https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
88
ALISHER NAVOIYNING MA’NAVIY - MA’RIFIY MEROSI
Botirov Diyorbek Dilshod o‘g‘li
TDYU qoshidagi M.S. Vosiqova nomidagi yuridik akademik litsey 1-bosqich
4-guruh talabasi.
Annotatsiya: O‘zbek xalqining ulug‘ mutafakkiri, ma’rifatparvari va buyuk
shoiri Alisher Navoiy yoshlarni tarbiyalash ishiga alohida e’tibor bergan. U
bolalarni ilm-hunarni, mehnatni sevishga undab, o‘rganilgan ilm va hunarni xalq,
vatan yo‘lida sarf qilish zarurligini uqtirgan.
Kalit so’zlar: Alisher Navoiy, shoir, adabiyot, «Zubdat ul-tavorix», yoshlar,
«Tarixi anbiyo va hukamo», «Tarixi muluki Ajam».
Аннотация: Великий мыслитель, просветитель и великий поэт
узбекского народа Алишер Навои уделял особое внимание воспитанию
молодежи. Он прививал детям любовь к науке, ремеслам и труду, учил их
необходимости использовать полученные знания и умения на благо народа и
Родины.
Ключевые слова: Алишер Навои, поэт, литература, «Зубдат ул-
таворих», молодежь, «История пророков и правителей», «История нового
Аджама».
Abstract: The great thinker, enlightener and great poet of the Uzbek people,
Alisher Navoi, paid special attention to the upbringing of young people. He
encouraged children to love science and labor, and taught them the need to use the
knowledge and skills they had learned for the people and the homeland.
Keywords: Alisher Navoi, poet, literature, “Zubdat ul-tavorikh”, youth,
“History of the Prophets and Rulers”, “History of the Land of the Ajam”.
Alisher Navoiy – o‘zbek adabiyotini jahoniy mavqega ko‘tara olgan barmoq
bilan sanarli ulug‘ shoirlarimizdan
biri. Bunday ijodkorlarning nomi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
89
haqli ravishda, ular mansub bo‘lgan xalq nomi bilan chambarchas bog‘lanib qoladi.
Shu bois, Alisher Navoiyning qutlug‘ nomi tilga olinganda o‘zbek xalqi, shu xalq
nomi eslanganda esa ulug‘ shoirning nurli qiyofasi ko‘z oldimizda gavdalanadi.
Buni Prezidentimizning 2020 yil 23 sentabrda BMT Bosh Assambleyasining
75-sessiyasida o‘zbek tilida so‘zlagan nutqi misolida ham ko‘rish mumkin. Dunyo
jamoatchiligining e’tiborini tortgan bu ma’ruzaga nisbatan Turkiya Prezidenti
Rejep Tayyip Erdog‘an o‘z munosabatini bildirarkan, O‘zbekiston Prezidentining
Navoiy tilida gapirganini iftixor bilan e’tirof etgan edi.
Alisher Navoiy ijodi nafaqat muallif adabiy niyatining ulug‘vorligi bilan,
balki ana shu buyuklikka nihoyatda munosib yaratilgan ko‘rkam libos yanglig‘
badiiy kashfiyotlarning mo‘jizakorligi bilan ham hayratlanarlidir. Ulug‘ shoir
nazmu
nasrining
bayt,
bandu
jumlalaridagi
nozik
ishoralarni
teran
mushohadakorlik asosida anglash kitobxon ruhi oniyda seskanishiga, tuyg‘ulari
junbishga kelishiga omil bo‘ladi.
Bunday saodatni bugungi kitobxonga taqdim etish uchun Alisher Navoiy
asarlari sarchashmalariga tayanilgan yangicha talqinlarga ehtiyoj oshib bormoqda.
Shu sababli keyingi yillarda shoir ijodini ilmiy tadqiq etishga qaratilgan e’tibor
tizimli ravishda oshirilib borilgani kuzatiladi. Alisher Navoiyning badiiy mahorati,
o‘ziga xos badiiy kashfiyotlari sirini teran o‘rganish navoiyshunoslikni qiziqtirib
kelayotgan eng muhim masalalardan biridir. O‘tmishda badiiy ijod va
tarixnavislikning uyg‘un holatda tarixiy asarlarda namoyon bo‘lgani I.Pardayeva
dissertatsiyasida Alisher Navoiyning «Tarixi anbiyo va hukamo», «Tarixi muluki
Ajam» asarlari misolida o‘rganilgan.
Tadqiqotchi bu ikki asar «Zubdat ul-tavorix»ning tarkibiy qismlari ekanini
asoslashga harakat qiladi. N.Sharipova esa ulug‘ shoirning poetik mahorati
masalasini «Xamsa»ning dastlabki dostoni bo‘lmish «Hayrat ul-abror» misolida
tadqiq etadi. Dissertant dostonning o‘ziga xos kompozitsiyasi, obrazlar olamiga oid
muhim umumlashma-xulosalarni tahlillar asosida dalillashga harakat qilgan.
Alisher Navoiy va Abdurahmon
Jomiy asarlarini qiyosiy sathda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
90
o‘rganish ularda qo‘yilgan masala mohiyatini imkon qadar chuqur anglash
imkonini beradi. Ayni jihatiga ko‘ra D.Nazarovaning «Subhat ul-abror» va «Hayrat
ul-abror» dostonlarining qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan dissertatsiyasi ham
e’tiborga loyiqdir. Izlanuvchi «abror» so‘zining Qur’oni karimdagi talqinlariga
e’tibor qaratib, muqaddas kitobda bu so‘z jannat ahlining sifatlaridan biri, valiysifat
zotlarning ta’rifi, basirat ko‘zi ochiq, qalbi imon nuri bilan munavvar zotlarga
nisbatan turli shakllarda yigirma marta qo‘llanganini ma’lum qiladi. Abrorlar
valiylar toifasining biri bo‘lib, o‘z nafsi tarbiyasi bilan mashg‘ul bo‘lib qolmay,
dunyoning obodonligi va el-yurt farovonligi uchun ham sa’y-harakat ko‘rsatishini
alohida ta’kidlab o‘tadi. Dissertant nazarida abrorlar dinni deb dunyodan, dunyoni
deb dindan voz kechmaydilar, balki dunyo ashyolarini taqvoni mustahkamlash
uchun vosita o‘laroq qo‘llay oladilar.
Alisher Navoiy devonlarining hali o‘zi tartib berishga kirishmasdan oldin
muxlislari tarafidan kitobat qilinishi uning beqiyos iste’dodiga berilgan muhim
bahodir. Tadqiqotchi R.Jabborov dissertatsiyasida «Oqquyunli muxlislar
devoni»ning Alisher Navoiy lirikasi va davr madaniy muhitidagi o‘rni masalasida
so‘z yuritiladi. Bu devon ulug‘ shoir ijodiy evolyutsiyasini baholashda qimmatli
manba bo‘lishi dissertatsiyada o‘z ifodasini topgan. Vatanimizning mustaqilligini
mustahkamlashning eng muhim vazifasi har bir sohada o‘z mutaxassislarimizni,
olimlarimizni yetishtirishdir. Shunday ekan, ilm-fanning qaysi yo‘nalishi
bo‘lishidan qat’iy nazar, o‘zligimizga qaytishimiz, milliy qadriyatlarimizni
tiklashimiz, olim bobokalonlarimiz qoldirib ketgan qo‘lyozmalarni o‘qib, o‘rganib,
ulardan hayotning bugungi talablariga javob bera oladigan bilim va ko‘nikmalar
hosil qilishimiz lozim.
O‘zbek xalqining ulug‘ mutafakkiri, ma’rifatparvari va buyuk shoiri Alisher
Navoiy yoshlarni tarbiyalash ishiga alohida e’tibor berdi. U bolalarni ilm-hunarni,
mehnatni sevishga undab, o‘rganilgan ilm va hunarni xalq, vatan yo‘lida sarf qilish
zarurligini uqtirdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
91
Alisher Navoiy ilm, ma’rifat haqida ajoyib fikrlarni olg‘a surdi. U aql, ilm
insonning eng go‘zal va zaruriy fazilatlaridan biri, har bir kishining eng muhim
burchi ilm olishdir, deb hisobladi. Navoiyning fikricha, ilm-fanni egallash uchun
yoshlikdan boshlab astoydil o‘qish-o‘rganish kerak: «Yoshligingda yig‘gil bilimni,
qarigach sarf qilg‘il ani», degan shoirning o‘zi ham juda yoshligidan ta’lim oladi,
o‘qishga beriladi. U yoshligidanoq ko‘p she’rlarni yod bilgan. Jumladan,
Farididdin Attorning «Mantiq ut-tayr» («Qush nutqi») asarini bolalik
chog‘laridayoq qayta-qayta o‘qib, yod olgan. Alisher Navoiy keyinchalik maktab
va maorif masalalariga katta ahamiyat berdi. U mehnatkash xalq bolalarini o‘qitish
va tarbiyalash uchun maktablar ochish va madrasalar qurish to‘g‘risida g‘amxo‘rlik
qildi. Alisher Navoiy Astrobodda surgunda yurganida podshoh Husayn Boyqaroga
yozgan xatida o‘g‘il va qiz bolalar uchun maktablar ochishni talab qilgani, shaxsan
o‘zi madrasalar qurishda tashabbus ko‘rsatgani buning yaqqol dalilidir.
Navoiyning fikricha, maktab xalqqa nur keltiradi, unga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi,
bolalarni bilimli qiladi. U o‘zining «Ixlosiya» madrasasi yonida maktab ochib,
bolalarni o‘qitish va tarbiyalash uchun zarur sharoit yaratib, buning uchun lozim
bo‘lgan mablag‘ ajratadi. Navoiy dars beruvchini quyoshga o‘xshatadi va bu
quyosh o‘z atrofidagi yulduzlarga nur sochadi, ya’ni hali ilmdan bexabar bo‘lgan
toliblarga ilm nurini sochadi, ma’rifat beradi, deydi.
Buyuk so‘z san’atkori va mutafakkiri o‘zining bir qancha asarlarida bolalar
tarbiyasiga oid fikrlarini aytish bilangina kifoyalanib qolmasdan, balki «Hayrat ul-
abror», «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun» kabi dostonlarining ayrim boblarini
shu masalaga bag‘ishlaydi. «Hayrat ul-abror» (Yaxshi kishilarning hayratlanishi)
falsafiy-ta’limiy dostondir. Navoiy bu asarida o‘zining falsafiy, ijtimoiy-siyosiy
hamda kishilarga ta’lim va o‘git berish masalalariga katta e’tibor beradi. Dostonda
zolim hukmdorlarni qoralab, ikkiyuzlamachi, riyokor ruhoniylarning sir-asrorlarini
keskin fosh etadi. Xususan, shoir saxiylik, odob va kamtarinlik, ota-onaga hurmat,
rostgo‘ylik va to‘g‘rilik, ilmning foydasi va kambag‘al o‘quvchilarning bu yo‘lda
chekkan azoblari haqida batafsil
to‘xtalib o‘tadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
92
«Hayrat ul-abror» asarining bir necha boblari odob-axloq va ta’lim-tarbiya
masalasiga bag‘ishlangan. Navoiy bu dostonning oltinchi maqolotida odob va
kamtarlikni ulug‘lab, ta’lim-tarbiyaga doir qimmatli fikr-mulohazalarini bayon
qilish bilan birga, takabbur va odobsiz kishilarni qattiq qoralaydi. Shoir dostonning
bu maqolotida bola tarbiyasi, uni o‘stirish, o‘qitish va balog‘atga yetkazish hamda
bu borada ota-onalarning vazifalari haqida batafsil fikr yuritadi. Shoir yoshlarni
ota-onaning xizmatini bajarishga, ularni hurmat qilishga, ularga nisbatan hamisha
mehr-muhabbatli bo‘lishga chaqiradi, ota-onani oy va quyosh deb ta’riflaydi:
Boshni fido ayla ato qoshig‘a,
Jismni qil sadqa ano boshig‘a…
Tun-kunungga aylagali nurposh,
Birisin oy angla, birisin quyosh
Navoiy ilmdan amalda foydalanish zarurligini ta’kidlaydi:
Ilm, Navoiy, senga maqsud bil,
Endiki ilm o‘ldi amal aylagil.
Navoiy yomon odat va xulq-atvorlarni shafqatsiz qoralashi, oliyjanob insoniy
fazilatlarni qadrlashi, bolalarni o‘qish, o‘rganish va yuksak odobli, a’lo xulqli
bo‘lishga chaqirishi katta ahamiyatga ega bo‘lib, bolalar adabiyotining
shakllanishida juda muhimdir. Uning bir qator axloqiy-ta’limiy qarashlari hozirgi
kunda ham o‘z qadr-qimmatini saqlab kelmoqda.
«Albatta olimning obidga nisbatan fazilati to‘lin oyning yulduzlarga ko‘ra
fazliga o‘xshaydi». Ilm talabidagi kishi bilan ibodatdagi obid oralaridagi farq xuddi
to‘lin oy ila yulduzlar o‘rtasidagi farqqa o‘xshaydi. Bu o‘xshatishni anglash uchun
juda ham chuqur bilim shart emas, chunki Nabiy sollallohu alayhi va sallam
ummatga o‘z o‘gitlarini soddagina qilib tushuntirib beradilar. Bizga ularni
tushunish uchun faqatgina eshitish yoki ozgina mutolaa qilish kifoya.
Bugun Yangi O‘zbekiston hayotining barcha sohalari chuqur islohotlar
maydoniga aylangan. Bu jarayonda ijtimoiy sohaning asosi hisoblangan ta’lim
tizimidagi
o‘zgarishlar
haqida
to‘lqinlanib so‘zlamaslikning iloji
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
93
yo‘q. Mamlakatimizda so‘nggi yillarda ta’lim tizimining barcha bosqichlarini
zamonaviy talablar asosida tashkil etish bo‘yicha amaliy ishlar hal qiluvchi
bosqichga kirdi.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek: «Farzandlarimiz maktabdan qanchalik bilimli
bo‘lib chiqsa, yuqori texnologiyalarga asoslangan iqtisodiyot tarmoqlari shuncha
tez rivojlanadi, ko‘plab ijtimoiy muammolarni yechish imkoni tug‘iladi. Shunday
ekan, Yangi O‘zbekiston ostonasi maktabdan boshlanadi desam, o‘ylaymanki,
butun xalqimiz bu fikrni qo‘llab-quvvatlaydi». Yana bir narsani ta’kidlash lozim
bugungi yoshlar qanchalik bilimli, tarbiyali, dunyoqarashi keng, faol fuqarolik
pozitsiyasiga ega vatanparvar bo‘lib kamolga yetsa, yangi O‘zbekistonni qurishga
shu qadar kamarbasta bo‘ladi.
Foydalangan adabiyotlar.
1.SH. M. Mirziyoyev 2020 yil 29 oktabrdagi “Ilm-fanni 2030 yilgacha
rivojlantirish».
2. Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Olam va odam, Din va ilm“
2019.
3. Alisher Navoiy Mahbubul qulb.
4. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim vazirligining ilmiy metodik jurnali Til va
Adabiyot Talimi.
Internet ma’lumotlari:
http://www.ziyonet.uz
https://lex.uz
http://library.ziyonet.uz
http://library.navoiy-uni.uz
