SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
43
TA’LIM TIZIMIDA SUN’IY INTELEKTDAN SAMARALI FOYDALANISH
KUAF Ijtimoiy va iqtisodiy fanlar
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15351096
kafedrasi dotsenti M.A.Karimova
Annotatsiya.
Maqolada XXI asrda suniy intelektning ta’lim tizimiga kirib kelishi uning
o‘ziga xos xususiyatlari ilmiy -falsafiy tahlil qilingan. Ta’limni yaxshilash, o‘qituvchilarga
yordam berish va individual ta’limni yanada samaraliroq rag’batlantirish uchun ta’limda sun’iy
intellektdan foydalanishning samarali jixatlari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
suniy intelekt, axloqiy tamoyillar, shaxsiylashtirish, ta’lim ehtiyojlariga,
repetitorlik, moslashuvchan ta’lim, baholash.
Аннотация
.
В
статье
научно
-
философский
анализ
внедрения
стему
образования
в
XXI
веке
,
его
специфики
.
Раскрыты
захватывающие
и
эффективные
аспекты
использования
искусственного
интеллекта
в
образовании
для
улучшения
образования
,
помощи
учителям
и
более
эффективного
поощрения
индивидуального
обучения
.
Ключевые
слова
:
искусственный
интеллект
,
этические
принципы
,
персонализация
,
адаптация
к
образовательным
потребностям
,
репетиторство
,
адаптивное
обучение
,
оценка
.
Abstrakt.
The article provides a scientific and philosophical analysis of the introduction of
AI into the education system in the 21st century and its specifics. Exciting and effective aspects
of using artificial intelligence in education to improve education, help teachers, and better
encourage individual learning are revealed.
Key words:
artificial intelligence, ethical principles, personalization, adaptation to
educational needs, tutoring, adaptive learning, assessment.
Sun’iy intellekt — bu katta hajmdagi ma’lumotlardan aqlli mashinalarni yaratish
jarayonidir. Tizimlar o‘tmishdagi o‘rganish va tajribalardan o‘rganadi va insonga o’xshash
vazifalarni bajaradi. Bu inson harakatlarining tezligi, aniqligi va samaradorligini oshiradi. AI
mustaqil qaror qabul qila oladigan mashinalarni yaratish uchun murakkab algoritm va usullardan
foydalanadi. Mashinani o‘rganish va chuqur o‘rganish sun’iy intellektning asosini tashkil qiladi.
Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishni kengaytirish, raqamli ma’lumotlarni
yig’ish, saqlash va qayta ishlash tizimini takomillashtirish maqsadida hozirda yurtimizda ushbu
sohada malakali kadrlarni tayyorlash, mazkur yo‘nalishdagi ilmiy-loyihalarni qo‘llab-quvvatlash
bo‘yicha qator ishlar amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizda ta’lim tizimida boshlangan islohotlar
talaba va o‘qituvchilarning ham o‘z ustida ishlashga, izlanishga, ilmiy-ijodiy faoliyatga
undayotgani barchamizni quvontiradi.
Ta’limni yaxshilash, o‘qituvchilarga yordam berish va individual ta’limni yanada
samaraliroq rag’batlantirish uchun ta’limda sun’iy intellektdan foydalanish hayajonli va samarali.
Ta’limda sun’iy intellekt haqida oqilona suhbatlashish uchun biz birinchi farzandlarimizni
o‘qitadigan o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatida inson elementini kamaytiradigan jarayonlarga
qaratishimiz kerak. Ta
ʼ
limda sun
ʼ
iy intellektning afzalliklari haqida yetakchi mualliflardan biri
Metyu Linch (Mening ta
ʼ
limdagi AI kelajagi haqidagi tasavvurim) “Ta
ʼ
limda sun
ʼ
iy intellektdan
foydalanish qaysidir ma
ʼ
noda qimmatli, ammo biz uning rivojlanishi va uning dunyomizdagi
umumiy rolini kuzatishda nihoyatda hushyor bo
ʻ
lishimiz kerak” [1] deb ta
ʼ
kidlab, mumkin
bo
ʻ
lgan to
ʻ
siqlar va foydalarni sinchkovlik bilan o
ʻ
rganib chiqadi. Sun’iy intellektdan
foydalanishda axloqiy mulohazalar ham mavjud. AI da “axloqiy normalar ” yo‘q. Shunday qilib,
bir tomondan, AI da dasturlash “ uni ishlab chiquvchisining axloqiy munosabatlaridan kelib
chiqadi. Olimlar AI axloqiga kelajak uchun ikkita muhim tavsiyani beradi:
1.
Biz ma’lum bir AI texnologiyasi nima uchun ishlab chiqilayotgani haqidagi
g’oyaga axloqiy asoslarni kiritishimiz kerak.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
44
2.
Biz ushbu texnologiyaning xatti-harakatlarini to‘liq tushunish va u bizning (inson)
axloqiy tamoyillarimizni buzmasligiga ishonch hosil qilish uchun uning natijalarini kuzatishimiz
nazorat qilishimiz kerak.
Texnik hamjamiyatda sun’iy intellektdagi etika haqida qizg’in bahs-munozaralar davom
etmoqda.Aksariyat universitet dasturlari o‘quv rejasiga AI etikasi bo‘yicha kurslarni kiritgan. AI
ning ta’limdagi ajoyib imkoniyatlari haqida fikr yuritsak, ideal holda, Linch The Ed Advocate -da
shunday deb yozadi : “AI auditoriyada o‘rganishni kamaytirmaydi, aksincha uni ko‘p jihatdan
yaxshilaydi.” U sun’iy intellektni ta’limga integratsiya qilishning beshta qiziqarli potentsial
afzalliklarini sarhisob qiladi:
Shaxsiylashtirish:
Bir o‘qituvchi uchun o‘z sinfidagi har bir o'quvchining ehtiyojlarini
qanday qondirishni bilish juda qiyin bo'lishi mumkin. ... Sun’iy intellekt tizimlari har bir
talabaning individual ta’lim ehtiyojlariga osongina moslashadi va ularning kuchli va zaif tomonlari
asosida o‘rganishga yo‘naltirilishi mumkin.
Repetitorlik:
AI tizimlari “shaxsiylashtirilgan yordam va ko'rsatmalar berish uchun
talabaning o‘rganish uslubi va oldingi bilimlarini baholashi” mumkin.
Baholash:
Albatta, AI javob kalitlari yordamida imtihonlarni baholashda yordam berishi
mumkin, lekin u “talabalar qanday bajarganliklari haqida ma’lumotlarni to‘plashi va hatto insho
kabi mavhumroq vazifalarni baholashi” ham mumkin.
Nyu-York universiteti professori Yann Le Kun sun’iy intellekt haqida shunday degan edi “
Bizning aqlimiz bizni inson qiladi va sun’iy intellekt bu sifatning davomidir.” Sun’iy intellekt -
bu inson intellekt jarayonlarini rag‘batlantirishga qaratilgan mashinalarni ishlab chiqaradigan va
o‘rganadigan fan sohasi. SIning asosiy maqsadi muntazam jarayonlarni optimallashtirish, ularning
tezligi va samaradorligini oshirishdir (agar u to‘g‘ri amalga oshirilgan va qo‘llabquvvatlangan
bo‘lsa). Natijada, SIni qo‘llaydigan kompaniyalar soni butun dunyo bo‘ylab o‘sishda davom
etmoqda [2].
Masalan, agar ko‘plab talabalar savolga noto‘g’ri javob berishsa, “AI o‘qituvchilar
materiallar va usullarni maqsadli yaxshilashlari uchun talabalar etishmayotgan aniq ma’lumotlar
yoki tushunchalarga e’tibor qaratishi mumkin”.
Talabalar uchun mazmunli va tezkor fikr-mulohazalar:
Ba’zi talabalar audito‘riyada
tavakkal qilish yoki tanqidiy fikr-mulohazalarni aytishdan uyalishlari mumkin, ammo “AI
yordamida talabalar o‘rganish uchun zarur bo‘lgan fikr-mulohazalarni olishda o‘zlarini qulay his
qilishlari mumkin”.
Ta’limdagi AI ning ko‘p potentsiali o‘qituvchilarning zerikarli vazifalarga sarflaydigan
vaqtini qisqartirish va uni yanada mazmunli ishlarga bo‘shatishdir.
Ma’muriy vazifalarni avtomatlashtirish
Sinfdan tashqari repetitorlik va yordam
Barcha talabalar uchun universal kirish
Suniy intelekt bo‘yicha mutaxassis Metyu Linch “ Sun’iy intellekt ta’limni yaxshiroq
o‘zgartirishning 26 usuli ” sarlavhali maqolasida keng ko‘lamli mavzularni o‘rganadi. Masalan:
Moslashuvchan ta’lim:
“O‘quvchilarning hozirgi malaka darajasini baholash va ularning
malakali bo‘lishiga yordam beradigan boshqariladigan o‘quv jarayonini yaratish orqali asosiy va
ilg’or ko‘nikmalarni o‘rgatish uchun foydalaniladi ” .
Ma’lumotlarni tahlil qilish va o‘rganish:
“AI endi o‘qituvchilar va ta’lim ma’murlari
tomonidan ma’lumotlarni tahlil qilish va sharhlash uchun foydalanilmoqda”, bu ularga ko‘proq
asosli qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Yozish
: Linch nafaqat sun’iy intellekt o‘quvchilarning yozish ko‘nikmalarini yaxshilashga
yordam beradi, deb ta’kidlaydi, shuningdek, “ Men hozirda ushbu maqolani yozishda yordam
berish uchun grammatika va foydalanish ilovasidan foydalanmoqdaman ” deb tan oladi.
O‘z ro‘yxatini davom ettirib, Linch shuningdek, ta’limda AI ning zamonaviy qo‘llanilishiga
misollar keltiradi, jumladan:
Audito‘riyadagi xatti-harakatlarni boshqarish
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
45
Darsni rejalashtirish
Audito‘riya uchun audiovizual qo‘llanmalar
Ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi aloqa
Til o‘rganish
Sinovga tayyorgarlik
Baho
Ta’limni boshqarish tizimlari
Talabalarning faolligini oshirish uchun o‘yinlashtirish
Kadrlar va o‘rinbosarlarni boshqarish
Kasbiy rivojlanish
Hozirgi vaqtda oliy ta‘limda sun ‘iy intellekt qanday qo‘llanilishiga misollar:
Plagiatni aniqlash
Imtihonning adolatliligi
Ta’limni boshqarish tizimlari
Rouz Lakin, London Universitet kollejining o‘rganishga yo‘naltirilgan dizayn professori: “
Ta’limdagi sun’iy intellektning haqiqiy kuchi shundan iboratki, biz undan talabalar, o‘qituvchilar
va o‘qitish va o‘qitishdagi o‘zaro aloqalar haqidagi katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlash
uchun foydalanishimiz mumkin”. Oxir-oqibat, AI “o‘qituvchilarga o‘z talabalarini aniqroq va
samaraliroq tushunishga yordam berishi mumkin”.
Xulosa qilib aytganda, ta
ʼ
limda AI texnologiyasini qo
ʻ
llashning ijobiy va salbiy tomonlari,
shu jumladan depersonalizatsiya bilan bog
ʻ
liq xavotirlar va yuqorida aytib o
ʻ
tilgan axloqiy
mulohazalar to
ʻ
g
ʻ
risida jiddiy munozaralar davom etmoqda. Kelajakdagi imtiyozlarning keng
doirasi ustunlik qilishi xaqida kelishuvlar davom etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Carbonell J.R. AI in CAI: an Artificial Intelligence Approach to Computer-Aided
Instruction/IEEE Transactions on Man-Machine Systems. Vol. MMS-11.
№
4, San Mateo, CA:
1970. Pp. 190-202.
2.
Интеллектуальное
управление
процессом
обучения
.
Анализ
и
проектирование
систем
[
Электронный
ресурс
].
-
Режим
доступа
:
https://habrahabr.ru/post/194240/
3.
Шавкат
Мирзиёев
.
Янги
Ўзбекистон
стратегияси
–
Т
, 2021. –
Б
.228.
4.
Йўлдошев
Ж
.,
Йўлдошева
Ф
.,
Йўлдошева
Г
.
Интерфаол
таълим
сифат
кафолати
. –
Т
.: «
Фан
», 2008. -81-
б
.
5.
Трофименко
Анна
Сергеевна
.
Инновационные
методы
обучения
в
высшем
образовании
.
Статья
опубликована
в
№
13(
сентябр
)2014. https://sci-article.ru/verxx.php?i=12
