Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
105
KO’PRIK QURILISHIDA BAJARILGAN GEODEZIK ISHLAR
Docent:
Tag‘ayeva Dilafruzxon Usmonovna
Assistant:
Usmanov Doniyor Baxtiyarovich
Student:
Xayrullayev Salohiddin Sag’dulla o‘g‘li
Annotatsiya:
Ko’prik qurilish jarayonida geodezik ishlar muhim ro’l o’ynaydi.
Qoraqalpog’iston Respublikasi, Amudaryo tumani, Qipchoq shaharchasidagi
Amudaryo daryosi ustidan o’tuvchi temiryo’l va avtomobil qo’shma ko’prigi
qurilishi uchun geodezik asos yaratish ishlarining ketma-ketligi yoritilgan.
Aннотация:
В процессе строительства моста геодезические работы
играют важную роль. Освещена последовательность работ по созданию
геодезической
основы
для
строительства
железнодорожного
и
автомобильного совместного моста через реку Амударья в поселке Кипчак
Амударьинского района Республики Каракалпакстан.
Annotation:
Geodetic work plays an important role in the bridge construction
process. The sequence of works on creating a geodetic basis for the construction of
a joint railway and road bridge over the Amu Darya River in the settlement of
Kipchak, Amudarya District, Republic of Karakalpakstan, is highlighted.
Kalit so‘zlar:
Geodezik punkt, geodezik tarmoq, poligonometriya, nivelir
yo’li, “statika” rejimi, koordinatalar aniqligi, poligonometriya punktlari, GNSS,
Trimble R8 III , Trimble DiNi.
Ключевые слова:
Геодезический пункт, геодезическая сеть,
полигонометрия, нивелирный путь, режим "статика," точность координат,
полигонометрические пункты, GNSS, Trimble R8 III, Trimble DiNi.
Keywords:
Geodetic point, geodetic network, polygonometry, leveling track,
"statics" mode, coordinate accuracy, polygonometry points, GNSS, Trimble R8 III,
Trimble DiNi.
Asosiy qism.
Ko‘prik qurilishi yirik infratuzilma loyihalarining muhim qismi
bo‘lib, unda geodezik ishlar loyiha sifati, xavfsizligi va ekspluatatsiya muddatini
ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Geodezik ishlar loyiha rejasini joyga aniq
ko‘chirish, qurilish jarayonida deformatsiyalarni nazorat qilish va topografik
ma’lumotlarni yangilash uchun zarurdir. Ushbu ishlar geodezik tarmoqlar yaratish,
topografik syomka, ijroviy syomka va aniqlikni baholash kabi bosqichlarni o‘z
ichiga oladi. Zamonaviy texnologiyalar, xususan, Trimble R8 GNSS asboblari va
AutoCAD Civil 3D kabi dasturlar geodezik ishlarning samaradorligini sezilarli
darajada oshiradi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
106
Ushbu maqola Qipchoq shaharchasidagi Amudaryo daryosi ustidagi temir yo‘l
va avtomobil ko‘prigi qurilishi misolida geodezik ishlar loyihasining tuzilishi,
amalga oshirish jarayoni va ahamiyatini yoritadi. Loyiha 2021 yilda boshlangan
bo‘lib, unda 13 ta geodezik punkt tekshirilgan, ulardan 5 tasi saqlangan va yangi
punktlar o‘rnatilgan. Maqola geodezik ishlarning loyiha bosqichlari, zamonaviy
texnologiyalarning qo‘llanilishi va qurilish sifatiga ta’sirini tahlil qiladi.
Obyektda GNSS priyomniklarini qoʻllagan holda, IV klass nivelirlash
yoʻllarini yotqizgan holda, 4-klass poligonometriya aniqligi boʻyicha tayanch
geodezik tarmoq yaratildi.
Bajarilgan geodezik ishlar:
Rekognossirovka
- bevosita ish joyida planli va balandlik geodezik
tarmoqlarni loyihalash, topografik syomka qilishdan avval joyni koʻzdan kechirib,
geodezik punktlar, relyef, tuproq, toʻsiqlar va joy haqidagi shu kabi ma’lumotlarni
yigʻishdan iborat ishlar kompleksi.
Rekognossirovka quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Tekshirilayotgan joy boʻyicha ilgari yaratilgan geodezik va kartografik
materiallarni toʻplash va tahlil qilish
Mavjud geodezik punktlarini, chegara belgilarini tekshirish, ularning
yaroqliligini tekshirish.
Zarur boʻlganda ish sifatini yaxshilash uchun ularni rekonstruksiya qilish.
Tekshirilayotgan hududda geodezik punktlar oʻrnatilishi mumkin boʻlgan
xarakterli nuqtalarni izlash va belgilash. Bunday nuqtalar sifatida koʻpincha chiziqli
obyektlarning boshlanish yoki tugash nuqtalari, balandliklar xizmat qilishi mumkin.
Triangulyatsiya va poligonometriya punktlarini oʻrnatish uchun baland va
oʻsimlik yoʻq joylarni aniqlash[3]
Geodezik asos yaratish va aniqligini baholash
. Qurilish uchun muhandislik-
geodezik qidiruvlarda tayanch geodezik tarmoq punktlarining planli holati
triangulyatsiya, poligonometriya, trilateratsiya, chiziqli-burchakli tarmoqlarni
qurish usullari bilan, shuningdek, sun’iy yoʻldosh geodezik apparaturasi (GPS
priyomniklari va boshqalar) va ularning kombinatsiyasidan foydalanish asosida
aniqlanishi kerak.
GNSS oʻlchash dasturi.
4-klass poligonometriya aniqligi boʻyicha tayanch
geodezik tarmoq punktlarining holatini aniqlash GNSS qabul qilgichlari tomonidan
texnik talablarga muvofiq amalga oshirildi.
Oʻlchashlar ʻstatikaʻ rejimida poligonal usulda quyidagi dastur boʻyicha
amalga oshirildi:
• oʻlchovlar davomiyligi - har biri 1 soatdan boʻlgan ikkita seans;
• oʻlchovlar yozib olingan sun’iy yoʻldoshlar soni - kamida 5 ta;
• yozish intervali - 10 sek;
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
107
• yoʻldoshlarning minimal koʻtarilish burchagi - 15 ̊;
• DOP koʻrsatkichi - 4 dan kam.
Punktlardagi oʻlchashlar ʻstatikaʻ rejimida 10 ta priyomnik bilan bajarilgan.
Seanslar orasida sun’iy yoʻldosh priyomniklari toʻplamlari oʻrin almashdi.
Seanslar orasidagi tanaffus 2 soatdan ortiq boʻlib, bu turli ʻkuzatuv oynalariʻda
oʻlchovlarni amalga oshirish imkonini berdi. Kuzatuvlar harorat gradiyentining
ta’siri minimal boʻlgan ertalabki va kechki soatlarda olib borildi. Punkt markazidan
antenna balandligi har bir seansdan oldin va keyin 1 mm aniqlikda oʻlchandi.
Antennaning yakuniy balandligi sifatida ikkita oʻlchovning oʻrtacha qiymati qabul
qilingan. Markazlashtirish aniqligi 1 mm dan oshmaydi. Oʻlchovlar tasdiqlangan
ʻSun’iy yoʻldosh oʻlchovlari jadvaliʻga muvofiq amalga oshirildi. Oʻlchash ishlari
ikkita brigada tomonidan GNSS oʻlchov uskunlari yordamida ikkita siklda amalga
oshirildi.
Tarmoqqa 4 ta boshlangʻich triangulyatsiya punktlari kiritilgan: Nazarxon (1
kl.), Kejek (3 kl.), Cheplik (3 kl.) va Qipchoq (4 kl) va 6 ta yangi qoʻyilgan punktlar
- (RRS-1, RRS-2, RRS-3, RRS-4, RRS-5, RRS-6). Punktlar 187 tipidagi markazlar
bilan mahkamlangan .
Sun’iy yoʻldosh oʻlchovlarini tenglashtirish ʻTrimble Business Centerʻ dasturiy
ta’minoti yordamida amalga oshiriladi.
4-klass tayanch sun’iy yoʻldosh geodezik tarmogʻi punktlarining yakuniy
koordinatalari 2 ta seansning oʻrtacha koordinatalari sifatida olingan.
1-jadval. Trimble Business Centerda tenglashtirish natijalari
boʻyicha xatolar ellipsi parametrlari mahalliy tizimda
Punkt nomi
Ellips katta oʻqi
boʻyicha
(metr)
Ellips kichik oʻqi
boʻyicha
(metr)
Azimut
0.001
0.001
2°
0.001
0.001
9°
0.001
0.001
5°
0.001
0.001
179°
0.001
0.001
11°
0.001
0.001
8°
0.001
0.001
6°
0.001
0.001
5°
0.001
0.001
12°
0.001
0.001
3°
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
108
Yoʻl
qoʻyilishi
mumkin
boʻlgan
nisbiy
xato
1:25000
(4-klass
poligonometriyasiga toʻgri keladi).
Punktlar uchun Tip-155 beton yakeridan foydalanilgan.
1-chizma. Gruntning uncha chuqur boʻlmagan (1,5 m gacha)
muzlagan joylari uchun 2, 3, 4 klass triangulyatsiya,
poligonometriya, trilateratsiya punktlari markazi.
Tip 155.
1 - diametri 50 sm boʻlgan beton yakor; 2 - qopqoqli choʻyan qalpoq;
3 - asfalt yoki chimdan tozalangan yer yuzasi; 4 - beton qorishma quyish; 5 - beton
halqa (qalpoq yostiqchasi); 6 - beton (sement) qorishmasi bilan toʻldirilgan
asbotsement yoki temir-beton (diametri 12-16 mm) quvur yoki dumaloq (12-16 sm)
yoki toʻgʻri toʻrtburchak kesimli temir-beton pilon yoki rels; 7 - rels; 8 - metall
plastinka; 9 - diametri 16-20 mm li bolt; 10 - temir skobalar; 11 - sement
qorishmasidagi birikma; 12 - sement qorishmasi qatlami 2-3 sm; 13 - 50×50 mm
burchak[7]
2-jadval. Koveratsiya parametrlari
Bu nuqtadan
Bu nuqtaga
''
Qiymatlar
Xatolikla
r
Planli
aniqligi
3D aniqligi
Azimut
127°01'12''
0.029 sek.
1 :7816713
1:786068
ΔHt.
-51.295 m
0.008 m
Ellipsoidal masofa
10054.120 m
0.001 m
Azimut
149°45'40''
0.051 sek.
1 : 3741708
1:3774064
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
109
ΔHt.
-63.631 m
0.006 m
Ellipsoidal masofa
5068.903 m
0.001 m
Аз.
77°52'08''
0.051 sek.
1 : 4858177
1 : 485466
ΔHt.
18.058 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5834.364 m
0.001 m
Аз.
144°48'59''
0.047 sek.
1 : 4229812
1: 426608
ΔHt.
-62.438 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5427.048 m
0.001 m
Аз.
143°06'46''
0.052 sek.
1 : 3866219
1 : 389741
ΔHt.
-62.958 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5505.416 m
0.001 m
Аз.
142°26'55''
0.047 sek.
1 : 4242641
1 : 428104
ΔHt.
-63.186 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5326.394 m
0.001 m
Аз.
139°05'47''
0.049 sek.
1 : 4149176
1 : 418222
ΔHt.
-62.775 m
0.006 m
Ellipsoidal masofa
5516.184 m
0.001 m
Аз.
140°09'04''
0.048 sek.
1 : 4370802
1 : 440807
ΔHt.
-62.374 m
0.007 m
Ellipsoidal masofa
5690.566 m
0.001 m
O’lchashlar natijasida ko’prikka yaqin joylashgan Qipchoq punkti
koordinatalari hisoblab chiqarildi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
110
Balandlik geodezik tarmogʻi
. Balandlik geodezik tarmogʻi (BGT) texnologik
talablarga rioya qilgan holda Trimble Dini model niveliridan foydalangan holda
geodezik tarmoq punktlari boʻyicha IV klass nivelirlash usuli bilan yaratilgan.
IV klass nivelirlash tarmogʻi boshlangʻich punktlarga tayanadigan ikkita yakka
yoʻldan iborat: Kejek (III klass nivelir), Meter (III klass nivelir) va Qipchoq (IV
klass nivelir).
IV klass nivelirlash tarmogʻini tenglashtirish CREDO-DAT va ʻTrimble
Business Centerʻ dasturiy mahsulot modullari yordamida amalga oshirildi.
IV klass nivelirlash yoʻlining xarakteristikasi quyidagi jadvalda keltirilgan.
3-jadval. IV-klass nivelirlash yo’li xarakteristikasi
№
Yoʻl nomi
Yoʻl uzunligi
(km)
Bogʻlanmaslik
Klassi
Oʻlchangan
Ruxsat
etilgan
1
Kejek, 17а, ...,
Qipchoq
8,45
-56
58
IV klass
2
Qipchoq,
Meter
10,60
8
65
IV klass
Suv toʻsiqlari orqali belgilarni uzatish
Amudaryo orqali IV klass nivelirlashning xususiy holi. Belgilarni qarama-
qarshi qirgʻoqqa oʻtkazishda Amudaryo oʻrtasida joylashgan orol boʻylab amalga
oshirildi. Eni 300 m gacha boʻlgan toʻsiqlar orqali nivelirlash odatdagi usulda,
oldingi va orqa reykalargacha boʻlgan masofalar tengligiga rioya qilgan holda ikki
usulda bajarildi. Qabullar oraligʻida nivelir balandligi 3-5 sm ga oʻzgartirildi.
Qabullardan oshish qiymatlarining farqi 7 mm dan oshmadi - IV klass uchun
yetarli.[6]
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
111
9-jadval. IV klass nivelirlash vedomosti.
10-jadval. IV klass nivelirlash vedomosti.
Yoʻl
Punkt
Shtati
v
Uzunli
k
Oʻlchangan
nisbiy
balandlik h
Tuzatma
Tuzatilga
n nisbiy
balandlik
H
1
Kejek
96,191
4,372
-12,274
0,029
-12,245
17a
83,946
1,651
1,248
0,011
1,259
PPC-6
85,205
0,381
-0,561
0,003
-0,558
PPC-4
84,646
0,226
0,411
0,001
0,412
PPC-5
85,059
0,352
-0,607
0,002
-0,605
PPC-2
84,454
0,203
-0,230
0,001
-0,229
PPC-3
84,226
0,278
0,757
0,002
0,759
PPC-1
84,984
0,987
-1,190
0,007
-1,183
Qipchoq
83,801
Umumiy:
8,450
-12,446
0,056
-12,390
Tenglashtirish
-
12,39
0
Bog‘lanmaslik
-0,056
1km uchun tuzatma
0,007
1ta shtativga tuzatma
Yoʻl
Punkt
Shtativ
Uzunli
k
Oʻlchan
gan
nisbiy
balandlik
h
Tuzat
ma
Tuzatilg
an nisbiy
balandlik
H
2
Qipchoq
83,801
10,600
-1,811
-
0,008
-1,819
Meter
81,982
Umumiy:
10,600
-1,811
-
0,008
-1,819
Tenglashtirish
-1,819
Bog‘lanmaslik
0,008
1km uchun
tuzatma
-0,001
1ta shtativga
tuzatma
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
112
Xulosa.
Qoraqalpog‘iston Respublikasining Amudaryo tumani, Qipchoq
shaharchasidagi Amudaryo daryosi ustidan o‘tuvchi temiryo‘l va avtomobil
qo‘shma ko‘prigi qurilishi loyihasi doirasida amalga oshirilgan geodezik ishlarning
tahlili ushbu jarayonning muhandislik loyihalaridagi muhim ahamiyatini va
zamonaviy geodezik texnologiyalarning samaradorligini yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu
maqolada taqdim etilgan geodezik ishlar loyiha sifati, xavfsizligi va ekspluatatsiya
muddatini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Loyihada 2021 yilda boshlangan geodezik ishlar doirasida 13 ta geodezik punkt
tekshirilgan, ulardan 5 tasi (Nazarxon, Kejek, Chilpik, Qipchoq va Meter) saqlanib
qolgan, qolganlari esa topilmaganligi sababli yangi punktlar (RRS-1 dan RRS-6
gacha) o‘rnatilgan. Tayanch geodezik tarmoq 4-klass poligonometriya aniqligi
bo‘yicha tuzilgan bo‘lib, unda GNSS texnologiyalari, xususan, Trimble R8 III qabul
qilgichlari va Trimble DiNi nivelirlash asboblari qo‘llanilgan. “Statika” rejimida
olib borilgan o‘lchovlar ikki seansda (har biri 1 soat davomiylikda), kamida 5 ta
sun’iy yo‘ldosh signallari yordamida, 10 soniya yozish intervali va 15° minimal
ko‘tarilish burchagi sharti bilan amalga oshirilgan. O‘lchovlarning aniqligi Trimble
Business Center dasturiy ta’minoti yordamida tenglashtirilib, ellips xatoliklari 0.001
m darajasida saqlangan, bu esa yuqori aniqlikni ta’minlagan.
Balandlik geodezik tarmog‘i (BGT) IV klass nivelirlash usuli bilan tuzilgan
bo‘lib, Kejek, Meter va Qipchoq punktlariga tayanadi. Amudaryo daryosi kabi suv
to‘siqlari orqali nivelirlash ishlari orol bo‘ylab va maxsus usullar yordamida amalga
oshirilgan. Nivelirlash yo‘llarining bog‘lanmaslik xatoliklari ruxsat etilgan
chegaralarda (masalan, Kejek-Qipchoq yo‘li uchun -56 mm, ruxsat etilgan 58 mm)
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
113
bo‘lib, bu ishlarning IV klass talablariga muvofiqligini tasdiqlaydi. CREDO-DAT
va Trimble Business Center dasturlari yordamida tenglashtirish natijalari yuqori
aniqlik darajasini ko‘rsatdi.
Geodezik punktlarning o‘rnatilishi va mahkamlanishi Tip-155 beton yakerlari
yordamida amalga oshirilgan bo‘lib, bu relyefning o‘ziga xos sharoitlariga
moslashtirilgan. Kovaratsiya parametrlari tahlili (masalan, azimut xatoliklari 0.029-
0.052 soniya, masofa xatoliklari 0.001 m) tarmoqning yuqori aniqligini va
ishonchliligini tasdiqlaydi. Qipchoq punktining koordinatalari mahalliy va
boshlang‘ich koordinatalar sistemasida aniqlangan.
Ushbu loyihada qo‘llanilgan zamonaviy GNSS texnologiyalari, dasturiy
ta’minotlar va aniq o‘lchash usullari geodezik ishlarning samaradorligini oshirib,
ko‘prik qurilishida loyiha rejasining aniq amalga oshirilishini ta’minladi. Natijalar
ko‘prik qurilishi kabi yirik infratuzilma loyihalarida geodezik ishlarning
muhimligini va zamonaviy texnologiyalarning ulkan imkoniyatlarini isbotlaydi. Shu
bilan birga, ushbu tajriba kelgusida shunga o‘xshash loyihalarda geodezik
tarmoqlarning yanada optimallashtirilishi va avtomatlashtirilgan tizimlardan
foydalanish imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
Abdullayev T.M., A.N.Inamov, J.O.Lapasov Injenerlik geodeziyasi gidrotexnika
inshootlarini qurishda geodezik ishlar Toshkent 2019
2.
Artikov G‘.A. Kosmik geodeziya va global navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlar tizimi
Toshkent 2021
3.
Avchiyev SH.K. Amaliy geodeziya Oliy o‘quv yurtlari ta/abalari uchun darslik
,,Voris-nashriyot“ Toshkent – 2010
4.
Avchiyev SH.K. Injenerlik geodeziyasi Toshkent 2007
5.
Raupov Ch.S., Salixanov S.S. Transport inshootlarini loyihalash va qurish 2-qism
Toshkent – 2016
6.
To‘laganov A.X. Geodeziya O‘quv qo’llanma ,,Iqtisod-moliya“ Toshkent 2013
7.
Инструкция по топографической съемке в масштабах 1:5000, 1:2000, 1:1000
И 1:500 ГККИНП 02-067-03
