SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
440
XX ASRNING 50-60-YILLARI QIRG`IZ ADABIYOTIDA AN`ANAVIYLIK VA
YANGILIK
Kalmatova Venera Mamatbekovna
filologiya fanlari nomzodi, dotsent
O`sh Davlat Universiteti mail: venish85@mail.ru
Turdubekova Zyinatkhan Kadyrkulovna
O`sh Davlat Universiteti
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357866
mail: turdubekovazyjnathan@gmail.com
Annotasiya: Ushbu maqolada XX asrning 50-60-yillarida qirg`iz adabiyotidagi an`anaviylik
jamiyat va adabiy jarayonda tasvirlangan.
Kalit so`zlar: uslub, poetika, shakl, an`anaviy she'r, erkin she`r, metafora.
Аннотация
:
В
данной
статье
описывается
состояние
традиции
и
новаторства
общества
и
литературного
процесса
в
50-60-
года
XX
века
.
Ключевые
слова
:
стиль
,
поэтика
,
форма
,
традиционный
стих
,
свободный
стих
,
метафора
.
Abstract: This article describes the state of tradition and innovation of society and literary
process in the50-60s of the XXth centure
Key words: style, poetics, form, traditional song, free song, metaphor.
Кыргыз
поэзиясы
профессионалдык
адабият
катары
пайда
болуп
,
калыптангандан
тартып
эле
салттуулук
менен
жаңычылдык
бири
-
бири
менен
карым
-
катнашта
келет
.
Айталык
,
XX
кылымдын
30-
жылдарындагы
М
.
Элебаевдин
,
Ж
.
Турусбековдун
ыр
-
поэмаларындагы
салттуу
кыргыз
ырына
окшоштурбай
уйкашсыз
ырларды
жазуу
,
ыр
саптарынын
архитектоникасын
В
.
В
.
Маяковскийдин
ырларына
окшотуп
«
тепкичтентип
»
жазуу
көрүнө
калса
, 50-
жылдардын
орто
ченинен
С
.
Эралиевдин
эркин
ырлары
пайда
болду
.
Ага
чейин
«
Ак
Мөөр
»
поэмасын
жазып
(1, 224),
салттуу
кыргыз
ырынын
мүмкүнчүлүгүн
ар
тараптуу
пайдаланган
акын
1966-
жылы
«
Жылдыздарга
саякат
»
деген
китеби
чыккан
(2, 81).
Ал
«
Ала
-
Тоо
»
журналына
басылып
чыккан
соң
Кыргызстан
Жазуучулар
Союзунда
талкууланып
,
ал
талкуу
кызыл
кандуулукка
,
айтышып
-
урушууга
чейин
барган
,
чыгарманы
жактагандар
да
,
каралагандар
да
көп
болгон
.
Доордун
учкул
ритмин
«
Ак
Мөөрдү
»
жазган
стиль
менен
чагылдырууга
болбой
калганын
,
космос
заманы
эркин
,
уйкаштыкка
баш
ийбеген
ырларды
талап
кылганын
«
Жылдыздарга
саякат
»
поэмасын
жактоочулар
жазып
чыкты
.
Ошол
учурдагы
Кыргызстандагы
саясый
-
маданий
кырдаал
тууралуу
кийин
С
.
Эралиев
мындай
эскерет
: «1958-
жылдын
октябрь
айында
Москвада
өткөн
кыргыз
адабияты
жана
искусствосунун
декадасы
учурунда
жазуучулар
союзундагы
кыргыз
адабиятынын
талкуусунда
сөз
көбүнчө
ушул
эки
чыгарма
–
Чыңгыздын
«
Жамийласы
»
менен
менин
«
Ак
-
Мөөр
»
поэмамдын
тегерегинде
болуп
,
катышуучулардын
баары
эки
чыгарманы
бир
добуштан
кыргыз
совет
адабиятындагы
жаңы
сапаттык
бийиктик
катары
белгилешти
.
Бул
тууралуу
ошол
талкуунун
стенограммасында
сакталуу
.
А
бирок
,
декададан
мурда
өзүбүздүн
аттуу
-
баштуу
эле
жазуучулар
башчылык
кылып
,
Кыргызстан
жазуучулар
союзунда
«
Жамийла
»
повести
боюнча
талкуу
уюштурушуп
,
чыгарманы
кыргыз
адабиятына
мүнөздүү
эмес
,
кыргыз
аялдарына
шек
келтирген
,
идеясы
туура
эмес
катары
баалашып
,
көпчүлүгү
каралап
чыгышты
.
Коргогондор
да
болду
.
Мен
өзүм
:
«
Чыгарманы
каралап
,
терс
пикир
айтып
жатканыңар
чындыктан
алыс
,
түшүнбөй
жатасыңар
,
бул
чыгарманын
духу
,
идеясы
силер
ойлогондон
такыр
башка
,
бул
жакшы
саамалык
,
мында
эркек
менен
аялдын
ортосундагы
гана
эмес
,
жер
үстүндөгү
бүтүндөй
жашоонун
өзүнө
жан
берген
зор
сүйүүнүн
элеси
турбайбы
»
деп
,
калыс
пикиримди
айттым
. «
Тагдырдын
тамашасы
»
дейт
го
,
мындан
он
чакты
жылдан
кийин
жарык
көргөн
менин
«
Жылдыздарга
саякат
»
деген
поэмам
дал
ушундай
тагдырга
туш
келип
олтурбайбы
.
Мында
дагы
биздин
аттуу
-
баштуу
жазуучулар
дал
ушинтип
поэмага
каршы
талкуу
уюштуруп
,
бирок
бу
жолу
жазуучулар
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
441
союзунда
эмес
,
Кыргызстан
КП
БКнын
бюросуна
чейин
алып
чыгышкан
.
Ошондо
Чыңгыз
поэманы
коргоп
,
өзүнүн
салмактуу
калыс
пикирин
айткан
жана
«
Правда
»
газетасына
аны
бүтүндөй
түркий
тилдүү
поэзиянын
ийгилиги
катары
мактап
жазып
чыккан
.
Ал
эми
бул
эки
чыгарманын
тең
кийинки
тагдыры
баарыга
белгилүү
» (3).
Жогорудагыдай
кырдаалга
кыргыз
адабиятында
формалык
изденүүлөр
ар
тараптуу
кабыл
алынган
. 1968-
жылы
«
Кыргызстан
маданияты
»
газетасы
«
Акындарга
үч
суроо
»
деген
талкуу
уюштурган
.
Ошондо
А
.
Токомбаев
акын
С
.
Эралиевдин
эркин
ырга
өтүшүн
«
жорголугунан
танып
баратышы
»
катары
мүнөздөсө
,
бул
форманы
Т
.
Үмөталиев
«
адашып
чоочун
короого
туш
келген
эчкидей
элеңдеп
,
качып
,
четте
турган
»
көрүнүш
катары
баалады
(4, 97).
Бул
мезгилдин
поэзиясынын
жаңычылдыгынын
эң
негизгиси
милдети
–
формалык
изденүүлөрдү
практикалоо
,
элдин
кабылдоосуна
жеткирүү
керек
эле
.
Мына
ушул
жумушту
негизинен
жаш
акындар
алышты
.
Алардын
бири
С
.
Тургунбаев
болгон
.
Анын
«
Кечки
троллейбус
»
жыйнагынан
башталган
формалык
изденүүлөрү
70-80-
жылдары
жарык
көргөн
«
Жарыктын
ыры
», «
Эки
аска
», «
Касиет
», «
Жылдыз
», XXI
кылымдагы
«
Күндүн
көзү
»,
«
Жагалмай
канат
жапан
ыр
»
деген
жыйнактарында
андан
ары
улантылды
.
Мисалы
,
анын
«
Калпакчан
жигитке
»
деген
ырын
талдап
көрөлү
:
Сен
,
калпакчан
!
карсылдап
эл
алдында
сүйлөп
жатсаң
ар
сөзүң
ооздон
чыккан
сөз
болсун
калпагыңа
куп
жарашкан
,
жалыны
,
оту
болсун
жаркытып
көңүлдөргө
чырак
жаккан
(5, 29).
Мында
биринчи
сап
калпакчанга
кайрылуу
,
калпакчан
–
бул
жигиттиктин
,
сөзгө
бекем
туруучулуктун
белгиси
.
Калпакчан
–
бул
метафора
,
С
.
Тургунбаевдин
адамды
,
кыргыз
жигитин
туюнтуу
каражаты
. «
Калпакчан
»
деген
сөзгө
«
карсылдап
»
деген
сөз
үндөшүп
жатат
,
бирок
уйкаш
эмес
, «
карсылдап
сүйлөө
» –
жигиттиктин
,
чечкиндүүлүктүн
,
жаштыктын
символу
.
Калпак
менен
эл
алдында
сүйлөп
жатканда
чыккан
сөз
дал
келиши
керек
,
аны
үчүн
ошол
сөздүн
,
жалыны
,
оту
болушу
керек
.
Сөздүн
жалыны
,
оту
деп
акын
дагы
образдуулукту
колдонуп
атат
.
Сөздө
жалын
,
сөздө
от
болушу
мүмкүн
эмес
,
бул
акындын
поэтикалык
табылгасы
.
Ошол
сөздүн
жалыны
,
оту
көңүлдөргө
чырак
жагыш
керек
.
Көңүлгө
чырак
жагылбайт
,
бул
өтмө
маани
,
метафора
.
Демек
калпакчандын
сөзү
орундуу
,
таасирдүү
болуп
,
адамдардын
дилин
ойготуш
керек
деген
маанини
ушундай
берип
атат
.
Мына
ошолордун
баары
жаңычылык
формада
берилет
.
Кыргыз
поэзиясынын
салтын
карап
көргөндө
жакшы
адам
,
жакшы
жигит
кандай
болушу
керектиги
төмөнкүдөй
ырларды
мындайча
ачылып
берилет
.
Барпы
Алыкуловдо
:
Келтирип
тиккен
чарчыны
Байлаган
жигит
жакшы
экен
.
Ак
бөкөндөй
көп
койду
,
Айдаган
жигит
жакшы
экен
.
Ак
тасмадан
камчыны
,
Алган
жигит
жакшы
экен
.
Оңдоп
жолго
өзүнү
,
Салган
жигит
жакшы
экен
.
Кең
ордого
керилип
,
Барган
жигит
жакшы
экен
.
Ариет
менен
намысты
,
Алган
жигит
жакшы
экен
.
Жоого
каршы
бет
алып
,
Барган
жигит
жакшы
экен
ж
.
б
. (6, 172)
Жеңижокто
:
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
442
Эл
менен
эрсиң
азамат
,
Элсиз
ишиң
оң
болбойт
.
Кушту
учурган
пар
болот
,
Эрди
учурган
зар
болот
.
Жүкчүл
төө
нар
болот
.
Боло
турган
жигитте
,
Намыс
менен
ар
болот
.
Атадан
каргыш
алгандар
,
Акыры
барып
кар
болот
.
Өрдөк
учса
,
каз
калбайт
,
Жакшы
адамдын
белгиси
,
Ортодон
ушак
сөз
өтсө
,
Билмексен
болуп
эске
албайт
.
Көп
сүйлөбө
,
ойлонбой
,
Акыл
чыкпайт
толгонбой
(7, 92).
Калык
Акиевде
:
Жаман
адам
үңкүйүп
,
Жарыгы
жок
түнгө
тең
.
Кайгысы
жок
немедей
,
Кабагын
ачып
күлбөгөн
.
Үшкүрүп
коюп
урушуп
,
Үйүнө
салып
дүрбөлөң
.
Каяша
айтып
ар
кимге
,
Какшык
сөз
менен
сүйлөгөн
.
Өз
милдетин
,
эмгектин
,
Ажатын
ачып
билбеген
.
Андай
наадан
ашатып
,
Ата
-
энесин
тилдеген
(8, 258).
Көрүнүп
тургандай
кыргыз
төкмөлөрүнүн
этико
-
эстетикалык
табити
боюнча
жакшы
адам
болуунун
критерийлери
:
эл
намысына
жароо
;
мал
күтүп
,
оокатын
тың
өткөрүү
;
жоого
каршы
баруу
;
ачуусу
жок
,
күлүп
жүрүү
;
жаман
менен
жакшыны
ажыратып
билүү
;
пикир
менен
сөз
чечүү
;
куштар
менен
аңчылык
кылуу
ж
.
б
.
Каармандар
күнгө
,
түнгө
,
жылдызга
,
айга
салыштырылат
,
оң
сапаттагы
адамдын
белгилери
Калык
ырчынан
айтуусунда
:
ачык
болушу
;
адамдын
көөнүн
калтырбашы
;
керек
деген
буюмун
ар
кимге
бериши
;
аздырбай
айлын
сакташы
;
билимдүү
болушу
.
Демек
,
кыргыз
салттуу
поэзиясында
уйкашкан
,
муун
сандары
бирдей
ыр
жолдору
менен
ой
берилет
да
,
алар
окууга
,
жаттоого
жеңил
.
Төкмө
акындын
оюн
алдында
угуп
отурган
дээрлик
сабатсыз
болгон
аудитория
дароо
кабыл
алып
,
дароо
жаттап
калып
,
дароо
турмуш
практикасында
колдоно
билиши
керек
болот
,
ал
эми
эркин
ыр
формасындагы
колдонгон
ыр
жазуу
формасы
окуганга
,
интеллектуалдуу
окурман
ошол
тексттин
негизинде
ой
жүгүртүүгө
,
жакшы
түшүнбөсө
кайра
-
кайра
окуп
чыкканга
ылайыкталган
.
Адабияттар
:
1.
Эралиев
С
.
Ак
-
Мөөр
:
Лирикалык
поэма
. –
Ф
.:
Кыргызмамбас
, 1959. – 224
б
.
2.
Эралиев
С
.
Жылдыздарга
саякат
:
Поэма
жана
ырлар
. –
Ф
.:
Кыргызстан
, 1966. – 81
б
3.
Эралиев
С
.
Сиз
өзүмдүн
Сүкөмсүз
да
... //
Кыргыз
туусу
. – 1910. – 10-
декабрь
4.
Шериев
Ж
.,
Муратов
А
.
Адабият
теориясы
. –
Б
.: 2004. – 97-
б
.
5.
Тургунбаев
С
.
Жылдыз
:
Ырлар
. –
Ф
.:
Кыргызстан
, – 1989. – 29-
б
.
6.
Барпы
.
Түзгөн
Б
.
Апилов
. 1-
том
. –
Б
.:
КЭБР
, 1995. – 172-
б
.
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy anjuman
materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
443
7.
Залкар
акындар
: 2-
т
.
Жеңижок
.
Түзгөндөр
А
.
Акматалиев
,
А
.
Жусупбеков
,
М
.
Мукасов
. –
Б
.:
Шам
, 1999. – 92-
б
.
