Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
232
ONKOLOGIK KASALLIKLARNING ERTA
DIAGNOSTIKASI VA BIOMARKERLAR ROLI
1
Norqulova Y.R.,
2
Akramova Sh.R
1.
TDTU 2-davolash fakulteti, 5-kurs talabasi
2.
TDTU 2-davolash fakulteti 5- kurs talabasi
Annotatsiya:
Onkologik kasalliklar global sog‘liqni saqlash tizimi oldida turgan
dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Saratonni erta bosqichda aniqlash bemorning
yashash muddatini uzaytirish va hayot sifatini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
maqolada onkologik biomarkerlar, ularning turlari, qo‘llanilish yo‘nalishlari va
zamonaviy texnologiyalar asosida erta diagnostikaning ahamiyati yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Onkologik kasallik, biomarker, likvid biopsiya, genetik testlar,
diagnostika
.
Kirish
Hozirgi vaqtda dunyo bo‘yicha o‘limga olib keluvchi kasalliklar ichida onkologik
kasalliklar yurak-qon tomir tizimi kasalliklaridan keyingi ikkinchi o‘rinda turadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili taxminan 10
millionga yaqin odam saraton tufayli hayotdan ko‘z yumadi [1]. Bu ko‘rsatkichning
yuqoriligiga asosiy sabab saraton kasalligini kech aniqlanishi va davolash
imkoniyatlarining chegaralanganligidir. Shuning uchun onkologik kasalliklarni erta
aniqlashda biomarkerlar va genetik testlarning o‘rni tobora ortib bormoqda.
Biomarker
(biologik marker) – bu organizmda sodir bo‘layotgan fiziologik yoki
patologik jarayonlar haqida ma’lumot beruvchi biologik moddalardir. Ular qon, siydik,
to‘qima yoki boshqa biologik muhitlardan aniqlanishi mumkin. Saraton kontekstida
biomarkerlar 3 toifaga bo‘linadi [2]:
Diagnostik biomarkerlar
– kasallik mavjudligini aniqlash uchun,
Prognoz biomarkerlar
– kasallik kechishini baholash uchun,
Prediktiv biomarkerlar
– muayyan davo turiga javobni oldindan bashorat
qilish uchun.
Misol uchun,
PSA (Prostata Spesifik Antigen)
prostata saratonining erta
belgisidir [3],
CA-125
tuxumdon saratoni uchun qo‘llaniladi,
CEA
esa yo‘g‘on ichak,
o‘pka saratonida aniqlanadi.
Genetik biomarkerlar – saraton bilan bog‘liq genetik mutatsiyalarni aniqlashga
xizmat qiladi. Eng mashhurlari quyidagilardir:
BRCA1/BRCA2
– sut bezi va tuxumdon saratoniga moyillik beradi [4],
KRAS, EGFR, BRAF
– o‘pka, yo‘g‘on ichak va teri melanomasida muhim
ahamiyatga ega [5].
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
233
Zamonaviy onkologiyada
likvid biopsiya
texnologiyasi tez rivojlanmoqda. Bu
usul qon plazmasidagi o‘simta DNK’sini aniqlash orqali invaziv biopsiyasiz tashxis
qo‘yish imkonini beradi. Likvid biopsiyalar biomarkerlarni tez, xavfsiz va takroriy
aniqlash imkonini beradi [6].
Targetli terapiya, ya’ni maqsadli davolash usullari, aynan biomarkerlar asosida
tanlanadi. Misol uchun, EGFR mutatsiyasi aniqlangan bemorlarga
erlotinib
yoki
gefitinib
, HER2-pozitiv bemorlarga esa
trastuzumab
kabi dori vositalari buyuriladi
[7].
Bunday yondashuv –
“personalizatsiyalashgan tibbiyot”
deb ataladi. Bunda
bemorning biologik xususiyatlari asosida davolash rejalashtiriladi, bu esa
samaradorlikni oshiradi va nojo‘ya ta’sirlarni kamaytiradi [8].
Xulosa
Onkologik kasalliklarni erta aniqlash va davolashda biomarkerlarning ahamiyati
beqiyosdir. Ular orqali nafaqat kasallik borligini aniqlash, balki uning kechishi, davoga
javobi va prognozini ham aniqlash mumkin. Bugungi kunda molekulyar diagnostika,
likvid biopsiya, genetik testlar yordamida saraton kasalliklari bilan kurashishning
yangi bosqichi boshlangan. Biomarkerlarni amaliyotga keng joriy etish orqali saraton
kasalliklarining o‘lim darajasini pasaytirish mumkin. Shuningdek, bu sohada olib
borilayotgan ilmiy izlanishlar kelajakda yanada samaraliroq diagnostika vositalarini
ishlab chiqish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
WHO. Global cancer statistics. World Health Organization, 2023.
2.
Henry NL, Hayes DF. Cancer biomarkers. Molecular Oncology. 2012;6(2):140-
146.
3.
Catalona WJ. Prostate-specific antigen (PSA) testing. N Engl J Med. 1994.
4.
Mavaddat N et al. Cancer risks associated with BRCA1 and BRCA2 mutations.
JAMA, 2021.
5.
Lièvre A et al. KRAS mutation status and response to cetuximab. J Clin Oncol.
2006.
6.
Wan JCM et al. Liquid biopsies come of age: towards implementation. Nat Rev
Cancer. 2017.
7.
Slamon DJ et al. Use of chemotherapy plus a monoclonal antidiv against HER2.
N Engl J Med. 2001.
8.
Jameson JL, Longo DL. Precision medicine—personalized, problematic, and
promising. N Engl J Med. 2015.
