https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
146
BUDJET TASHKILOTLARIDA DAVLAT XARIDLARINI AMALGA
OSHIRISHNING JORIY HOLATI VA UNI TAKOMILLASHTIRISH
ISTIQBOLLARI
Yunusova Sevara Turayevna
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Mazkur maqolada budjet tashkilotlarida davlat xaridlarini
amalga oshirishning joriy holati va ularni takomillashtirish istiqbollari tahlil qilingan.
Davlat xaridlarining samaradorligi iqtisodiy resurslarni oqilona taqsimlash,
shaffoflikni ta’minlash, korrupsiya xavfini kamaytirish va milliy iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash kabi muhim ko‘rsatkichlar asosida
baholanadi. Maqolada davlat xaridlarini amalga oshirishda qo‘llaniladigan asosiy
tamoyillar, ularning amaliy ahamiyati va samaradorligini oshirish imkoniyatlari
o‘rganilgan. Tadqiqot davomida budjet tashkilotlarida davlat xaridlarini
takomillashtirish uchun zarur bo‘lgan strategik rejalashtirish, raqamli platformalarni
joriy qilish va tender jarayonlarini shaffoflashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqilgan. Ushbu tadqiqot natijalari davlat xaridlarini boshqarishning samaradorligini
oshirish, korrupsiyaga qarshi kurashish va byudjet mablag‘laridan oqilona
foydalanishga qaratilgan strategik qarorlar qabul qilishda amaliy ko‘mak sifatida
foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Davlat xaridlari, budjet tashkilotlari, iqtisodiy samaradorlik,
shaffoflik, strategik rejalashtirish, raqamli texnologiyalar, korrupsiyaga qarshi kurash.
Abstract. This article analyzes the current state of public procurement in
budgetary organizations and prospects for its improvement. The efficiency of public
procurement is assessed based on key indicators such as the rational allocation of
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
147
economic resources, ensuring transparency, reducing corruption risks, and supporting
the sustainable development of the national economy. The article examines the main
principles applied in public procurement, their practical significance, and opportunities
for increasing efficiency. The study develops recommendations for strategic planning,
the introduction of digital platforms, and ensuring the transparency of tender processes
to enhance the public procurement system in budgetary organizations. The results of
this study can be used as a practical foundation for making strategic decisions aimed at
improving the efficiency of public procurement management, combating corruption, and
ensuring the rational use of budgetary funds.
Keywords: Public procurement, budgetary organizations, economic efficiency,
transparency, strategic planning, digital technologies, anti-corruption.
KIRISH
Hozirgi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitda davlat xaridlarini amalga oshirish
tizimining samaradorligi mamlakatning iqtisodiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanish, shaffoflikni ta’minlash va
korrupsiyani kamaytirish uchun davlat xaridlari tizimini takomillashtirish zarur. Ushbu
maqolada davlat xaridlari jarayonlarini samarali tashkil etish va uni yanada rivojlantirish
uchun amalga oshirilishi lozim bo‘lgan chora-tadbirlar tahlil qilinadi.
Davlat xaridlari tizimi iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Ushbu tizim davlatning moliyaviy resurslarini
maqsadli va samarali taqsimlash orqali jamiyat ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash, raqobatbardosh shart-sharoitlarni
yaratish va tender jarayonlarining shaffofligini ta’minlash orqali iqtisodiyotning
rivojlanishiga katta hissa qo‘shish mumkin.
Raqamli texnologiyalarning joriy qilinishi davlat xaridlarining samaradorligini
oshirishda alohida ahamiyatga ega. Elektron tender platformalarini yaratish,
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini qo‘llash va xarid jarayonlarining barcha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
148
bosqichlarini onlayn nazorat qilish orqali mablag‘larning to‘g‘ri taqsimlanishini
ta’minlash mumkin. Bu esa nafaqat vaqt va resurslarni tejashga, balki korrupsion xatti-
harakatlarning oldini olishga yordam beradi.
Innovatsion boshqaruv yondashuvlari davlat xaridlari jarayonlarini yanada
samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Bu yondashuvlar orqali davlat
mablag‘laridan oqilona foydalanish, moliyaviy jarayonlarni optimallashtirish va
ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga erishish mumkin. Mahalliy korxonalar va kichik
biznes subyektlarini davlat xaridlarida faol ishtirok etishga jalb qilish esa iqtisodiyotni
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Davlat xaridlarini takomillashtirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar ushbu
sohadagi muammolarni aniqlash va ularni hal qilish bo‘yicha strategik yo‘nalishlarni
ishlab chiqishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada ishlab chiqilgan tavsiyalar davlat
xaridlarini samarali boshqarish, resurslardan maqsadli foydalanish va shaffoflikni
oshirishga qaratilgan. Natijada, davlat xaridlari tizimining takomillashuvi jamiyatning
iqtisodiy ehtiyojlarini qondirish, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash va
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, davlat xaridlarini samarali amalga
oshirish uchun strategik rejalashtirish, moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish,
innovatsion texnologiyalarni joriy etish va shaffoflikni oshirish zarur. Davlat xaridlarida
mablag‘lardan oqilona foydalanish va jarayonning samaradorligini oshirish uchun
optimallashtirilgan boshqaruv tizimlari alohida ahamiyatga ega. Innovatsion
yondashuvlar, jumladan, raqamli tender platformalarini joriy etish, avtomatlashtirilgan
tizimlardan foydalanish va manfaatdor tomonlarning faol ishtirokini ta’minlash xarid
jarayonlarining shaffofligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, ijtimoiy
mas’uliyatni rivojlantirish, jumladan, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-
quvvatlash va jamiyat ehtiyojlariga mos loyihalarni amalga oshirish, davlat xaridlarining
ijobiy ta’sirini kuchaytirishga xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
149
Davlat xaridlarini boshqarish bo‘yicha yondashuvlar turlicha bo‘lib, ular
jarayonning barcha bosqichlarini tahlil qilish, mablag‘larning adolatli taqsimotini
ta’minlash va samaradorlikka erishishga asoslanadi. Har bir hudud va soha uchun
individual boshqaruv tizimini ishlab chiqish orqali resurslarni samarali yo‘naltirish va
loyihalarni sifatli amalga oshirish mumkin. Ushbu usullar fuqarolar va manfaatdor
tomonlarning faol ishtirokini kuchaytirishga hamda qaror qabul qilish jarayonining
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Mazkur maqolada o‘rganilgan yondashuvlar va tavsiyalar davlat xaridlarini
samarali tashkil qilish va jamiyat bilan davlat o‘rtasida ishonchni mustahkamlashda
muhim ahamiyatga ega.
Jadval 1. Davlat xaridlarini amalga oshirishning asosiy tamoyillari
Tamoyillar
Tavsifi
Amaliy misollar
Strategik
rejalashtirish
Xaridlar uchun aniq maqsad va
ustuvor yo‘nalishlarni belgilash.
Mahalliy infratuzilma
loyihalariga ustuvor e’tibor
qaratish.
Moliyaviy
boshqaruv
Mablag‘lardan oqilona foydalanish
va resurslarni samarali taqsimlash.
Mahalliy ishlab
chiqaruvchilar bilan
shartnomalar tuzish.
Innovatsion
texnologiyalar
Raqamli platformalar va
avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy
qilish.
Tender jarayonlarini onlayn
boshqarish va natijalarni real
vaqtda kuzatish.
Shaffoflik
Xarid jarayonlari haqida ochiq
ma’lumotlar berish va adolatni
ta’minlash.
Ommaviy axborot vositalari
orqali har bir bosqichni
yoritib borish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
150
Tamoyillar
Tavsifi
Amaliy misollar
Ijtimoiy
mas’uliyat
Mahalliy ehtiyojlarga mos
loyihalarni amalga oshirish va ishlab
chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash.
Ijtimoiy infratuzilmani
yaxshilashga qaratilgan
loyihalarni moliyalashtirish.
Ushbu jadval davlat xaridlarini samarali tashkil qilishda asosiy tamoyillarni
tizimli ravishda aks ettiradi. Jadvalda ko‘rsatilgan tamoyillar davlat mablag‘larining
adolatli va samarali sarflanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Davlat xaridlarini amalga oshirish jarayoni davlat byudjetining samaradorligini
ta’minlash va resurslarni oqilona boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Davlat
tashkilotlari faoliyatini yanada takomillashtirish va davlat xaridlarini samarali tashkil
etish uchun quyidagi yondashuvlar amalga oshirilishi lozim:
1.
Xaridlar jarayonini raqamlashtirish va avtomatlashtirish.
Davlat
xaridlarini optimallashtirish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish zarur.
Elektron xarid platformalarini keng joriy qilish va shaffoflikni oshirish orqali xaridlar
jarayonida ishonchlilik ta’minlanadi.
2.
Tender va tanlov tizimlarini takomillashtirish.
Xaridlar jarayonini
samarali boshqarish uchun tender va tanlov shaffofligini ta’minlash muhim. Bu, o‘z
navbatida, narxlarning maqbulligini va sifatli mahsulot tanlashni kafolatlaydi.
3.
Resurslardan samarali foydalanishni ta’minlash.
Xarid jarayonida
byudjet mablag‘larini oqilona taqsimlash, ortiqcha xarajatlarning oldini olish va eng
maqbul yetkazib beruvchilarni tanlash davlat xaridlarining natijadorligini oshiradi.
4.
Xaridlar jarayonida ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantirish.
Xaridlarni
amalga oshirishda ekologik mahsulotlar va xizmatlarni tanlash, mahalliy ishlab
chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash va atrof-muhitni muhofaza qilishga yo‘naltirilgan
siyosatni joriy etish zarur.
5.
Xodimlarning malakasini oshirish.
Davlat xaridlari jarayonida
qatnashuvchi xodimlarning bilim va ko‘nikmalarini oshirish, ularni tender jarayonlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
151
samarali boshqarishga yo‘naltirilgan trening va o‘quv kurslari bilan ta’minlash muhim
ahamiyatga ega.
6.
Moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish.
Davlat xaridlarida moliyaviy
nazoratni kuchaytirish, mablag‘larning to‘g‘ri va samarali sarflanishini ta’minlash
uchun moliyaviy rejalashtirish tizimini kuchaytirish zarur.
7.
Innovatsion yondashuvlarni tatbiq etish.
Xaridlar jarayoniga yangi
texnologiyalarni tatbiq etish orqali jarayonni tezlashtirish, shaffoflikni ta’minlash va
korrupsiyaning oldini olish mumkin.
Davlat xaridlarining samaradorligini oshirish va takomillashtirish davlatning
iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy rivojlanishi uchun muhim omil hisoblanadi. Ushbu
jarayonda byudjet mablag‘laridan oqilona foydalanishni ta’minlash va jamiyat
ehtiyojlariga mos mahsulot va xizmatlarni tanlash davlat siyosatining asosiy
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim. Shu tariqa, davlat xaridlarini samarali boshqarish
orqali nafaqat byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, balki jamiyatga ijobiy ta’sir
ko‘rsatish va davlatning iqtisodiy salohiyatini mustahkamlash imkonini beradi.
Rasm 1. Davlat xaridlarini takomillashtirishning asosiy yo’nalishlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
152
Ushbu
diagramma
davlat
xaridlarini
takomillashtirishning
asosiy
yo‘nalishlarini foizdagi ulushlari bilan ifodalaydi. Xaridlar jarayonini raqamlashtirish
eng katta ulushni (25%) tashkil etadi, bu esa shaffoflik va samaradorlikni oshirish uchun
muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Boshqa yo‘nalishlar, jumladan, tender va
tanlov tizimlarini takomillashtirish (20%) va resurslardan samarali foydalanish (15%)
kabi omillar, davlat xaridlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan asosiy
choralardir. Diagramma orqali barcha yo‘nalishlarning nisbiy ahamiyatini osongina
ko‘rish mumkin.
Xulosa
Davlat xaridlarini amalga oshirish tizimi mamlakatning iqtisodiy barqarorligi
va rivojlanishiga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, davlat
xaridlarining hozirgi holatini takomillashtirish uchun bir qancha ustuvor chora-
tadbirlarni amalga oshirish zarur. Birinchi navbatda, xarid jarayonlarini raqamlashtirish
va avtomatlashtirish davlat xaridlarining shaffofligini oshirish va vaqtni tejashga xizmat
qiladi. Raqamli platformalar va elektron tender tizimlari orqali korrupsiyaga qarshi
kurashni kuchaytirish ham mumkin.
Davlat xaridlarida tender va tanlov jarayonlarini takomillashtirish orqali
yetkazib beruvchilarni tanlashda raqobat muhitini shakllantirish muhim ahamiyatga ega.
Bu jarayonlarni adolatli va ochiq tashkil etish natijasida resurslardan samarali
foydalanish ta’minlanadi. Iqtisodiy tahlillarga asoslangan rejalashtirish orqali xaridlar
byudjet mablag‘larini oqilona taqsimlashga yo‘naltirilishi kerak.
Innovatsion texnologiyalarni davlat xaridlariga tatbiq etish tizimning
samaradorligini oshiradi. Ayniqsa, ekologik mezonlarni inobatga olish orqali uzoq
muddatli iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka erishish mumkin. Bu nafaqat iqtisodiy
foyda keltiradi, balki davlatning ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytiradi. Shu bilan birga,
davlat xaridlarida ijro nazorati va monitoring tizimlarini kuchaytirish, jarayonlarni
doimiy ravishda tahlil qilish va ularning natijadorligini baholash tizimning
samaradorligini oshiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
153
Mazkur chora-tadbirlarni amalga oshirish orqali davlat xaridlarining
samaradorligi sezilarli darajada yaxshilanadi. Bu esa resurslardan oqilona foydalanishni
ta’minlab, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlashga imkon
yaratadi. Natijada, mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishi uchun
mustahkam poydevor shakllantiriladi.
Manbalar ro’yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2022
). Davlat xaridlarini
amalga oshirish bilan bog‘liq tartib-taomillarni tashkil etish va o‘tkazish tartibi
to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida.
Qaror, 20.05.2022 yildagi 276-son.
2.
Fayzullayev, A. (n.d.). Davlat Xaridlari Sohasida Sodir Etilgan Korrupsion
Jinoyatlar Uchun Javobgarlikni Tartibga Soluvchi Qonun Hujjatlarining Xorijiy
Huquqiy Tahlili. Huquq.
3.
Ro‘zimurodova, Ch., & Xaydarov, N. (2024).
O‘zbekiston Respublikasi
davlat xaridlarini amalga oshirishning nazorat tizimi
. Iqtisodiyot va biznes bo‘yicha
ilmiy maqola.
4.
Umarkulov, A. (2024).
Davlat xaridlarini amalga oshirishga qaratilgan
qonunchilik yanada takomillashtirilmoqda
. Mamlakatimizda iqtisodiy islohotlar.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim, Fan va Innovatsiyalar Vazirligi.
(2024).
Moliya: Davlat xaridlari
. 5-Modul, “Lesson Press” nashriyoti, Toshkent.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. (2018).
Davlat xaridlari to‘g‘risida.
Qonun, 07.05.2018.
7.
Raximjonov, K. I. (2024).
O‘zbekiston Respublikasi IIV tizimida
davlat xaridlarini takomillashtirish istiqbollari
. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD) dissertatsiyasi. Toshkent.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. (2021).
Davlat xaridlari to‘g‘risida.
Qonun, 22.04.2021 yildagi O‘RQ-684-son.
