https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
51
QONUNCHILIK TASHABBUSI SUBYEKTLARINING HUQUQIY
TAHLILI
Toshkent davlat transport unversiteti Yurisprudensiya(xalqaro transport
huquqi) yo’nalishi talabasi
Ergasheva Xusnora
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasidagi qonunchilik
tashabbusi huquqining huquqiy asoslari tahlil qilinadi. Qonunchilik tashabbusi
subyektlari, ularning huquqlari va ushbu huquqning amalga oshirilish tartibi,
shuningdek, xorijiy tajribalar bilan solishtirilgan holda yoritiladi. Shuningdek,
qonunchilik tashabbusining samaradorligini oshirish va mavjud muammolarni
bartaraf etish bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar: qonunchilik tashabbusi, huquqiy tahlil, qonun loyihasi,
qonunchilik subyektlari, O‘zbekiston Respublikasi, demokratik boshqaruv,
qonunchilik jarayoni.
Kirish
Qonunchilik tashabbusi huquqi davlat hokimiyati tizimida muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, demokratik huquqiy davlat tamoyillarining tarkibiy qismidir. Ushbu
huquq qonun chiqaruvchi organ tomonidan qabul qilinadigan qonunlarni ilgari
surish imkoniyatini beradi. O‘zbekiston Respublikasida qonunchilik tashabbusi
subyektlari Konstitutsiya va tegishli qonun hujjatlari bilan belgilab berilgan.
Qonunchilik tashabbusi – bu qonun loyihasini qonun chiqaruvchi organ
muhokamasiga kiritish huquqi bo‘lib, u davlatning demokratik boshqaruv tizimida
muhim vosita hisoblanadi. Ushbu huquq qonun ijodkorligi jarayonini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
52
muvofiqlashtirishga, fuqarolarning manfaatlarini aks ettirishga xizmat qiladi.
(O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 98-modda)
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 98-moddasiga muvofiq,
quyidagi subyektlar qonunchilik tashabbusi huquqiga ega:
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti (Konstitutsiya, 98-modda);
- O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari
(Oliy Majlis to‘g‘risidagi Qonun, 18-modda);
- O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati a’zolari (Oliy Majlis
to‘g‘risidagi Qonun, 18-modda);
- O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi (Vazirlar Mahkamasi
to‘g‘risidagi Qonun, 21-modda);
- Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi (Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Konstitutsiyasi, 75-modda).
Qonunchilik tashabbusi subyektlari tomonidan qonun loyihasi quyidagi
tartibda kiritiladi:
1.
Qonun loyihasi ishlab chiqilib, asoslantirilgan holda Oliy
Majlisning Qonunchilik palatasiga taqdim etiladi (Oliy Majlis Reglamenti,
23-modda);
2.
Qonunchilik palatasi deputatlari tomonidan loyiha muhokama
qilinadi va kerakli o‘zgartirishlar kiritiladi (Oliy Majlis Reglamenti, 27-
modda);
3.
Senat tomonidan ko‘rib chiqilgandan so‘ng, Prezident
imzolagan taqdirda qonun kuchga kiradi (Konstitutsiya, 94-modda).
Xorijiy davlatlar tajribasi
1
https://lex.uz/docs/-6445145#:~:text=98%2Dmodda.
2
https://lex.uz/acts/-
51961#:~:text=18%2Dmodda.%20Qonunchilik%20palatasi%20qo‘mitalarining%20vakolatlari
3
https://lex.uz/mact/-
51799#:~:text=18%2Dmodda.%20Senat%20qo‘mitalarining%20vakolatlari
4
https://www.lex.uz/uz/docs/-7172667#:~:text=21%2Dmodda,-.%20Vazirlar%20Mahkamasining%20qonunchilik
5
https://lex.uz/docs/-4953674#:~:text=75%2Dmodda,-
.%20Qoraqalpog‘iston%20Respublikasi%20Jo‘qorg‘i
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
53
Jahon tajribasida qonunchilik tashabbusi huquqi turlicha tartibga solingan.
Masalan:
- AQShda qonunchilik tashabbusi huquqi Kongress a’zolariga tegishli bo‘lib,
davlat boshlig‘i (Prezident) qonun loyihalarini bevosita kiritish huquqiga ega emas;
- Germaniyada qonunchilik tashabbusi Bundestag deputatlari, hukumat va
Bundesrat tomonidan amalga oshiriladi;
- Rossiyada esa qonunchilik tashabbusi Prezident, Federal Majlis deputatlari,
hukumat, hududiy qonun chiqaruvchi organlar va Konstitutsiyaviy sud tomonidan
ilgari surilishi mumkin.
Qonunchilik tashabbusining samaradorligi va takomillashtirish yo‘nalishlari:
O‘zbekistonda qonunchilik tashabbusining samaradorligini oshirish
maqsadida quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
- Qonunchilik tashabbusi subyektlari uchun ilmiy-huquqiy ekspertiza
jarayonlarini takomillashtirish;
- Qonun loyihalarini ishlab chiqishda jamoatchilik fikrini keng jalb qilish;
- Qonunchilik tashabbusi subyektlari tomonidan ilgari surilayotgan qonun
loyihalarining real hayotga mosligini oshirish.
Qonunchilik tashabbusi jarayonida muammolar
O‘zbekistonda qonunchilik tashabbusi jarayonida quyidagi muammolar
mavjud:
- Ayrim qonun loyihalarining yetarlicha huquqiy tahlildan o‘tmasligi;
- Jamoatchilik fikrining yetarli darajada e’tiborga olinmasligi;
- Qonun ijodkorligi jarayonida ortiqcha byurokratik to‘siqlar mavjudligi.
Taklif va xulosa
Qonunchilik tashabbusi huquqi huquqiy davlatni shakllantirish va
rivojlantirish jarayonida muhim vositadir. O‘zbekistonda ushbu huquq davlat
hokimiyatining turli subyektlariga berilgan bo‘lib, bu qonun ijodkorligi jarayonida
demokratik ishtirokni ta’minlaydi. Mazkur huquqning samarali amalga oshirilishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
54
mamlakat huquqiy tizimini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuningdek,
qonunchilik tashabbusining yanada rivojlanishi uchun quyidagi takliflar ilgari
suriladi:
- Qonun loyihalarining jamoatchilik bilan keng muhokamasini yo‘lga qo‘yish;
-
Qonunchilik
tashabbusi
huquqidan
foydalanishda
zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish;
- Davlat organlari va fuqarolik jamiyatlari o‘rtasida hamkorlikni kengaytirish.
Quyida “Qonunchilik tashabbusi subyektlarining huquqiy tahlili”
mavzusidagi maqola uchun foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini keltiraman. Agar
qo‘shimcha manbalar kerak bo‘lsa, ayting!
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi – 2023-yil tahriri.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi
Qonuni – 2021-yil 20-aprel.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Reglamenti to‘g‘risidagi Qonun
– 2019-yil 15-mart.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi to‘g‘risidagi Qonun – 2020-
yil 12-mart.
5.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Konstitutsiyasi – 2022-yil tahriri.
6.
Xalimov Sh. O‘zbekiston Respublikasida qonun ijodkorligi jarayoni va
uning takomillashtirish masalalari. // Toshkent Davlat Yuridik Universiteti Ilmiy
jurnali, 2022, №3.
7.
Xushvaqtov U., Ismoilov B. Demokratik boshqaruv tizimida qonunchilik
tashabbusining roli. // Jahon iqtisodiyoti va huquq jurnali, 2023, №2.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-39_ Том-1_ Февраль-2025
55
8.
Aliyev A. Qonun chiqarish jarayonida xalq vakillarining ishtiroki: nazariya
va amaliyot. // Huquq va Davlat boshqaruvi ilmiy jurnali, 2021, №1.
9.
Keldiyorov F. Xorijiy mamlakatlarda qonunchilik tashabbusi huquqi va
O‘zbekiston tajribasi. // Yangi O‘zbekiston – Yangi qonunchilik jurnali, 2023, №4.
10.
Boshqa normativ-huquqiy hujjatlar va xalqaro shartnomalar (O‘zbekiston
Respublikasi Huquqiy axborot portali – [www.lex.uz](https://www.lex.uz)).
a
