Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
229
GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA YOSHLARNING MILLIY
O‘ZLIKNI ANGLASH MUAMMOLARI
Mirzaxamdamova Odina Mirzoxid qizi
Farg‘ona davlat universiteti Tarix fakulteti
Sotsiologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada globalizatsiya jarayonining zamonaviy yoshlar
ongida milliy o‘zlikni anglash jarayoniga ta’siri tahlil qilinadi. Global axborot oqimi,
raqamli texnologiyalar va transmilliy madaniyat ta’sirida yosh avlodda identitet
inqirozi kuzatilayotgani ko‘rsatib o‘tiladi. Muallif sotsiopsixologik omillar, madaniy
kodlarning yo‘qolishi, ta’lim va oiladagi uzilishlar orqali milliy o‘zlikni
shakllantirishdagi muammolarni ochib beradi. Raqamli transformatsiya tahdid emas,
balki imkoniyat sifatida talqin etilib, yoshlarning ongli ravishda milliy va global
identitet o‘rtasida muvozanat topishi uchun taklif va strategiyalar ilgari suriladi.
Maqola o‘ziga xos xulosa bilan yakunlanadi: o‘zligini anglagan yosh avlod – bu
kelajak tarixini yozuvchi kuchdir.
Kalit so‘zlar:
globalizatsiya, yoshlar, milliy o‘zlik, identitet inqirozi, madaniy
kodlar, raqamli transformatsiya, gibrid identitet, sotsiopsixologik omillar, ta’lim va
tarbiya, o‘zlikni anglash.
Bugungi global axborot oqimida inson shunchaki tomoshabin emas – u shu
axborotning bir bo‘lagiga aylangan. Ayniqsa yoshlar. Ular ijtimoiy tarmoqlarda
yashaydi, butun dunyoni telefon oynasidan ko‘radi va shu asosda o‘zligini
shakllantiradi. Milliy o‘zlik esa ko‘pincha bu axborot to‘lqinida g‘arq bo‘lmoqda.
Identitet – bu faqat pasportdagi millat emas, bu qalbdagi “men kimman?” savoliga
topilgan yoki topilmagan javobdir.
Globalizm yoshlarni bir tomondan ochiq dunyoga olib chiqsa-da, boshqa
tomondan ichki bo‘shliqni keltirib chiqarmoqda. Benjamin Barber o‘z asarida bu
holatni “McWorld” va “Jihad” o‘rtasidagi ziddiyat deb ta’riflaydi: bir tarafda
umumdunyo iste’mol madaniyati, boshqa tarafda o‘zligiga yopishib olishgan, radikal
guruhlar. Ammo ko‘pchilik yoshlar bu ikki o‘rtada qolmoqda. Global identitet – bu til,
madaniyat, qadriyatlar chegarasidan chiqish; milliy o‘zlik esa tarixiy ildizlarga, ota-
bobolar tajribasiga suyanadi. Ularning to‘qnashuvi esa ruhiy ajralishga olib kelmoqda.
Milliy identitet bolaning onasi unga allanecha o‘rganishidan boshlanadi. Oila –
bu birinchi darslik. Ammo bugungi oilalar son jihatdan to‘liq, lekin mazmun jihatdan
bo‘shab qolmoqda. Ota-onalar zamonaviylikni shunchaki texnik yangilik deb tushunib,
farzandiga milliy ildizlar haqida gapirmaydi. Ta’lim tizimi esa ko‘proq utilitar
yo‘nalishda: fan, texnika, texnologiya, ammo o‘zlik haqida suhbat kam. Shuning uchun
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
230
yoshlar “moda nima?” degan savolga javob topadi, lekin “men kimman?” deganiga –
yo‘q.
Bugungi avlodni “gibrid identitet” avlodi deyish mumkin. Ular bir vaqtning
o‘zida amerikalik reperning qo‘shig‘ini eshitadi, lekin buvisi tayyorlagan palovni
yaxshi ko‘radi. Bu ikki dunyo o‘rtasidagi ko‘prik emas, balki tarang arqon. Yoshlar bu
arqonda muvozanatni topishga harakat qiladi. Ular bayramlarda do‘ppi kiyib, boshqa
kunlarda chet el brendlaridan voz kechmaydi. Bu ambivalentlik ruhiy ziddiyatga sabab
bo‘ladi: yosh o‘zini na butunlay zamonaviy, na to‘liq an’anaviy deb his qiladi.
Milliy o‘zlik – bu til, bu kuy, bu ertak, bu nonushta hididir. Bu bolaligimizdagi
“Navro‘z” oqshomlari, bu bobomiz aytgan rivoyatlar, bu duv-duv gaplar. Milliy
madaniyat o‘zini faqat rasmiy bayramlarda emas, oddiy hayotda ifodalaydi. Shuning
uchun bu kodlarni saqlab qolish – davlatning emas, har bir insonning vazifasi. Mahalliy
brendlar, seriallar, blogerlar – hammasi o‘zlikni shakllantiruvchi subyektlardir. Ular
orqali yoshlar o‘zini “uzbekcha” his qilishi mumkin.
Texnologiya – bu vosita. U bilan milliylikni yo‘qotish ham, uni yuksaltirish ham
mumkin. Bugun TikTokda o‘zbek raqsini butun dunyoga ko‘rsatish mumkin.
Instagramda qadimiy liboslarni trendga aylantirish mumkin. Lekin bu faqat qiziqish
bilan emas, ongli strategiya bilan bo‘lishi kerak. Yoshlar o‘zining raqamli identitetini
milliy ranglar bilan boyitishi uchun avvalo ularni o‘zi tanishi kerak. Aks holda raqamli
olamda u shunchaki nusxaga aylanishi mumkin.
Ko‘pchilik yoshlar o‘z tarixini bilmaydi. Ularga O‘zbekiston bayrog‘i haqida
gapirsangiz, uning ranglarini eslab qoladi, ammo nega shunday ranglar tanlanganini
bilmaydi. Bunga sabab – kollektiv xotiraning uzilishi. G‘arbga taqlid qilish esa
shunchaki moda emas, bu ichki komplekslarning natijasi. “Ular yaxshi, biz ortda
qolganmiz” degan xom fikr yosh ongini yemiradi. Aslida esa milliylik va zamonaviylik
qarama-qarshi emas, ular bir-birini to‘ldiruvchi hodisalardir.
Yechim avvalo o‘zimizdan boshlanishi kerak. Ta’limda o‘zlik haqida ochiq
muloqot bo‘lishi zarur. Tarix darsi – bu sana va urushlar emas, bu – o‘zlikni tanish
mashg‘uloti. Milliy madaniyatni faqat teatr va muzeylarda emas, ijtimoiy tarmoqlarda
ham jonlantirish kerak. Blogerlar va kontent yaratuvchilar milliylikni trendga
aylantirishi mumkin. Shuningdek, madaniy immunitet – bu yoshni global
madaniyatdan himoya qilish emas, balki uni o‘z milliyligiga tayangan holda global
dunyoda erkin harakat qila olishiga imkon yaratishdir.
Yosh inson o‘zini anglashi – bu nafaqat u uchun, balki butun jamiyat uchun
yangi sahifa ochilishi demakdir. O‘zlik – bu tarixiy yuk emas, balki kelajakni
shakllantiruvchi manba. Global dunyoda o‘zini anglagan yosh – bu borliqni yangidan
yaratishga qodir avloddir. Uning ko‘zlarida faqat chet ellik aktyorlar emas, balki o‘z
xalqining donishmandlari porlasin. Chunki o‘zligiga ega bo‘lmagan yosh – bu
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
231
shamolga qarshi yurgan qum zarrasi. O‘zligini topgan yosh esa — shamolga yo‘nalish
bera oladigan kuchdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Barber, B. R. (1995).
Jihad vs. McWorld: How Globalism and Tribalism Are
Reshaping the World
. NewYork: Times Books.
(Global identitet va milliylik
to‘qnashuvi nazariyasi uchun asosiy manba)
2.
Giddens, A. (1991).
Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late
Modern Age
. Stanford University Press.
(Zamonaviy jamiyatda o‘zlikni
shakllantirish nazariyasi)
3.
Appadurai, A. (1996).
Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization
.
University of Minnesota Press.
(Transmilliy madaniyat va global axborot oqimi
haqida)
4.
Bauman, Z. (2001).
Identity: Conversations with Benedetto Vecchi
. Polity Press.
(Identitetning suyuqlashuvi va gibridlashuvi haqidagi zamonaviy falsafiy
qarashlar)
5.
Qosimov, B. (2019). “Yoshlar va milliy identitet muammolari”.
O‘zbekiston
sotsiologiyasi
jurnali, №2, 45–52.
(Mahalliy ilmiy maqola asosida milliy o‘zlik
muammolari haqida)
6.
Karimov, A. (2020). “Raqamli transformatsiya sharoitida yoshlarning ijtimoiy
xulqi”.
Axborot
jamiyati
va
yoshlar
,
№1,
61–68.
(Raqamli texnologiyalar va identitet o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qiluvchi
maqola)
7.
UNESCO (2017).
Youth and changing realities: Global Trends Report
.
(Yoshlar global muhitdagi o‘zgarishlar kontekstida qanday shakllanayotganini
aks ettiruvchi xalqaro tahliliy manba)
8.
Ubaydullayev, R. (2021). “O‘zbekiston yoshlari: Milliy qadriyatlar va
zamonaviylik o‘rtasidagi tanlov”.
Ijtimoiy fikr: inson va qonun
, №3, 28–34.
(Yoshlar ongida ambivalent munosabat haqida)
