Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
13
“ZIRKDOSHLAR OILASI: SISTEMATIKASI, O'ZIGA XOS
BELGILARI, ASOSIY VAKILLARI VA ULARNING XALQ
XO'JALIGIDAGI AHAMIYATI”
Qo’ldasheva Karimaxon
ADPI Biologiya yo’nalishi 202-guruh talabasi.
Abstract:
This thesis presents the taxonomic position, distinctive
morphological characteristics, main representatives, and economic importance of
the Apiaceae (Umbelliferae) family. Special attention is given to widely used plants
such as carrot, parsley, coriander, and cumin, which are used in food, medicine, and
as spices.
Аннотация:
В данной работе рассмотрены систематическое
положение, морфологические особенности, основные представители и
народнохозяйственное значение семейства зонтичных (Apiaceae). Особое
внимание уделено таким широко используемым видам, как морковь,
петрушка, кориандр и зира, применяемым в питании, медицине и в качестве
приправ.
Keywords:
Apiaceae family, taxonomy, morphological characteristics,
carrot, parsley, coriander, cumin, medicinal plants, economic importance.
Ключевые
слова:
Семейство
зонтичных,
систематика,
морфологические
признаки,
морковь,
петрушка,
кориандр,
зира,
лекарственные растения, народное хозяйство.
O‘simliklar dunyosi turli xil oilalar va turlar bilan boy bo‘lib, ularning
har biri tabiatda muhim o‘rin egallaydi. Shu jumladan, zirkdoshlar oilasi (Apiaceae)
ham ekologik va iqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lgan o‘simliklar
guruhidir. Ushbu oilaga mansub o‘simliklar o‘ziga xos tuzilishi, kimyoviy tarkibi va
inson hayotidagi ko‘plab foydali xususiyatlari bilan ajralib turadi. Zirkdoshlar
orasida oziq-ovqat, dorivor va ziravor sifatida qo‘llaniladigan ko‘plab mashhur
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
14
turlar mavjud bo‘lib, ular xalq xo‘jaligida keng foydalaniladi. Zirkdoshlar oilasi
(lotincha: Apiaceae yoki Umbelliferae) — ikki pallali o‘simliklar sinfiga mansub
bo‘lib, gulqo‘rg‘onlilar tartibiga kiradi. Ushbu oilaga taxminan 3000 dan ortiq tur
va 450 dan ortiq urug‘ kiradi. Ularning aksariyati o‘t o‘simliklar bo‘lsa-da, kam sonli
buta yoki yarim buta shaklidagilari ham mavjud. Zirkdoshlar oilasi vakillari
quyidagi morfologik xususiyatlari bilan ajralib turadi: Poyasi ko‘pincha bo‘sh
(ichkari bo‘shliqli), silindrsimon va tikkadir. Barglari murakkab, patsimon yoki
parrakli, novda asosida ba’zan yelpig‘ichsimon ko‘kimtir band bo‘ladi. Gullari
mayda, ko‘pincha oq, sariq yoki pushti rangda bo‘lib, murakkab soyagul (zontik)
to‘pgullarini hosil qiladi. Mevasi ikki urug‘chali, ko‘pincha ikki bo‘lakli yassi yoki
yumaloq shaklda bo‘ladi. Har bir bo‘lakda efir moyi saqlovchi kanalchalar bo‘ladi.
Zirkdoshlar oilasiga ko‘plab inson uchun foydali turlar kiradi. Ularning
ayrimlari: Sabzi (Daucus carota) — sabzavot sifatida yetishtiriladi. Petrushka
(maydanoz, Petroselinum crispum) — ziravor va bezak sifatida ishlatiladi. Kashnich
(Coriandrum sativum) — urug‘i va barglari ziravor sifatida qadrlanadi. Dill
(Anethum graveolens) — nafaqat taomlarga qo‘shiladi, balki dorivor xususiyatga
ham ega. Zira (Cuminum cyminum), karavay (Carum carvi), fenxel (Foeniculum
vulgare) kabi boshqa ko‘plab turlar. Zirkdoshlar oilasiga mansub o‘simliklarning
xalq xo‘jaligidagi ahamiyati nihoyatda katta: Oziq-ovqat sanoatida: ko‘plab turlari
sabzavot yoki ziravor sifatida iste’mol qilinadi. Farmatsevtika va xalq tabobatida:
efir moylari va boshqa biologik faol moddalari dorivor vosita sifatida ishlatiladi.
Kosmetologiyada: ayrim vakillarining moylari va ekstraktlari parfyumeriya
mahsulotlarida qo‘llaniladi. Asalarichilikda: gullari nektarga boy bo‘lib, asalari
uchun muhim ozuqa manbai hisoblanadi. Zirkdoshlar oilasiga mansub o‘simliklar
asosan mo‘tadil iqlim zonasida, ba’zida esa subtropik va tropik hududlarda ham
o‘sadi. Ular ochiq dalalarda, tog’ etaklarida, yo‘l chetlarida, bo‘z yerlar va o‘rmon
chekkalarida uchraydi. Aksariyati yorug‘likni yaxshi ko‘radi, shuningdek, unumdor,
namlikni saqlab turuvchi tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. Zirkdoshlar vakillarining
asosiy iqtisodiy qiymati ularning efir moylari bilan bog‘liq. Meva va barglarida
to‘plangan efir moylari tibbiyotda, atir-upa sanoatida, oziq-ovqat sanoatida keng
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
15
qo‘llaniladi. Masalan: Dill (ukrop) moyi — hazmni yaxshilovchi vosita sifatida.
Fenkhel — bolalar gazni haydash uchun dori tarkibida ishlatiladi. Kashnich — og‘iz
hidini yo‘qotuvchi va ishtahani ochuvchi xususiyatga ega. Zira — antiseptik va
og‘riq qoldiruvchi ta’sirga ega. Zirkdoshlar oilasining ko‘plab turlari
dehqonchilikda asosiy ekinlar qatoriga kiradi. Ayniqsa, sabzi keng ekiladi va uzoq
muddatli saqlash imkoniyatiga ega. Petrushka va ukrop esa tez o‘suvchi,
vitaminlarga boy bo‘lib, bir necha hosil olish mumkin. Shuningdek, bu o‘simliklar
boshqa ekinlar bilan almashlab ekishda ham foydalidir, chunki ular ayrim zararli
hasharotlarni uzoq tutadi. Xalq tabobatida zirkdoshlar oilasi o‘simliklari qadimdan
qo‘llanilgan. Ulardan tayyorlangan damlamalar va sharbatlar ko‘p hollarda quyidagi
holatlarda ishlatilgan: Oshqozon-ichak faoliyatini yaxshilash; Shamollashda
yo‘talni yengillashtirish; Qon bosimini tushirish yoki oshirishda muvozanat saqlash;
Ichki yallig‘lanishlarga qarshi vosita sifatida. Masalan, karavay mevalari
shamollashga qarshi choy tarkibida, kashnich esa asab tizimini tinchlantiruvchi
vosita sifatida mashhur.
Xulosa: Zirkdoshlar oilasi (Apiaceae) — o‘zining xilma-xil vakillari,
morfologik tuzilishi va inson hayotidagi ko‘p qirrali foydali xususiyatlari bilan
biologiya va qishloq xo‘jaligi sohalarida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu oilaga
kiruvchi o‘simliklar oziq-ovqat, dorivor, parfyumeriya, xalq tabobati va asalarichilik
sohalarida keng qo‘llaniladi. Ularning ko‘pchiligi efir moylariga boy bo‘lib, bu
ularni iqtisodiy jihatdan juda qadrlashga sabab bo‘ladi. Sabzi, petrushka, ukrop,
kashnich, zira kabi asosiy vakillar kundalik hayotimizda keng foydalaniladi.
Ularning tarkibidagi biologik faol moddalarning sog‘liq uchun foydaliligi ilmiy
jihatdan ham isbotlangan. Bundan tashqari, ushbu oilaga mansub o‘simliklar
ekologik jihatdan ham muhim bo‘lib, tuproq unumdorligini oshiradi va ba’zi
zararkunandalarga qarshi tabiiy himoya vositasi bo‘la oladi. Shu sababli, zirkdoshlar
oilasini o‘rganish, ularning xossalarini chuqur tahlil qilish va amaliyotga joriy etish
nafaqat ilmiy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Karimov A., Egamberdiyev A. O‘simliklar sistematikasi. – Toshkent:
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 1-son may 2025
16
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2019.
2. Xasanov U.X. Botanika (Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik). – Toshkent:
“O‘qituvchi”, 2018.
3. Sharipova N., Oripova R. Dorivor o‘simliklar. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2020.
4. Qodirova M., Mahmudova D. O‘simlikshunoslik asoslari. – Samarqand:
Samarqand Qishloq xo‘jalik instituti nashriyoti, 2017.
5. Flora of Uzbekistan (Online database) – http://flora.uz
6. The Plant List – A working list of all plant species. http://www.theplantlist.org
7. Moʻminov N., Abdullayev X. Biologiya asoslari. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”,
2021.
