jamiyatda
ijtimoiy adolat va tenglikni rivojlantirishga qaratilgan bir tashabbus sifatida ko‘rilishi
mumkin. Shuningdek, gazeta nafaqat siyosat, balki madaniyat va san’at sohalarida ham
faoliyat yuritgan. Ushbu gazeta Turkiston musulmonlarining ijtimoiy-siyosiy hayotida
muhim rol o‘ynagan va ularning kelajagi uchun umid manbayi bo‘lgan. Fitrat esa
jadidchilik harakatining eng faol vakillaridan biri sifatida nafaqat matbuotda faoliyat
yuritdi, balki adabiyot va san’at sohalarida ham o‘z izini qoldirdi. U o‘z asarlari orqali
yosh avlodni tarbiyalashda, ularning fikrini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Fitratning ijodi va faolligi jadidchilik harakatining rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi
va u Turkiston tarixida yodgorlik sifatida qolib ketdi.
Fitrat 1917-yil fevral inqilobidan keyin “Hurriyat” gazetasini tashkil etib, o‘zining
ijodini va fikrlarini xalqni istiqlol uchun kurashga da’vat etishga qaratdi. “Hurriyat”
gazetasida e’lon qilingan “Yurt qayg‘usi” she’ri va boshqa asarlarida u Turkistonning
erkinligi yo’lidagi kurashni kuchli ifodaladi. U she’rida: “Men sen uchun tug‘ildim, sen
uchun yasharman, sening uchun o‘larman, ey turkning muqaddas o‘chog‘i!”, - deb
hayqiradi, bu esa uning milliy maqsadlariga bo‘lgan chuqur sadoqatini ko‘rsatadi.
Fitratning dramalari ham milliy mustaqillik mavzusini chuqur yoritgan. Abdurauf Fitrat
o‘zbek tilshunosligi va maorifi sohasida katta xizmatlar qilgan olimlardan biridir. U
1921-1923 yillarda Respublika Maorif xalq noziri sifatida faoliyat yuritgan. 1923-1924
yillar davomida Moskvadagi Sharq tillari institutida va Peterburg dorilfununida ma’ruza
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
168
o‘qigani uning ilmiy faoliyatini yanada rivojlantirdi. Fitratning “O‘zbek tili” darsligi va
“O‘zbek tili sarfi” (grammatikasi) kitoblari 1925-1930 yillarda besh marta chop etilgan.
U, shuningdek, “Tilimiz”, “O‘zbekcha til saboqlari” va “Imlo konferensiyasi
munosabati bilan” kabi maqolalar yozgan. Bu ishlari orqali u o‘zbek tilining
rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi.
Abdurauf Fitrat o‘z ilmiy ishlari uchun o‘zbek olimlari orasida birinchilardan
bo‘lib professor unvonini qo‘lga kiritdi, bu esa uning ilmiy maqomi va tajribasini yana
ham oshirdi. “Qon”, “Begijon”, “Temur sag‘anasi”, “O‘g‘izg‘on”, “Abo Muslim”,
“Hind ixtilochilari” va “Chin sevish” kabi asarlarida esa xalqning ozodlik va erkinlikka
intilishlarini tasvirlagan. Bu asarlar orqali Fitrat bir millatning g‘ayratli himoyachisi
sifatida ham tanilgan. U o‘z asarlari orqali turk xalqlarining madaniyati va tarixi bilan
bog‘liq masalalarni ko‘tarib chiqdi va bu borada o‘zining munosabatlarini ochiq bayon
etdi. U milliy o‘zlikni uyg‘otish g‘oyasini faol ilgarilagan va bu g‘oya orqali xalqni
birlashishga, o‘z huquqlari va erkinliklari uchun kurashishga chaqirgan. Fitratning
maqolalari ko‘pincha “Sadoyi Turkiston” va “Hurriyat” gazetalari sahifalarida e’lon
qilinishi, uning fikrlarini keng ommaga yetkazishga yordam berdi. U o‘z asarlarida
zamonamizning dolzarb masalalariga e’tibor qaratib, Turkiston xalqining taqdiriga ta’sir
etuvchi muhim masalalarni ochib berdi. Shuningdek, uning she’r va publitsistik asarlari
millatning ma’naviyati va madaniyatini rivojlantirishda ham ahamiyatga ega bo‘lgan.
Fitrat o‘z maqolalarida xalqni anglash, bilim olish va mustaqil fikrlashga
chorlagan. Uning maqolalarida quyidagi asosiy mavzular ko‘tarilgan:
1.
Savodxonlik va ta’lim
: Fitrat xalqni savodli qilishni millatning kelajagi uchun
asosiy shart deb bilgan. U yangi usuldagi maktablarni tashkil etish, darsliklarni
isloh qilish va ona tilida ta’lim berish tarafdori edi.
•
Fitratning “Yangi maktablar va ularning zarurati” kabi maqolalari bu masalani
chuqur tahlil qilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
169
2.
Ijtimoiy adolat va milliy uyg‘onish
: Fitrat milliy uyg‘onish g‘oyasini ilgari
surib, xalqning huquqlari va erkinliklari uchun kurashgan. U o‘z maqolalarida
Turkistonni mustamlaka tuzumining salbiy oqibatlaridan qutqarish yo‘llarini
izlagan.
•
“Hurriyat” gazetasida e’lon qilingan maqolalarida mustamlakachilikka qarshi
kurash g‘oyalari aks etgan.
3.
Din va islohotlar
: Fitrat diniy qadriyatlarni saqlagan holda jamiyatda islohotlarni
amalga oshirishga chaqirgan. U islom dinining taraqqiyotga zid emasligini,
aksincha, uni rivojlanish uchun asos deb bilgan.
•
U “Oyina” jurnalida dinni to‘g‘ri talqin qilish va uning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini
tushuntiruvchi maqolalar e’lon qilgan.
4.
Milliy til va madaniyatni rivojlantirish
: Fitrat o‘z maqolalarida ona tilini
rivojlantirish va milliy madaniyatni saqlash muhimligini ta’kidlagan. U tilni
millatning o‘zligini ifodalovchi eng muhim omil sifatida ko‘rgan.
Shu bilan bir qatorda, “Hurriyat” gazetasi jadidlarning eng nufuzli nashrlaridan
biri edi. Ushbu gazeta o‘zining ilg‘or fikrlarni targ‘ib qilishi va xalqni uyg‘otishga
xizmat qilishi bilan ajralib turgan. Gazetaning birinchi muharriri Akobir Shohmansurov,
keyinchalik esa Mardonqul Shohmuhammadzoda va Abdurauf Fitrat kabi mashhur
shaxslar uning boshqaruvini olib borgan. Ushbu mualliflar o‘z maqolalarida xalqning
ma’naviyati, ta’limi va ijtimoiy hayoti haqida keng fikrlar yuritgan. Mardonquli
Shohmuhammadzodaning “Ta’mini istiqbol” maqolasidagi maqsad xalqning ma’naviy
kamoloti va ilm-fan rivojiga xizmat qilishni belgilashi juda muhimdir. Sadriddin Ayniy
esa “Tashakkur” maqolasida gazeta orqali xalqni yangilanish va ozodlikka chaqirishi,
inqilob natijasi sifatida baholanishi hamda umidlarni ifodalashi bilan ahamiyatlidir.
Bundan tashqari, gazetaning Buxoro amirining islohotlariga oid maqolalari ham
zamonning ijtimoiy-siyosiy vaziyatini yoritishga qaratilgan edi. “Hurriyat” gazetasi
aynan shu tarzda o‘z davrining eng nufuzli matbuot vositalaridan biriga aylangan bo‘lib,
turli ijodkorlardan maqolalar e’lon qilish orqali keng auditoriyani qamrab olgan. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
170
jurnalistik faoliyat nafaqat o‘z zamonidagi masalalarni ko‘tarib chiqdi, balki keyingi
avlodlarga ham ta’sir ko‘rsatdi. “Hurriyat” gazetasi Turkistonda ma'rifatparvarlik
harakatining rivojlanishiga zamin yaratdi va bu jarayonda jamoat fikrini shakllantirishda
muhim rol o‘ynadi.
Xulosa qilib aytganda, Abdurauf Fitratning jadid matbuotidagi faoliyati Turkiston
xalqining milliy uyg‘onish jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutdi. U o‘zining maqolalari,
she’rlari va publitsistik asarlari orqali xalqni savodxonlikka, ilm-fanga va milliy o‘zlikni
anglashga undadi. Fitrat “Hurriyat” va “Sadoyi Turkiston” kabi gazetalar sahifalarida
mustamlakachilikni fosh etgan, erkinlik va adolat g‘oyalarini targ‘ib qilgan, milliy
qadriyatlarni asrashga chaqirgan. Fitratning fikricha, matbuot xalqni ma’rifat va
taraqqiyot sari boshlovchi eng muhim vosita edi. U matbuot orqali mustamlakachilik
siyosatining salbiy oqibatlarini ochib bergan va milliy uyg‘onish yo‘lida birdamlik,
bilim va ma’rifatning o‘rni naqadar muhim ekanligini ko‘rsatgan.
Bugungi kunda Fitratning ijodi va faoliyati nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki
milliy taraqqiyot uchun muhim saboq bo‘lib xizmat qiladi. Uning jadid matbuotidagi
sa’y-harakatlari o‘zbek xalqining milliy uyg‘onishida beqiyos rol o‘ynab, mustaqillik
g‘oyalarining shakllanishiga asos yaratgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Boltaboeva H. “Fitratning xorijiy publisistikasida ijtimoiy-siyosiy
masalalarining aks etishi”. Oriental Renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences ISSN 2181-1784. P 130-139.
2.
Safarova M. “Abdurauf fitratning maorifi va ma’rifatini rivojlantirish
borasidagi hatti harakatlari”. Innovative developments and research in
education. P 33-36.
3.
Azimova N. “Fitratning Sharq siyosati asari”. Golden brain
ISSN: 2181-4120. P 196-201.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
171
4.
Isomiddinov Y. (2023). “Abdurauf Fitrat ma’naviy merosining iqtisodiy va
ijtimoiy mohiyati”. Sustainable economic development of regions:
international and national concepts - International scientific - practical
conference. P 970 - 978
5.
Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. I-Jild. She‘rlar, nasriy asarlar va dramalar.
Nashrga tayyorlovchi H.Boltaboev. T.: ―Ma’naviyat, 2002.
6.
Keldiyeva Sh. Madolimova R. “Abdurauf fitratning jadidchilik harakatidagi
roli va uning milliy uyg‘onishga qo‘shgan hissasi”. Ta’lim va rivojlanish
tahlili onlayn ilmiy jurnali ISSN: 2181-2624. P 181-182.
7.
https://jadid.uz/jadids/abdurauf-fitrat
8.
