Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 10
VALYUTA KURSI O‘ZGARISHINING IJOBIY VA SALBIY OQIBATLARI
Kenjayev Yusufalixon Alibek o’g’li
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
To‘rtko‘l fakulteti talabasi
Yusufalikenjayev@gmail.com
Karimova Shaxnoza Uktamovna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti assistenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada valyuta kursining iqtisodiyotga ta’siri, xususan, uning
ijobiy va salbiy oqibatlari nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Valyuta kursi
tushunchasi, uning o‘zgarish sabablari va natijalari ilmiy manbalar asosida yoritilib,
O‘zbekiston misolida konkret ko‘rinishlari o‘rganiladi. Maqola ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda valyuta siyosatining ahamiyatini yoritib beradi.
Kalit so‘zlar:
valyuta kursi, iqtisodiyot, inflyatsiya, eksport, import, tashqi qarz,
O‘zbekiston iqtisodiyoti
Kirish
Valyuta kursi iqtisodiyotning muhim ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, uning o‘zgarishi
davlatlararo savdo, investitsiyalar va aholi farovonligiga bevosita ta’sir qiladi. Ayniqsa,
global iqtisodiyot sharoitida valyuta qiymatining o‘zgarishi har bir mamlakatning iqtisodiy
barqarorligini belgilovchi omillardan biridir. Ushbu maqolada valyuta kursining ijobiy va
salbiy oqibatlari tahlil qilinadi, O‘zbekiston misolida amaliy jihatlar ko‘rib chiqiladi.
Nazariy qism
Valyuta kursi — bu bir davlat pul birligining boshqa davlat valyutasiga nisbatan
qiymatini anglatadi¹. U turli omillarga bog‘liq ravishda shakllanadi. Quyidagi asosiy
tushunchalar nazariy jihatdan muhim hisoblanadi:
- Valyuta kursi turlari: Rasmiy (markaziy bank tomonidan belgilanadi) va erkin
(bozor orqali shakllanadi)².
- O‘zgarish sabablari: Markaziy bank siyosati, inflyatsiya darajasi, eksport-import
balansidagi farq³.
- Tashqi omillar: Xalqaro iqtisodiy krizislar, pandemiyalar, siyosiy noaniqliklar.
Valyuta kursi o‘zgarishining ijobiy oqibatlari
Valyuta kursining qadrsizlanishi eksportni rag‘batlantiradi, chunki mahalliy
mahsulotlar xorijda arzonlashadi. Bu korxonalar daromadini oshirib, yangi ish o‘rinlari
yaratishga imkon beradi⁴. Shuningdek, import mahsulotlari qimmatlashganligi sababli,
ichki ishlab chiqarishga talab ortadi. Natijada iqtisodiyotning milliy segmenti rivojlanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 11
Valyuta kursi o‘zgarishining salbiy oqibatlari
Valyuta kursining oshishi import qilinadigan mahsulotlar narxining ko‘tarilishiga olib
keladi. Bu inflyatsiyani kuchaytiradi va aholining xarid qobiliyatini pasaytiradi⁵. Agar
tashqi qarzdorlik xorijiy valyutada bo‘lsa, kurs o‘zgarishi davlat byudjetiga qo‘shimcha
yuklama bo‘ladi. Bu ayniqsa past daromadli qatlamlar uchun salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston misolida valyuta kursining o‘zgarishi
2017-yilda O‘zbekistonda so‘m kursining erkinlashtirilishi valyuta siyosatida muhim
burilish bo‘ldi. Boshlang‘ich bosqichda bu jarayon inflyatsiyaning oshishiga va ayrim
mahsulotlar narxining ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Ammo vaqt o‘tishi bilan eksport va
investitsiyalar hajmi o‘sdi, iqtisodiyotda ishonch ortdi. Bu islohot uzoq muddatda milliy
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qildi.
Jadval 1. Valyuta kursining ijobiy va salbiy oqibatlari (taqqoslash)
Yo‘nalish
Ijobiy ta’sirlar
Salbiy ta’sirlar
Tashqi savdo
Eksport arzonlashadi, ortadi Import
mahsulotlari
qimmatlashadi
Ichki ishlab chiqarish
Raqobat kuchayadi, ishlab
chiqarish rag‘batlanadi
Xom
ashyo
importiga
bog‘liq
korxonalar
qiynaladi
Narxlar (inflyatsiya)
Mahalliy tovarlarga bozor
kengayadi
Inflyatsiya oshadi
Aholi turmush darajasi
Ish o‘rinlari ko‘payadi
Xarid qobiliyati pasayadi
Tashqi qarz
Barqaror kurs qarz yukini
yengillashtiradi
Kurs
pasaysa
qarz
yuklamasi ortadi
Jadval 2. O‘zbekistonda so‘m kursining o‘zgarishi va inflyatsiya (2017–2023)
Yil
USD/so‘m
kursi (yil oxiri)
Yillik
inflyatsiya (%)
Asosiy izohlar
2017
8,120
14.4
Kurs
erkinlashtirildi,
narxlar oshdi
2018
8,050
17.8
Inflyatsiya
yuqori
darajada davom etdi
2019
9,100
15.1
Eksport
va
investitsiyalar
o‘sishi
kuzatildi
2020
10,200
12.3
Pandemiya
ta’siri,
valyuta beqarorligi
2021
10,350
11.1
Iqtisodiy
barqarorlik
bosqichlari boshlanishi
2022
10,700
14.0
Jahon
bozoridagi
o‘zgarishlar ta’siri
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 12
2023
11,000
13.5
Inflyatsiya va valyuta
kursi beqarorligi
2017
8,120
14.4
Kurs
erkinlashtirildi,
narxlar oshdi
2018
8,050
17.8
Inflyatsiya
yuqori
darajada davom etdi
2019
9,100
15.1
Eksport
va
investitsiyalar
o‘sishi
kuzatildi
2020
10,200
12.3
Pandemiya
ta’siri,
valyuta beqarorligi
2021
10,350
11.1
Iqtisodiy
barqarorlik
bosqichlari boshlanishi
2022
10,700
14.0
Jahon
bozoridagi
o‘zgarishlar ta’siri
2023
11,000
13.5
Inflyatsiya va valyuta
kursi beqarorligi
Xulosa
Valyuta kursining o‘zgarishi iqtisodiyot uchun ikki tomonlama ta’sirga ega. Ijobiy
oqibatlari eksport va milliy ishlab chiqarishni rag‘batlantirishda namoyon bo‘lsa, salbiy
ta’sirlari inflyatsiya va xarid qobiliyatining pasayishi orqali aholi hayotiga ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston misolida so‘m kursining erkinlashtirilishi uzoq muddatda iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilgan bo‘lsa-da, bu jarayon boshida ma’lum
qiyinchiliklar yuzaga kelgan. Shu bois valyuta siyosatini doimiy monitoring qilish va
iqtisodiy risklarni kamaytirish muhim hisoblanadi. Shu bois, valyuta kursi
o‘zgarishlarining iqtisodiyotga ta’siri kompleks va ko‘p qirrali jarayon ekanligini
unutmaslik lozim. Ijobiy jihatlar qisqa va o‘rta muddatli davrda iqtisodiy faollikni
rag‘batlantirishi mumkin bo‘lsa-da, salbiy oqibatlar, ayniqsa inflyatsiya, aholi turmush
darajasiga bosim ko‘rsatishi mumkin. Shu munosabat bilan, O‘zbekiston singari
rivojlanayotgan davlatlarda valyuta siyosati chuqur o‘ylangan, ilmiy asoslangan va
moslashuvchan bo‘lishi zarur. Davlat tomonidan amalga oshiriladigan makroiqtisodiy
choralar — valyuta intervensiyalari, pul-kredit siyosati, import-eksport balansini tartibga
soluvchi vositalar — kursning keskin o‘zgarishlaridan kelib chiqadigan salbiy oqibatlarni
yumshatishda muhim rol o‘ynaydi.
Kelgusida valyuta barqarorligini ta’minlash uchun iqtisodiyotning diversifikatsiyasi,
eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni kengaytirish va tashqi iqtisodiy risklarga tayyor
turish zarur. Shuningdek, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish ham bu jarayonda
muhim omil hisoblanadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 13
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Mankiw, N. G. (2020). Principles of Economics. 8th Edition. Cengage Learning.
2. Krugman, P., & Obstfeld, M. (2018). International Economics: Theory and Policy. 11th
Edition. Pearson.
3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti. www.cbu.uz
4. Davlat statistika qo‘mitasi. www.stat.uz
5. Zokirov, B. (2021). Iqtisodiy xavfsizlik va valyuta siyosati. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti.
¹ Mankiw, N. G. (2020). Principles of Economics. Cengage Learning.
² Krugman, P., & Obstfeld, M. (2018). International Economics. Valyuta kursining turlari
va o‘zgarish sabablari haqida.
³ O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistikasi. www.cbu.uz
⁴ Zokirov, B. (2021). Ijobiy iqtisodiy ta’sirlar haqida.
⁵ Davlat statistika qo‘mitasi, www.stat.uz. Inflyatsiya va iqtisodiy qiyinchiliklar.
