Universal International Scientific Journal
62
Universaljurnal.uz
Ziyavitdinov Zafar Mahmudovich
Qo’qon universiteti
Ta’lim muassasalarining
boshqaruvi yo’nalishi magistranti
Uzbekistan
TA’LIM MUASSASA RAHBARLARI HUQUQIY SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISH
MAZMUNI VA PRINSIPLARI
Annotatsiya:
Ushbu maqolada huquqiy savodxonlik, ta’lim muassasa rahbarlari huquqiy savodxonligini
rivojlantirish mazmuni va prinsiplari, ta’lim qonunchiligini tushunish, mehnat qonunchiligini bilish, risklarni
boshqarish va javobgarlik, siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirish, nizolarni hal qilish va vositachilik haqida keng
yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
huquqiy savodxonlik, ta’lim muassasa rahbarlari huquqiy savodxonligini rivojlantirish
mazmuni va prinsiplari, ta’lim qonunchiligini tushunish, mehnat qonunchiligini bilish, risklarni boshqarish va
javobgarlik, siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirish, nizolarni hal qilish va vositachilik.
Abstract:
This article provides a broad overview of legal literacy, the content and principles of legal literacy
development for educational institution leaders, understanding education law, knowledge of labor law, risk
management and accountability, policy development and implementation, dispute resolution and mediation.
Key words:
legal literacy, content and principles of legal literacy development of educational institution
leaders, understanding of educational legislation, knowledge of labor legislation, risk management and responsibility,
policy development and implementation, conflict resolution and mediation.
Аннотация:
В данной статье представлен широкий обзор правовой грамотности, содержания и
принципов развития юридической грамотности руководителей образовательных учреждений, понимания
законодательства об образовании, знаний трудового законодательства, управления рисками и подотчетности,
разработки и реализации политики, разрешения споров и посредничества.
Ключевые слова:
правовая грамотность, содержание и принципы развития правовой грамотности
руководителей образовательных учреждений, понимание образовательного законодательства, знание
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 5
International indexes
Universal International Scientific Journal
63
Universaljurnal.uz
трудового законодательства, управление рисками и ответственность, разработка и реализация политики,
разрешение конфликтов и медиация.
Language:
Uzbek
Citation:
Ziyavitdinov , Z. (2024). CONTENT AND PRINCIPLES OF LEGAL LITERACY
DEVELOPMENT OF EDUCATIONAL INSTITUTION LEADERS. Universal International Scientific Journal,
1(5), 62–67. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1093
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.13757368
Huquqiy savodxonlik paradigmalarning
nazariy rivojlanishi va muayyan ta’lim
vaziyatlarida
huquqiy
xatti-harakatlarning
tashkiliy shakllari va ilmiy usullarni amaliyotga
tadbiq etish;. Malaka oshirish tizimida ta’lim
muassasa rahbarlarning huquqiy vakolatlarini
shakllantirish uchun ushbu shartlar maxsus
oʻquv kurslarining mazmuni va ilmiy-uslubiy
ta’minoti hamda bevosita ta’lim muassasalarida
ta’lim muassasa rahbarlar uchun huqiy
amaliyotning tashkiliy shakllarini yaratish
mumkin. Ta’lim sohasidagi qonun hujjatlarida
eng asosiy tushunchalar qoʻllaniladi. Mazkur
tushunchalar ta’lim sohasida obyekt va subyekt
faoliyati bilan bevosita bog’liq boʻlgan
jarayonlarga oid tushunchalarni belgilaydi va
har bir tushunchaning mazmunini ochib
beradi.[1]
BMT
mamlakatimizga
2016-yilda
“Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish
uchun taraqqiyot siyosatiga doir tadbirlarni har
tomonlama joriy qilish, jadallashtirish va
qo’llab-quvvatlash” (MAPS) yondashuvini
taklif etgan. Ushbu yondashuvda uchta
jadallashtirish
sohasi
(akselerator)
keng
islohotlar
uchun
qamrab
olingan.
Shu
sohalarning birinchisi “Boshqaruv tizimlarining
samaradorligi va hisobdorligini oshirish”
sanaladi va unda “Samarali boshqaruv barqaror
rivojlanishning barcha boshqa maqsadlariga
erishishda
tarmoqlararo
va
asosiy
katalizatordir”, deya alohida e‟tirof etilgan.[2]
Bu
holat
boshqaruv
tizimini
takomillashtirish, rahbar (yosh) kadrlarni
tanlash,
tayyorlash,
malakasini
oshirish,
ularning bilim saviyasini yanada yuqori bo„lishi
bilan bog’liq shart-sharoitlarni yaratish hamda
ularni ilmiy jihatdan takomillashtirish bo‘yicha
domiy ravishda tadqiqotlar olib borishga zarurat
borligidan dalolat beradi.[3]
Rahbar shaxsini o‘rganish muammosi
kishilik jamiyatining barcha davrlarida muhim
masala bo‘lib kelgan. Buning asosiy sababi
birinchidan,
har
bir
davrdagi
ijtimoiy
munosabatlar o‘ziga xos ravishda ijtimoiy
mavqe jihatidan kimningdir yuqori darajada
turishini taqozo etgan bo‘lsa, ikkinchidan,
insonlarning hayot kechirish tarzi, ravnaqi,
darajasi, farovonligi, baxtli turmush kechirishi
shu yuqori mavqedagi shaxsga, uning turli
fazilatlari
va
xislatlariga
bog’liq
bo‘lganligidir.[4]
Borgan sari murakkablashib borayotgan
ta’lim muhitida ta’lim muassasalarini tartibga
soluvchi qonunchilik asoslari doimo rivojlanib
bormoqda. Ta’lim muassasalari rahbarlari -
direktorlar, dekanlar va ma’murlar - talaba
huquqlari va xavfsizlik qoidalaridan tortib,
mehnat
qonunchiligi
va
institutsional
muvofiqlikgacha bo‘lgan ko‘plab qonuniy
majburiyatlarni bajarishlari kerak. Huquqiy
tushunchalarni tushunish va huquqiy bilimlarni
amalda qo‘llash qobiliyati sifatida belgilangan
huquqiy savodxonlik bu rahbarlar uchun hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Ta’lim muassasalari
rahbarlarining huquqiy savodxonligini oshirish
uchun zarur bo‘lgan mazmun o‘rganilib, uni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan tamoyillar zarur.
Universal International Scientific Journal
64
Universaljurnal.uz
1-rasm Huquqiy savodxonlik mazmuni
1. Ta’lim qonunchiligini tushunish:
Huquqiy
savodxonlikning
asosiy
tarkibiy
qismlaridan
biri
davlat
qonunchiligini, sud amaliyotini va ma’muriy
siyosatni o‘z ichiga olgan ta’lim huquqini
mustahkam
tushunishdir.
Ta’lim
muassasalari rahbarlari nogironligi bo‘lgan
shaxslar to‘g’risidagi ta’lim to‘g’risidagi
qonun, oilaning ta’lim huquqlari va shaxsiy
hayoti to‘g’risidagi qonun kabi qonunlar
bilan
tanishishlari
kerak.
Ushbu
qonunlarning har biri institutlar faoliyatiga,
xususan, talabalar huquqlari, tenglik va
shaxsiy daxlsizlikka nisbatan chuqur ta’sir
ko‘rsatadi.
2. Mehnat qonunchiligini bilish:
Huquqiy
savodxonlik
mehnat
qonunchiligini, jumladan, xodimlar va ish
beruvchilarning huquq va majburiyatlarini
ham
qamrab
olishi
kerak.
Ta’lim
muassasalari
rahbarlari
mehnat
munosabatlari, diskriminatsiyaga qarshi
qonunlar
va
xodimlarni
baholash
jarayonlarini tushunishlari kerak. Ushbu
bilim adolatli va adolatli ish muhitini
yaratish va qonuniy standartlarga rioya
qilishni ta’minlash uchun zarurdir.
Huquqiy
savodxonlik
mazmuni
1.Ta’lim
qonunchiligini
tushunish:
2.Mehnat
qonunchiligi
ni bilish:
3. Risklarni
boshqarish va
javobgarlik:
4. Siyosatni
ishlab chiqish
va amalga
oshirish:
5. Nizolarni hal
qilish va
vositachilik:
Universal International Scientific Journal
65
Universaljurnal.uz
3.
Risklarni
boshqarish
va
javobgarlik:
Ta’lim muassasa rahbarlari o‘z
muassasalari bilan bog’liq potentsial
huquqiy xavf va majburiyatlarni aniqlashda
mohir bo‘lishi kerak. Bu maktab faoliyati
kontekstida beparvolik va javobgarlik kabi
muammolarni hal qiladigan huquqbuzarlik
to‘g’risidagi qonunni tushunishni o‘z ichiga
oladi. Xatarlarni boshqarish strategiyalari
bo‘yicha treninglar institut rahbarlariga
talabalar va xodimlar uchun xavfsizroq
muhit yaratishga yordam beradi, shu bilan
birga yuridik ta’sirni minimallashtiradi.
4. Siyosatni ishlab chiqish va amalga
oshirish:
Huquqiy
savodxonlik
nafaqat
qonunlarni
bilish,
balki
huquqiy
standartlarga mos keladigan siyosatni ishlab
chiqish va amalga oshirish qobiliyatini ham
o‘z ichiga oladi. Ta’lim muassasalari
rahbarlari bezorilik, ta’qib qilish va
akademik halollik kabi muammolarni hal
qiluvchi siyosat loyihalarini ishlab chiqish
uchun jihozlanishi kerak. Buning uchun
qonunchilik talablari va siyosat ishlab
chiqishdagi ilg’or tajribalarni tushunish
kerak.
5. Nizolarni hal qilish va vositachilik:
Ta’lim
muassasalarida
nizolar
muqarrar va huquqiy savodxonlik nizolarni
hal qilish va vositachilik ko‘nikmalarini o‘z
ichiga oladi. Ta’lim muassasalari rahbarlari
muzokaralar olib borish texnikasi va
nizolarni samarali hal qilish uchun muqobil
nizolarni hal qilish usullari bo‘yicha
o‘qitilishi kerak, ular talabalar, xodimlar
yoki ota-onalar o‘rtasida yuzaga keladi.
Ta’lim siyosati va qonunchilik bazasi
jadal o‘zgarib borayotgan bir davrda ta’lim
muassasalari rahbarlarining ro‘li tobora
murakkablashib
bormoqda.
Rahbarlar
nafaqat o‘z muassasalarining ilmiy va
ma’muriy funktsiyalari uchun mas’uldirlar,
balki
huquqiy
muammolarga
to‘la
landshaftni ham boshqarishlari kerak.
Shunday
ekan,
ta’lim
muassasalari
rahbarlarining
huquqiy
savodxonligini
oshirish samarali boshqaruv va qonunlarga
rioya qilish uchun zarurdir. Ta’lim
muassasalari
rahbarlarining
huquqiy
savodxonligini oshirish uchun zarur bo‘lgan
didaktik shart-sharoitlar, asosiy e’tibor
pedagogik strategiyalar, o‘quv dasturlari va
o‘quv muhitiga qaratiladi.
Didaktik shart-sharoitlar samarali
o‘qitish va o‘rganishni osonlashtiradigan
asosiy elementlarni anglatadi. Huquqiy
Universal International Scientific Journal
66
Universaljurnal.uz
savodxonlikni rivojlantirish kontekstida bu
shart-sharoitlar ta’lim usullari, mazmunga
mosligi, o‘quvchilarning faolligi va ta’lim
muhitini o‘z ichiga olgan bir qator omillarni
o‘z ichiga oladi. Ushbu shart-sharoitlarni
o‘rnatish orqali institutlar o‘z rahbarlarining
huquqiy
bilimlarni
o‘z
vazifalarida
tushunish va qo‘llash uchun yaxshi
jihozlanganligini ta’minlashi mumkin.
1. O‘quv dasturlarini loyihalash:
Yaxshi tuzilgan o‘quv dasturi huquqiy
savodxonlikni
rivojlantirishning
asosiy
didaktik shartidir. O‘quv dasturi keng
qamrovli bo‘lib, ta’lim huquqi, mehnat
qonunchiligi,
risklarni
boshqarish
va
siyosatni
ishlab
chiqishning
asosiy
yo‘nalishlarini
qamrab
olishi
kerak.
Shuningdek, u ta’lim muassasa rahbarlari
duch keladigan muammolarni aks ettiruvchi
amaliy tadqiqotlar va real senariylarni o‘z
ichiga olishi kerak. Amaliy vaziyatlarga
bunday aloqadorlik faollikni kuchaytiradi va
o‘quvchilarga
o‘zlarining
huquqiy
bilimlarining darhol qo‘llanilishini ko‘rish
imkonini beradi.
2. Pedagogik strategiyalar
O‘quv tajribasini shakllantirishda
pedagogik
strategiyalarni
tanlash
hal
qiluvchi
ahamiyatga
ega.
Huquqiy
savodxonlikni rivojlantirishda muammoli
ta’lim va hamkorlikdagi guruhlarda ishlash
kabi faol ta’lim usullari ayniqsa samarali
bo‘lishi mumkin. Ta’lim muassasalari
rahbarlarini
tanqidiy
fikrlash
va
muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirib, haqiqiy hayotdagi huquqiy
bilimlar bilan shug’ullanishga undaydi.
Hamkorlikdagi o‘rganish muloqot va fikr
almashishni
rag’batlantiradi,
ishtirokchilarga bir-birining tajribasi va
nuqtai nazaridan o‘rganish imkonini beradi.
3. O‘quv muhiti
Huquqiy
savodxonlikni
rivojlantirishda o‘quv muhiti katta ro‘l
o‘ynaydi. Qo‘llab-quvvatlovchi va inklyuziv
muhit
huquqiy
tushunchalarni
ochiq
muhokama qilish va o‘rganishga yordam
beradi. Ta’lim muassasalarida muassasa
rahbarlari o‘zlarini qulay his qiladigan
savollar berish va huquqiy masalalar
bo‘yicha tushuntirishlar izlashlari mumkin
bo‘lgan
tadqiqot
madaniyatini
shakllantirishlari kerak. Bunga ishtirokchilar
huquqiy masalalar bo‘yicha o‘z tashvishlari
va noaniqliklarini bildirishlari mumkin
bo‘lgan muloqot uchun xavfsiz joylar
yaratish orqali erishish mumkin.
Universal International Scientific Journal
67
Universaljurnal.uz
Bu hamkorlikdagi yondashuv nafaqat
huquqiy savodxonlikni oshiradi, balki ta’lim
muassasalarida professional hamjamiyatni
mustahkamlaydi.
4. Baholash va fikr-mulohazalar
Samarali baholash va qayta aloqa
mexanizmlari
huquqiy
savodxonlikni
rivojlantirishning muhim didaktik shartidir.
Baholar o‘quv maqsadlariga mos kelishi va
huquqiy bilimlarni nazariy tushunish va
amaliy qo‘llashni baholashga mo‘ljallangan
bo‘lishi kerak. Shakllantiruvchi baholashlar,
masalan, aks ettiruvchi jurnallar yoki
vaziyatni tahlil qilish, o‘quvchilarga doimiy
fikr-mulohazalarni
taqdim
etishi
va
yaxshilanishi kerak bo‘lgan sohalarni
aniqlashga yordam beradi.
5. Fanlararo hamkorlik
Huquqiy
savodxonlik
vakuumda
mavjud emas; u turli sohalar, jumladan,
ta’lim, boshqaruv va axloq bilan kesishadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ботиров Ҳамид Ҳакимович, "Умумий ўрта таълим муассасалари бошқарувида ҳуқуқий
масалалар"- Ўқув қўлланма- Тошкент, 9-бет
2. O‘zbekistonda Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun taraqqiyot siyosatiga doir
tadbirlarni har tomonlama joriy qilish, jadallashtirish va qo„llab-quvvatlash (MAPS) hisoboti (2018-yil 19-
oktabr) [Elektron resurs]
3. Oybek
HAYITOV.
RAHBAR
PSIXOLOGIK
KOMPETENTLIGINI
MODELLASHTIRISHNING NAZARIY-ILMIY ASOSLARI (oliy taʼlim muassasalari o‘rta bo‘g’in
rahbarlari misolida). “UMID DESIGN” Toshkent – 2021
4. Oybek
HAYITOV.
RAHBAR
PSIXOLOGIK
KOMPETENTLIGINI
MODELLASHTIRISHNING NAZARIY-ILMIY ASOSLARI (oliy taʼlim muassasalari o‘rta bo‘g’in
rahbarlari misolida). “UMID DESIGN” Toshkent – 2021
