https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
40
AXBOROT MUHITINING YOSHLAR IJTIMOIY NORMALARI
SHAKLLANISHIGA TA’SIRINING PSIXOLOGIK JIHATLARI
Rustamova Muxlisa Jamol qizi
Iqtisodiyot Pedagogika unversiteti
1-kurs psixologiya magistri
Annotatsiya: Mazkur maqolada axborot muhitining yoshlar ongiga va ijtimoiy
normalar shakllanishiga ko‘rsatadigan psixologik ta’siri tahlil qilingan. Yoshlar ongida
axborot manbalarining, xususan, ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari va
raqamli texnologiyalarning roli o‘rganilgan. Shuningdek, axborot muhitida
shakllanadigan me’yorlar va qadriyatlar yoshlarning ijtimoiy xulq-atvoriga qanday
ta’sir ko‘rsatayotgani haqida psixologik nazariyalar asosida izoh berilgan.
Kalit so‘zlar: axborot muhiti, yoshlar, ijtimoiy normalar, psixologik ta’sir, ijtimoiy
tarmoqlar, axborot texnologiyalari, ommaviy axborot vositalari.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi XXI asrda inson hayotining barcha
jabhalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yoshlar hayotida axborot muhitining
roli beqiyos bo‘lib, ularning ijtimoiy normalar, qadriyatlar va xulq-atvorini
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Yosh avlod uchun ijtimoiy normalar ko‘pincha ommaviy axborot vositalari va
ijtimoiy tarmoqlar orqali o‘z ifodasini topadi. Biroq, bu jarayon psixologik jihatdan
murakkab bo‘lib, yoshlarning hissiy holati, qaror qabul qilish qobiliyati va hayotga
bo‘lgan qarashlariga ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqola axborot muhitining yoshlar
ijtimoiy normalari shakllanishiga ta’sirini psixologik nuqtayi nazardan yoritishga
qaratilgan.
Axborot muhiti bugungi globallashgan dunyoda turli manbalardan kelayotgan
ma’lumotlar oqimidan iborat. Yoshlar ushbu ma’lumotlardan nafaqat axborot olish,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
41
balki hayotiy qarashlarini shakllantirish uchun ham foydalanadi. Bu jarayonning o‘ziga
xos jihatlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Ommaviy axborot vositalarining roli: Televideniye va matbuot yoshlarning
ijtimoiy me’yorlarni anglashida an’anaviy o‘ringa ega. Ular o‘zlari kuzatayotgan
obrazlar orqali ma’lum turmush tarzini qabul qilishadi. Masalan, filmlar yoki
reklamalarda ko‘rsatilgan me’yorlar yoshlarning turmush tarzi haqidagi tasavvurlarini
shakllantiradi.
Ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri: Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar o‘rtasida eng katta
axborot maydonini tashkil qiladi. Bu platformalar:
• Yoshlarni bir-biri bilan fikr almashishga jalb qiladi;
• Ularning hissiy va madaniy ehtiyojlarini qondiradi;
• Shaxsiy brendlar yoki “ideal hayot” kontseptsiyalarini ilgari suradi.
Raqamli texnologiyalar va internet kontenti: Interaktiv dasturlar, video o‘yinlar va
internetda mavjud axborot resurslari yoshlarning qiziqishlarini boyitadi. Lekin bular
bilan birga noto‘g‘ri kontentlar, masalan, zo‘ravonlik yoki yod g‘oyalar ham mavjud
bo‘lib, ular yoshlar ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Axborot muhitining ijtimoiy normalar shakllanishiga ta’siri: Axborot muhiti
yoshlar ongida ijtimoiy normalar shakllanishi jarayonida asosiy manba bo‘lib xizmat
qiladi. Yoshlar ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlardan kelayotgan
axborotni ko‘pincha tanqidiy tahlil qilmasdan qabul qiladilar. Shu nuqtai nazardan, bu
jarayonni yanada chuqurroq tahlil qilish zarur:
a) Qadriyatlar va me’yorlarni qabul qilish jarayoni: Modadagi kiyinish uslubi,
turmush tarziga oid yondashuvlar yoshlar ongiga kuchli ta’sir qiladi. Ushbu ta’sirning
oqibatlari yoshlarning ijtimoiy moslashuvi va o‘z-o‘zini anglash jarayonlarida seziladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
42
b) Ideal obrazlarning shakllanishi: Ommaviy axborot vositalarida va ijtimoiy
tarmoqlarda ko‘rsatilgan ideal obrazlar yoshlarning o‘ziga past baho berishiga, turli xil
komplekslarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Psixologik jihatdan bu jarayonni
“ijtimoiy taqqoslash nazariyasi” yordamida tushuntirish mumkin.
c) Zo‘ravonlik va nomaqbul xatti-harakatlarning normalashuvi: Ba’zi axborot
manbalarida zo‘ravonlik yoki o‘ziga zarar yetkazish targ‘ib qilinadi. Bu esa yoshlar
o‘rtasida ijtimoiy me’yorlarning deformatsiyasiga olib keladi. Yoshlar ushbu xatti-
harakatlarni qabul qilib, ular uchun bu holatlar odatiy ko‘rinishga ega bo‘ladi.
Axborot muhitining psixologik jihatlari:
a) Yoshlarning axborot qabul qilish xususiyatlari: Yoshlar axborot manbalarini
tahlil qilishda yetarli tajribaga ega emas. Ular ko‘pincha hissiyotlar bilan harakat qilib,
oqibatlarni oldindan baholay olmaydilar. Masalan:
• Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘rilgan videolar yoshlarning kayfiyatiga bevosita ta’sir
qiladi.
• Zo‘ravonlik yoki salbiy mavzuli kontent yoshlarni stressga olib kelishi mumkin.
b) Psixologik stress va xavotir: Axborot haddan tashqari ko‘pligi yoshlar ruhiyatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu holat:
• Axborotga bo‘lgan qaramlikning ortishiga;
• Hayotga nisbatan qoniqmaslik hissining paydo bo‘lishiga olib keladi.
c) Ijtimoiy me’yorlarning buzilishi: Noto‘g‘ri axborot oqimi yoshlarning
psixologik rivojlanishini susaytirishi yoki noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Zo‘ravonlik, yolg‘on ma’lumot va nomaqbul xatti-harakatlarni o‘z ichiga olgan kontent
bu jarayonga salbiy ta’sir qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
43
Xulosa:
Axborot muhiti yoshlarning ijtimoiy xulq-atvorini shakllantiruvchi asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Ushbu muhitning salbiy jihatlarini kamaytirish uchun
quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim: Yoshlarni tanqidiy fikrlashga
o‘rgatish va ularga axborot savodxonligini oshirish. Internetdagi nazoratsiz axborotdan
himoya qilish uchun oilaviy nazoratni kuchaytirish. Ijobiy axborot manbalarini
ko‘paytirish va targ‘ib qilish. Shu kabi bir qator chora tadbirlarni amalga oshirish
mumkin. Axborotning ijobiy va salbiy tomonlarini anglab yetish yoshlarning psixologik
rivojlanishi uchun juda muhim. Ushbu jarayonni to‘g‘ri boshqarish orqali sog‘lom va
barqaror ijtimoiy qadriyatlarni shakllantirish mumkin.
Foydalanilgan manbalar:
1. Bandura, A. (1977). Social Learning Theory.
2. UNESCO (2023). “Axborot savodxonligi bo‘yicha xalqaro hisobot”.
3. G‘aniyev, N. (2020). Raqamli texnologiyalar va yoshlar psixologiyasi.
Toshkent: Ma’naviyat.
4. Global Digital Report (2024). We Are Social.
5. Shoniyozova, M. (2021). “Axborot muhitining ta’siri va psixologik
muammolar”. Psixologiya va tarbiya jurnali.
