155
MEDIA-KOMMUNIKATIV MULOQOTDA
PARALINGVISTIKANING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Asqaraliyeva Xayotxon Akbarali qizi., Ganiyeva Dildora Azizovna
Farg'ona davlat universiteti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 18.06.2024
Qayta qabul : 24.06.2024
Saytda mavjud : 27.06.2024
Muallif (lar)
X.A.Asqaraliyeva
D.A.Ganiyeva
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0006-7692-1799
hayotxonasqaraliyeva5@gmail.com
© X.A.Asqaraliyeva va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada media
muloqotda paralingvistika doirasida bugungi
kunda internet paydo bo‘lgunga qadar
mavjud bo‘lgan xususiyatlarni o‘zida jamlagan
tilning yangi faoliyat doirasi – Internet muloqoti
haqida tadqiq qilindi.
Kalit
so‘zlar:
texnologiyalari, elektron muloqot, internet
muloqoti, paralingvistik vositalar.
Аннoтация:
В данной статье в рамках
паралингвистики
в
медиакоммуникации
исследовано новое направление языковой
деятельности, включающее в себя черты,
существовавшие до появления Интернета
сегодня, - интернет-коммуникация.
Ключевые слова:
компьютерные
технологии, электронная коммуникация,
Интернет-коммуникация,
паралингвистические средства.
Annotation:
In this article, within the
framework
of
paralinguistics
in
communication, a new area of language activity,
which includes the features that existed before
the advent of the Internet today, was researched -
Internet communication.
Key words:
computer technologies,
electronic
communication,
Internet
communication, paralinguistic tools.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
156
UNIVERSAL international scientific journal
KIRISH
Hozirgi
zamon
dunyosi
–
bu
«tinglovchi» va “ko‘ruvchi odam” sintezi
davri. A.V.Sokolov bugungi global ijtimoiy
kommunikatsiya
tizimining
shakllanishi
borasida Kanadalik professor M.Maklyuxan
oldindan bashorat qilgani xususida bayon qilar
ekan, uni “elektron muloqot dahosi”deb
ataydi. Elektr va elektron muloqot vositalari,
M.Maklyuxanga ko‘ra, insoniyat tarixidagi
“kommunikatsion inqilob”dir. Zamonaviy
muloqot vositalarining o‘ziga xos xususiyati
shundaki, ular individual sezgilarga emas,
balki insonning butun asab tizimiga ta’sir
qiladi. Elektron muloqot texnologiyalari yangi
texnologik asosda sayyoramizni yagona
“global qishloq”qa aylantiradi.
ADABIYOTLAR SHARHI
M.Maklyuxan XX asrning 60- yillarida
o‘z bashoratlarini o‘sha paytda paydo bo‘lgan
televidenie
imkoniyatlaridan
boshlab
shakllantirgan.
U
kompyuter
texnologiyalarining
istiqbollarini
hisobga
olmagan edi, chunki u davrda hali muloqot
vositasiga
aylanmagan
edi;
shaxsiy
kompyuterlar, masofadan kirish imkoniga ega
ma’lumotlar banki, elektron pochta, “butun
dunyo bo‘ylab o‘rgimchak to‘ri – internet”
yo‘q edi. Ammo Maklyuxan “gipermediya”–
multimediya tizimlarida amalga oshiriladigan
tovush, statik va dinamik tasvirlar birligini
paydo bo‘lishini oldindan bashorat qilgan.
Eksperimental
psixolog
olim
P.M.Yakobson shaxsni harakatlantiruvchi,
faoliyatga rag‘batlantiruvchi motivatsion
omillarning quyidagi ijtimoiy- psixologik
turlarini tasniflaydi:
1)
siyosiy, axloqiy ideallar;
2)
taassurot olish uchun yetarlicha
asosli manfaatlar (sport, san’at va hokazo);
3)
kundalik
hayotni
tashkil etishga
intilish,
mehnat,
ijodiy faoliyat va
oilaviy hayot va boshqalarga layoqat);
4)
biror narsaga kuchli ehtiyoj
(kitoblar, pul va h.k.).
TADQIQOT
METODOLOGIYASI VA EMPIRIK
TAHLIL
Bizningcha, internet muloqoti ana
shu tushunchalarning barchasi doirasida
ma’lumot olish, axborot almashish,
global
miqyosda
hamfikrlar
bilan
bog‘lana olish, istagan mashg‘uloti bilan
bilvosita
shug‘ullanish
imkoniyati
to‘yintirilganligi
sababli
«attraktor»
sifatida butun insoniyatni o‘ziga jalb eta
oldi. Attraktor – (inglizcha attract – jalb
qilmoq, o‘ziga tortmoq) dinamik tizimlar
fazali nuqtalarining ko‘pligi bilan
xarakterlanadigan, vaqt o‘qi davomida
dinamik tizim traektoriyasiga tortiluvchi
holat. Attraktorning ortida sistemani to‘la
egallashi, qoplashi mumkin bo‘lgan
nisbatan barqaror holatlar yotadi .
Attraktorning eng oddiy belgisi – bu
o‘ziga tortuvchi doimiy nuqta bo‘lib,
pirovard natijada tizimning yangi sifat
bosqichiga o‘tishiga sabab bo‘ladi.
Xususan, bugungi shiddatli davrda
dunyoda kechayotgan jarayonlar tillarga
ham o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda.
O‘zaro ijobiy munosabat o‘rnatish
aksariyat
suhbatdoshlarning
asosiy
kommunikativ maqsadidir. Bu maqsadga
erishishda noverbal vositalar muhim
ahamiyatga
ega.
Internet
muloqoti
bilvosita jarayon bo‘lib, adresant
→
texnik
vosita
(telefon,
kompyuter) → adresat tarzida kechadi.
Universal International Scientific Journal
157
UNIVERSAL international scientific journal
Tabiiyki, kommunikantlar bir-birlarining yuz-
ko‘z ifodalarini, imo-ishoralarini ko‘ra
olmaydilar. (Videomuloqotda buning ham
imkoni paydo bo‘ldi.) Hissiy ekspressivlik
darajasi shaxslararo munosabatlarga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi: his-tuyg‘ularning qanday
vositalar orqali uzatilishi va qanchalik to‘g‘ri
amalga oshirilishi axborot mazmuni va
muloqot ta’sirchanligini orttirishi yoki
kamaytirishi mumkin.
Internet muloqotining inson hayotining
barcha sohalariga kirib borishi va yetakchi
vositalardan biriga aylanishi tilga ham o‘z
ta’sirini
kuchaytirmoqda.
Tarmoqli
muloqotning turli shakllari tarkibini tahlil
qilish tilning og‘zaki va yozma muloqot
uyg‘unligidagi funksional jihatlari, jumladan,
sintaktik xususiyatlarini tadqiq qilish imkonini
beradi.
A.L.Latipovaning
o‘rinli
ta’kidlashicha, internet tilida sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlar vaqt o‘tishi bilan kundalik tilga
kirib boradi va shu bilan til tizimiga, uning
so‘z boyligiga ta’sir qiladi, shuning uchun
so‘nggi
yillarda
tilshunoslar
tarmoq
muloqotiga alohida e’tibor bera boshladilar.
Bugungi davr kishisida “yangi shiddatli virtual
dunyo” shakllanishi va rivojlanishini kuzatish
imkoniyati bor
Paralingvistik
vositalar
internet
muloqotining ustun jihati sifatida qo‘shimcha
axborot xususiyatiga ega bo‘lishi bilan birga
pragmatik funksiyalarni bajarishi bilan ham
tobora ilmiy jamoatchilik e’tiborini tortmoqda.
Ularning matn va diskursdagi o‘rni va roli
borasida ko‘plab tadqiqotlar olib borilmoqda.
Paralingvistika nutqiy muloqotga
ovoz tembri, intonatsiya, yo‘tal, imo-
ishora, gapirish uslubi kabi vositalar
yordamida
uzatilayotgan
ma’lumot
muayyan
ma’noda
to‘ldiradigan
hodisalarni
o‘rganadi.
Qabul
qiluvchining
belgilar
ifodasiga
reaksiyasini
o‘rganishi
jihatidan
pragmatikaga
yaqin
turadi.
Paralingvistika
obyekti
turlicha
tushuniladi.
XULOSA VA MUNOZARA
Internet
muloqotining
paydo
bo‘lishi bilan paralingvistik vositalar
ro‘yxati ancha kengaydi. Garchi bu
illyustrativ vositalar an’anaviy muloqot
jarayonida qo‘llanib kelingan bo‘lsa-da,
internet diskursi ularni bir maydonga
jamlab,
foydalanish
uchun
qulay
imkoniyat
yaratib
berganligi
bilan
xarakterlidir.
Bunday
illyustrativ
vositalar uzatilayotgan ma’lumotni oson
anglash, kommunikantlar o‘rtasida o‘zaro
yaqin
munosabatlarni
shakllantirish,
ekspressiv bo‘yoqdorlikni ta’minlash
kabi
qator
vazifalarni
bajaradi.
Shuningdek, boshqa madaniyat vakillari
bilan ularning tilini bilmasdan turib
muloqot qilish imkonini beradi. Tabiatiga
ko‘ra, bular paralingvistik vositalar
bo‘lib, muloqotning jonli va ta’sirli
bo‘lishini ta’minlaydi. Ular ishtirokidagi
muloqot esa “universal til” deb ham
yuritilmoqda.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Sokolov A.V. Ijtimoiy aloqaning umumiy nazariyasi: Darslik. Sankt-
Peterburg: Mixaylov V.A. nashriyoti, 2002 yil.
2.
Yakobson P.M. Xulq-atvor motivatsiyasining psixologik muammolari. -
M., 1969. - S. 21-22; Jeykobson R. Tilning mohiyatini izlashda // Semiotika. - M.: 1983.
Universal International Scientific Journal
158
UNIVERSAL international scientific journal
- S. 102-117; Jeykobson R. Tanlangan asarlar. - M.: 1985. 3. Nurmonov A., Rahimov
A. Lingvosinergetikaga kirish - T.: Akademnashr, 2013.4. Boeva E. D. Kognitiv
paralingvistika. - Anapa, 2005 yil.
3.
Boeva E. D. Kognitiv paralingvistika. - Anapa, 2005 yil.
4.
Trach A.S. Internetda yozma nutqdan foydalanishning o'ziga xos
xususiyatlari // SFedU (Janubiy Federal Universiteti) materiallari I bo'lim. Zamonaviy
filologiya muammolari. - Taganrog, 2010 yil.
5.
Рахматов, З. Н., & Рашидов, Д. Н. (2023). Пути совершенствования
механизма разработки маркетинговой стратегии ао «ўзтемирйўлйўловчи».
Innovative achievements in science 2022, 2(17), 55-60.
6.
Хомский Н. Синтаксические структуры // Новое в лингвистике. – М.,
1962.
