Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 37
UDK: 2788
TIBBIYOT VA FARMATSEVTIKADA
FOYDALANILADIGAN O‘SIMLIKLAR
Omonova Farangiz Omon qizi
Qarshi davlat texnika universiteti talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tibbiyot va farmasevtika sohasida dorivor
o’simliklarning tutgan o’rni, ularning biologic va farmakologik xususiyatlari eng ko’p
qo’llaniladigan turlari, ulardan dori vositalarini tayyorlash texnologiyasi va ekologik
muammolari yoritilgan. Shuningdek, dorivor o’simliklarning sanoatdagi ahamiyati,
O’zbekistonda ularni yetishtirish imkoniyatlari va ehtiyot choralari tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar
: Dorivor o’simliklar, tibbiyot, farmatsevtika, fitoterapiya, alkaloid,
efir moyi, ekstrakt, ekologik muhofaza.
Аннотация:
В статье рассматривается значение лекарственных растений в
медицине и фармасевтике, их биологические и фармакологические свойства
технологии получения лекарственных форм, а также эколого – экономические
аспекты их использования. Особое внимание уделяется наиболее используемым
видам растений и их роли в фармацевтической промышленности Узбекистана.
Ключевые слова
: Лекарственные растения, медицина, фармасевтика,
фитотерапия, алкалоиды, эфирные масла, экстракты, экологическая защита.
Abstract
: This article discusses the importance of medicinal plants in the fields
of medicine and pharmacy focusing on their biological and pharmacological properties,
methods of pharmaceutical extraction, and their role in industrial production. It also
addresses the ecological and economic aspects of their esage, highlighting the most
commonly used species and their significance in Uzbekistan’s pharmaceutical sector.
Keywords
: medicinal plants, medicina, pharmac, phytotherapy, alkaloids,
essential oils, extracts, ecological protection.
Kirish.
Tabiat inson salomatligi uchun eng boy manbalardan biridir. Ayniqsa, dorivor
o‘simliklar qadim zamonlardan beri xalq tabobatida, hozir esa zamonaviy farmatsevtikada
keng qo‘llanib kelinmoqda. Tibbiyotning rivojlanishi bilan bir qatorda, dorivor
o‘simliklarga bo‘lgan ehtiyoj ham oshib bormoqda. Bu o‘simliklar nafaqat dori
vositalarining xomashyosi, balki ularning faol moddalari ham ko‘plab kasalliklarning
oldini olish va davolashda muhim ahamiyatga ega. Insoniyat qadimdan o’simliklar orqali
davolanish usullarini qo’llab kelgan. Hatto zamonaviy dori vositalarining asosiy
qismini ham o’simliklar tashkil etadi. Tibbiyot va farmasevtika sohalarida
ishlatiladigan o’simliklar tabiiy, xavfsiz va ko’p hollarda arzon davollash
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 38
manbai hisoblanadi . Bugungi kunda dorivor o’simliklar nafaqat xalq tabobatida,
balki farmasevtik sanoatning muhim xomashyosi sifatida ham katta o’rin tutmoqda.
Dorivor o’simliklarning biologik va farmakologik xususiyatlari:
Dorivor o’simliklar o’z tarkibida alkaloidlar, flavonidlar, glikozidlar, efir
moylari, taninlar, saponinlar kabi faol biologik moddalarni saqlaydi. Ular
organizimda antibakterial, yallig’lanishga qarshi, og’riqni kamaytiruvchi,
tinchlantiruvchi yoki immunitetni kuchaytiruvchi ta’sir ko’rsatadi.
Masalan:
Alkaloidlar -
analgetik va spazmolitik ta’sir (masalan, mak va
belladonna )
Flavonoidlar
- antioksidant xususiyat (masalan, uzum, limon
Flavonoidlar
- antioksidant xususiyat (masalan, uzum, limon)
Eng ko’p qo’llaniladigan dorivor o’simliklar :
1. Aloe vera
Foydasi
: Yallig’lanishga qarshi, yarani bitkazuvchi, teri muammolarida keng
ishlatiladi.
Farmasevtik shakllar
: Gellar , kremlar , shampunlar , ichimliklar .
2
.
Romashka ( matricaria chamomilla)
Ta’siri:
Tinchlantiruvchi , spazmolotik , antiseptik .
Ishlatilishi:
Choylar , damlamalar , ko’z yuvish eritmalari.
3. Zanjabil (ginger )
Ta’siri :
Antibakterial, antioksidant, ovqat hazm qilishni yaxshilaydi.
Qo’llanilishi:
Kapsulalar, damlamalar, choylar.
4. Gulkaram ( Echinacea )
Foydasi:
Immunitetni oshiradi, shamollashga qarshi vosita.
Qo’llanilishi :
Immunostimulyator tabletkalar .
5. Shuvoq (artemisia annua)
Farmasevtik qo’llanilishi:
Malariyaga qarshi artmisinin moddasini o’z ichiga
oladi.
Bugungi ahamiyati :
COVID - 19 davrida ham taqdid qilingan .
6. Yalpiz (mentha)
Ta’siri :
Og’riqni kamaytiruvchi, tinchlantiruvchi, yo’talga qarshi.
Ishlatilishi:
Pastilkalar, spreylar, damlamalar.
Dorivor o’simliklardan dori tayyorlash texnologiyasi :
Farmasevtikada dorivor o’simliklardan quyidagi shakllarda dori vositalari
tayyorlandi :
Infuzlar -
suvli damlamalar.
Ekstraktlar -
kontsentratsiyalangan faol modda.
Tabletka va kapsulalar -
quruq o’simlik kukuni asosida .
Yog’lar va efirlar -
massaj , inhalatsiya va kosmetikada ishlatiladi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 39
Tashqi qo’llaniladigan krem , maz , gel -
teri kasalliklarida.
Dorivor xomashyoni quritish, maydalash , ekstraktsiya qilish , standartlash kabi
jarayonlar asosida sanoatga tayyor mahsulot kiritiladi.
Dorivor o’simliklarning farmasevtik sanoatdagi o’rni :
Bugungi kunda dunyo farmatsevtikasining
35-40 %
faol moddalari o’simliklardan
olinadi. O’zbekiston ham dorivor o’simliklardan olinadi . O’zbekiston ham dorivor
o’simliklarni yetishtirish va eksport qilish bo’yicha katta salohiyatiga ega. Xususan,
Surxondaryo, Jizzax, Qashqadaryo va Farg’ona
viloyatlari dorivor ekinlar
yetishtirishga mos hududlardir .
Farmatsevtik kompaniyalar tomonidan quyidagi mahsulotlar keng ishlab
chiqariladi:
Fitonazal, Fitobar, Immunal , Valerian damlamasi, Evkalipt yog‘ va h.k.
Dorivor o’simliklarni ehtiyot qilish va ekologik muammolar :
Dorivor o’simliklarning ko’pchiligi yovvoyi holda o’sadi. Ularning haddan
tashqari ko’p terilishi
ekologik muammolarga
olib kelmoqda . Shu sababli :
Ekologik nazorat o’rnatish ,
Plantatsiyalarda sun’iy yetishtirishni rivojlantirish,
Endemik o’simliklarni muhofaza qilish muhimdir.
Xulosa
Tibbiyot va farmasevtika sohasida dorivor o’simliklarning ahamiyati
beqiyosdir. Ular nafaqat davolash uchun, balki kasalliklarning oldini olishda ham
muhim vosita hisoblanad. Dorivor o’simliklarni ilmiy asosda o’rganish , ularni
sanoat darajasida qayta ishlash , ekologik muhofaza qilish - zamonaviy sog’liqni
saqlashning ajralmas bo’lagidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Karimov Sh va boshqalar. Farmakognoziya asoslari - Toshkent Istiqlol, 2021
2. Turakulov B.A . Dorivor o’simliklar va xalq tabobati . - Samarqand, 2020.
3. WHO Monographs on Selected Medicinal Plants .- World Health Organization , 2019
4. Qodirov M.A. Botanika: dorivor o’simliklar . - Toshkent , 2022
5.Ibragimov F.Fitoterapiya asoslari - Toshkent, 2021.
