SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
466
ХУДОЖЕСТВЕННОСТЬ
ПИСАТЕЛЯ
ДЖУНАЯ
МАВЛЯНОВА
В
РАСКРЫТИИ
ТЕМЫ
ЧЕЛОВЕЧЕСКОЙ
НРАВСТВЕННОСТИ
Ызабекова
Д
.
А
.
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15358038
к
.
филол
.
н
.,
преподаватель
ОшГУ
Ключевые
слова
:
нрав
,
нравственность
,
поведения
,
интерпретация
,
традиция
,
конфликт
,
педагогическаякультура
.
Жазуучу
Жунай
Мавляновдун
адамзаттык
адеп
темасын
ачуудагы
сүрөткерлиги
Макалада
жазуучу
Жунай
Мавляновдун
“
Нан
”
аңгемесинин
мисалындагы
адеп
-
ахлактык
темасын
ачуу
чеберчилиги
жөнүндөгү
маселе
изилдөөнүн
предмети
катары
каралат
.
Бүгүнкү
окурман
үчүн
сүрөткердин
адам
баласынын
жашоодогу
маңызын
,
анын
башкалар
менен
мамилесинин
нравалык
сабактарын
көрсөтүүгө
өзгөчө
маани
бергендигин
ачып
көрсөтүү
макаланын
негизги
максаты
болуп
саналат
.
Советтик
доордо
жазылган
,
адеп
-
ахлактык
мазмунду
камтыган
чыгарманы
бүгүнкү
көз
караш
менен
кароо
макаланын
актуалдуулугун
көрсөтүп
турат
.
Изилдөөдө
адабий
ишмердүүлүктүн
негизинде
ар
тараптан
анализ
жүргүзүлүү
менен
байкоо
илимий
усулу
колдонулду
.
Улуттук
адабиятчыларыбыздын
изилдөөлөрү
жана
Жунай
Мавляновдун
чыгармачылыгы
жөнүндөгү
омоктуу
ой
жүгүртүүлөр
,
талдоолор
жана
бүтүмдөр
макаланын
жазылышына
белгилүү
бир
өлчөмдө
методологиялык
таяныч
-
негиз
болуп
берди
.
Байкоолордун
жыйынтыгында
жазуучунун
чыгармачылыгы
жалпы
адамзаттык
гуманисттик
идеяларга
багыттайт
.
Окутуу
жана
тарбиялоо
жаатында
эмгектенип
жаткан
адистердин
ишмердүүлүгүндө
келечек
муунду
адептик
жактан
тарбиялоо
үчүн
колдонууга
сунушталат
.
Ачкыч
сөздөр
:
адеп
,
адептүүлүк
,
жүрүм
-
турум
,
интерпретациялоо
,
каада
-
салт
,
конфликт
,
педагогикалык
маданият
.
The artistry position of the writer Junai Mavlyanov in revealinq the theme of human
morality
Key words: moral, traditions, interpretation, conflict, pedagogical culture.
Адеп
-
ахлак
темасы
байыртан
бери
адабияттын
эң
башкы
темасы
болуп
келген
.
Адамзаттын
тарыхында
ар
бир
коомду
,
ошол
коомдогу
адамдарды
сактап
келген
,
кийинки
доорлорго
өткөрүп
берген
да
адеп
,
адептүү
адамдар
.
Кыргыз
тилиндеги
«
адеп
», «
адептүүлүк
»
түшүнүгү
араб
тилиндеги
«
одоб
»
дегенден
келип
чыккандыгын
айтабыз
,
ал
эми
«
адабият
»
деген
сөздүн
уңгусу
да
ошол
араб
тилиндеги
«
одоб
»
деген
сөздөн
алынгандыгы
белгилүү
.
Бул
орус
тилиндеги
«
нрава
», «
нравственность
»
деген
сөздөр
менен
синоним
,
ал
эзелтен
колдонулуп
келе
жаткан
«
мораль
»
деген
сөзгө
маанилеш
,
бул
сөздү
латынчадан
которсок
,
кайра
эле
«
салт
-
санаа
», «
жүрүш
-
туруш
», «
адеп
»
деген
маанини
түшүндүрөт
.
Грек
тилинде
ушул
эле
маанилер
«
этика
»
деген
термин
менен
туюнтулат
.
Биздин
тилде
«
адеп
»,
«
адептүүлүк
», «
адеп
-
ахлак
», «
ыйман
», «
нрава
», «
этика
», «
мораль
»
түшүнүктөрү
маанилеш
сөздөр
катары
эле
каралып
келет
.
Кыргыз
тилинин
түшүндүрмө
сөздүгүндө
«
адеп
»
түшүнүгүнө
бир
катар
аныктамалар
берилген
: «
Адеп
–
ызаттуу
,
тартиптүү
жүрүм
-
турумдун
,
өзүн
алып
жүрүүнүн
нормасы
,
сылыктык
»;
«
Адеп
-
ахлак
–
жүрүм
-
турум
,
кулк
-
мүнөз
»;
«
Адепсиз
–
адеби
жок
,
тарбиясыз
,
башкаларды
ызаат
кылбаган
,
орой
»;
«
Адепсиздик
–
адеби
жоктук
,
башкаларды
ызаат
кылбагандык
»;
«
Адептен
–
адептүү
болуу
,
адептүүлүктү
көрсөтүү
»;
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
467
«
Адептүү
–
адеп
сактай
билген
,
тарбиялуу
,
адеби
бар
,
сый
-
сыпаттуу
,
өзүн
-
өзү
кармай
билген
»;
«
Адептүүлүк
–
адеп
сактоочулук
,
тарбия
көргөндүк
,
тартиптүүлүк
,
сылыктык
,
сыпайылык
»[1].
Педагогика
илими
болсо
адептик
жактан
таза
болуунун
чен
-
өлчөмү
катары
төмөнкү
тогуз
учурду
карайт
:
·
адептүүлүктү
билүү
;
·
адептик
компетенттүүлүктөргө
ээ
болуу
;
·
адамдарды
жана
дүйнөнү
,
жашоону
сүйүү
;
·
достошуу
;
·
эмгек
кылуу
(
мээнеткеч
болуу
);
·
күрөшө
алуу
;
·
сактоо
;
·
жардамдашуу
;
·
жаратуу
[2].
Кыргыз
элинин
педагогикалык
маданиятында
да
адептик
түшүнүктөр
жалпысынан
оң
(
жакшы
)
жана
терс
(
жаман
)
деп
экиге
бөлүнөт
.
Жазуучу
Ж
.
Мавлянов
көркөм
чыгармаларындагы
окуяларды
сүрөттөөдө
,
көркөм
образдардагы
адеп
-
ахлак
темасын
ачууда
мына
ошол
элдик
этикалык
-
моралдык
түшүнүктөрдү
чен
-
өлчөм
кылып
алат
.
Ошондой
эле
адамдагы
оң
-
терс
сапаттарды
көркөм
чыгармаларында
,
адам
мүнөздөрүндө
чагылдыруу
менен
киши
баласынын
жашоодогу
маңызын
,
анын
башкалар
менен
мамилесинин
нравалык
сабактарын
көрсөтүүгө
өзгөчө
маани
берген
.
Дал
ошол
мазмундагы
чыгармаларынын
бири
«
Нан
»
аңгемеси
.
Чыгармада
конфликт
,
каармандардын
эки
тарапка
бөлүнүп
алып
айыгышкан
салгылашуулары
да
,
биринин
жеңип
,
биринин
жеңилиши
да
жок
.
Окуя
жай
баяндалып
,
аягына
жай
гана
чыгарылат
.
«
Нан
» –
бул
элдик
каада
-
салттардын
маңызын
чечмелеген
чыгарма
.
Нандын
кыргыз
элдик
педагогикалык
маданиятындагы
орду
тууралуу
А
.
Муратов
мындай
деп
жазат
:
«
Кыргыз
элинин
ой
жүгүртүүсүндө
азык
-
оокатка
өзгөчө
маани
берилип
,
алар
ыйык
катары
саналып
,
ошол
ыйыктык
бузулган
учур
убалга
өтүлөт
.
Биринчи
убал
нерсе
–
нан
.
Биз
бала
чакта
жолдо
бир
сындырым
нан
жатса
,
же
нан
күкүмү
турса
,
аны
үйлөп
-
үйлөп
туруп
,
оозго
салып
,
«
биссмилла
»
деп
жеп
коёр
элек
.
Азыр
ошол
биздин
курактагы
4-10
жаштагы
балдар
ошондой
кылса
,
анын
«
папа
-
мамалары
»
көрүп
калса
,
чый
-
пыйы
чыгып
,
баласы
оор
күнөө
кылгандай
«
ташта
,
мусор
»
деп
жазалап
кирет
.
Биз
нандын
убалынан
коркчубуз
,
эгер
биз
нанга
андай
мамиле
кылбасак
,
нан
бизди
танып
,
элге
ачарчылык
келет
деп
түшүнчүбүз
.
Эгер
нан
такыр
тебелендиде
калса
,
аны
адамдын
буту
баспаган
бийик
жерге
коюп
коюшкан
,
итке
,
парандаларга
алып
барып
беришкен
.
Нанга
мамиле
–
кыргыз
элдик
педагогикасында
«
убал
»,
«
кор
»
деген
түшүнүктөр
менен
тыгыз
байланыштуу
.
Айрым
элдик
тыйымдардан
карап
көрөлү
:
нан
куран
окуткан
жерде
дасторконго
так
коюлат
;
нан
сурап
келген
кишиге
үйдө
нан
болсо
сөзсүз
берет
;
нан
жаап
жатканда
дандырдын
артына
өтпөйт
,
өтсө
нан
жармашпай
түшүп
калат
дешет
;
нанды
дасторконго
койгондо
жуп
болушу
керек
;
нанды
жерге
таштабайт
;
нан
менен
ойнобойт
;
нанды
конокко
алып
барганда
жуп
болуу
керек
;
нанды
ыргытып
бербейт
;
нандын
үстүнө
башка
нерсени
бастырып
таштабайт
;
алыс
жолго
адам
кетерде
нандан
кертип
тиштеп
койгон
,
анан
ошол
нанды
ошол
бойдон
сакташкан
,
кайра
келген
соң
баягы
нанды
сууга
,
же
тамакка
чылап
жешкен
ж
.
б
.
Бул
түшүнүктөр
нандын
убалынан
корккондук
менен
байланышат
.
Нанга
туура
эмес
мамиле
кылсаң
,
анын
жазасын
тартасың
,
мисалы
,
нанды
тебелешкен
эмес
,
мейли
,
адам
болсун
,
бала
болсун
,
мал
болсун
,
нанды
тебелесе
,
анын
убалына
калат
.
А
анын
убалына
калган
киши
көр
болот
деп
айтылат
.
Адамдын
дене
-
боюндагы
эң
маанилүү
бөлүк
–
көз
,
ошол
көз
нанды
көрбөдүбү
–
демек
,
ал
ошол
адамга
кызмат
кылууга
татыксыз
,
андан
көрө
анын
барынан
жогу
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
468
деп
түшүнүшкөн
.
Нанга
мындай
мамиле
–
адамдарды
үнөмдүү
болууга
,
адамзаттын
башкы
азыгы
болгон
нанга
ыйык
катары
кароого
тарбиялаган
»[3].
Биз
изилдөөгө
алган
“
Нан
”
аңгемесиндеги
каарман
Жаныбек
ушундай
элдик
тарбияда
өскөн
жигит
,
ошондуктан
ага
Ата
Журт
,
ата
мурастары
ыйык
,
атадан
калган
нан
ыйык
.
Жанагы
нанда
үч
кетик
бар
экен
,
анын
экөө
улуу
агаларынын
тиши
тийген
жер
,
үчүнчүсү
–
өзүнүкү
.
«
Бу
нанды
Бүбүш
апа
өзү
жаап
,
өз
колу
менен
биринчи
жолу
тун
баласы
Сарымсак
кан
майданга
жөнөп
жатканда
ат
жалына
сунган
:
-
Четинен
тиштеп
кой
,
балам
!
Ылайым
туз
-
насибиң
өз
үйүңөн
буюрсун
!
Ушул
тилек
менен
экинчи
уулу
Асылбекти
,
кийинчерээк
Жаныбегин
атказган
.
Жок
,
эненин
тилегениндей
болбой
калды
.
Ал
тилек
кылгандай
Сарымсак
менен
Асылбек
кайрылып
келип
,
эне
колу
сунган
алиги
нандан
тиштебей
калышты
.
Урушка
жетпей
кенже
баласы
Жаныбек
гана
кайрылып
,
бул
үйдөн
кайра
даам
татты
,
бирок
аны
эне
көрбөй
калды
.
Жеңиш
жылын
төрт
жыл
бою
тиктеген
анын
көзү
түбөлүккө
жумулган
болучу
.
Агалары
менен
энесинин
ал
эстелиги
бут
астында
тепселип
калганын
көргөн
Жаныбектин
каңырыгы
түтөй
түштү
:
апасынын
,
уялаштарынын
жыты
ушул
нанда
сакталып
калгандай
аны
бетине
кармап
жыттай
берди
эле
,
көз
жашы
чаңдуу
жүзүнөн
төмөн
көздөй
из
салды
.
Ушул
кезде
нары
жактан
суу
ичип
чыккан
Жеңишбек
агасынын
тиги
абалын
көрүп
селт
этти
...»[4]
Аңгеменин
ушул
финалы
,
анын
идеялык
салмагы
тууралуу
С
.
Искендерова
мындай
оюн
билдирет
: «
Мына
ошол
нан
20
жыл
төрдө
илинип
турган
,
үй
бузуп
,
ордуна
жаңы
үй
салууга
камданган
Жаныбек
нанды
таап
алат
да
,
эки
жарым
айдан
кийин
ак
калтага
салынган
нан
жаңы
үйдүн
боорунан
кайра
орун
алат
.
Автор
мында
нан
аркылуу
эненин
үмүтүн
,
сүйүүсүн
берип
жатат
.
Бул
энеден
–
балага
,
муундан
–
муунга
өтүп
келе
жаткан
сүйүү
жана
үмүт
.
Адам
туулат
,
карыйт
,
өлөт
.
Жаныбек
салып
бүткөн
соң
да
оңдогон
там
салынат
,
эскирет
,
бузулат
,
бир
гана
ата
-
эненин
балага
болгон
сүйүүсү
түбөлүктүү
»[5].
Бул
аңгеменин
«
Лепёшки
»
деген
ат
менен
орус
тилине
которулуп
, «
Огонёк
»
журналына
басылышы
жана
«1967-
жылдагы
журналдын
мыкты
аңгемеси
»
сыйлыгына
татыктуу
болушу
,
ошондон
кийин
англис
,
француз
ж
.
б
.
бир
нече
чет
тилдерине
которулушу
дал
ушул
адеп
-
ахлактык
күчүнүн
жогорулугунда
,
кыргыздын
нан
тиштетип
калуу
ишениминин
жалпы
адамзаттык
гуманисттик
идеялар
менен
үндөштүгүндө
.
Адеп
-
ахлактык
мазмундагы
чыгармаларда
жазуучунун
автордук
позициясы
боюнча
терс
сапаттарды
алып
жүрүүчү
адамдар
күчтүү
,
амалкөй
,
куу
болот
,
алар
убактылуу
жеңишке
жетишет
.
Бирок
акыр
аягында
жеңиш
адептүү
адамдар
тарапка
оойт
.
Бул
күрөш
оңойго
турбайт
,
анын
эволюциясын
жазуучу
ички
мотивдерде
алып
барат
,
окурманда
терс
сапаттагы
адамдарга
антипатиясын
жаратат
да
,
сюжеттик
сызыкты
турмуштун
өзүндөй
жайбаракат
чагылдырып
барат
.
Ошондой
эле
Ж
.
Мавляновдун
адеп
-
ахлак
темасындагы
чыгармаларындагы
башкы
орун
ошол
чагылдырылып
жаткан
адамдын
кандай
үй
-
бүлөдө
,
кандай
чөйрөдө
тарбиялангандыгы
ошондой
эле
деги
кандай
уруудан
,
кандай
жерден
экендиги
менен
да
байланышат
.
Кыргыздар
«
Аталар
сөзү
–
акылдын
көзү
», «
Ата
көргөн
ок
жонот
,
эне
көргөн
тон
бычат
», «
Аккан
арыктан
суу
агат
», «
Жатыны
жаман
жарыбайт
», «
Ата
сөзү
–
ар
намыс
», «
Атаны
көрүп
уул
өсөт
,
энени
көрүп
кыз
өсөт
», «
Атаң
барда
эл
тааны
,
атың
барда
жер
тааны
»
деген
сыяктуу
ж
.
б
.
дидактикалык
ибараттарында
адамдын
калыптануусунда
генетикалык
фактордун
жана
тарбиянын
,
социалдык
жагдайдын
күчтүү
таасирин
белгилешет
.
Ж
.
Мавлянов
мына
ошол
элдик
педагогикалык
-
философиялык
салтты
улантып
,
каршылашкан
эки
тараптын
кандай
тарбия
алып
келгендигин
баяндап
отурат
.
Анан
алардын
образын
«
жакшы
»
жана
«
жаман
»
түшүнүктөрүндө
контрасттуу
карап
,
эволюциялык
диалектикада
ачып
берет
.
Кыргыз
элинин
«
жакшы
»
жана
«
жаман
»
түшүнүктөрү
боюнча
жазуучу
ошол
мурастарды
угуп
,
колдонуп
,
өзү
да
мугалимдик
жана
жазуучулук
ишмердүүлүгүндө
аларды
апробациялап
калыптанган
сүрөткер
.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
469
Жыйынтыктар
:
1.
Ж
.
Мавлянов
“
Нан
”
аңгемеси
сыяктуу
жалпы
эле
адеп
-
ахлактык
темасындагы
аңгеме
-
повесттеринде
(«
Өксүк
», «
Нан
», «
Кечирип
коюңуз
», «
Жек
көрөм
», «
Ата
», «
Мен
киммин
?», «
Жорокулдун
жоруктары
», «
Аласа
», «
Караан
», «
Турмуш
»
ж
.
б
.)
оң
жана
терс
сапаттагы
адамдарды
кыргыз
элдик
этнопедагогикалык
түшүнүктөрүнө
жана
жалпы
адамзаттык
гуманисттик
идеяларга
таянып
чечмелеп
көрсөтөт
;
2.
Анын
интерпретациялоосунда
оң
(
жакшы
–
идеалдуу
)
адептик
сапаттар
(
белгилер
):
·
ички
дүйнөсүнүн
тазалыгы
;
·
акылдуулук
;
·
адамгерчилик
;
·
чынчылдык
;
·
адилеттүүлүк
;
·
кайрымдуулук
;
·
калыстык
;
·
уяттуулук
;
·
кичи
пейилдүүлүк
;
·
ырайымдуулук
;
·
сабырдуулук
;
·
ынсаптуулук
;
·
оор
басырыктуулук
;
·
токтоолук
;
·
боорукердик
;
·
мээнеткечтик
;
·
ак
жүрөктүүлүк
;
3.
Жазуучунун
интерпретациялоосунда
терс
(
жаман
)
адептик
сапаттар
:
·
жалкоолук
;
·
жатып
ичер
,
жанбактылык
;
·
урушчаактык
;
·
менменсинүү
;
·
кекирээйүүчүлүк
;
·
бой
көтөрүүчүлүк
;
·
басмырлоочулук
;
·
текеберчилик
;
·
жакшылыкка
жамандык
кылуучулук
;
·
дүйнөкорлук
;
·
ичкиликпоздук
;
·
«
кызыл
камчылык
»;
·
кайдыгерлик
;
·
эки
жүздүүлүк
;
·
кошоматчылык
;
·
көшөкөрлүк
;
·
жалганчылык
;
·
жүзү
каралык
;
·
өң
карамалык
;
·
ырайымсыздык
;
·
сараңдык
;
·
өзүмчүлдүк
ж
.
б
;
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
470
4.
Дал
ушул
жогорудагы
сапаттардын
кагылышуусу
аркылуу
жазуучу
окурмандарын
тарбиялап
,
аларды
оң
идеяларга
үгүттөйт
,
анын
чыгармалары
эң
биринчи
кезекте
адамдарды
руханий
-
адептик
жактан
тарбиялоо
милдетин
алат
.
Адабияттардын
тизмеси
:
1.
Акматалиев
,
А
.
Кыргыз
тилинин
сөздүгү
[
Текст
] /
А
.
Акматалиев
. –
Б
.:
AVRASYA PRESS, 2010. –
С
. 28-29.
2.
Лихачев
,
Б
.
Педагогика
[
Текст
].
Курс
лекций
/
Б
.
Лихачев
. –
М
.:
Юрайт
, 1999. –
240
с
.
3.
Муратов
,
А
.
Элди
эл
кылып
келген
кыргыздын
«
убал
»
түшүнүгү
[
Текст
] /
А
.
Муратов
. // Zaman
Кыргызстан
. –2013-
жыл
, 5-
июль
4.
Мавлянов
,
Ж
.
Тандалмалар
:
аңгемелер
жана
повесттер
[
Текст
] /
Ж
.
Мавлянов
. –
Фрунзе
:
Кыргызстан
, 1987. –
С
. 23-25.
5.
Искендерова
,
С
.
Мавлянов
Жунай
[
Текст
] /
Кыргыз
адабиятынын
тарыхы
. 7-
т
./
С
.
Искендерова
. –
Бишкек
, 2012. –
С
. 149-168.
