Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 190
BYUDJET SIYOSATINING IJTIMOIY-IQTISODIY
BARQARORLIKKA TA’SIRI
Sobirova Ozoda Rustamovna
UNIVERSITY SCIENCE AND TECHNOLOGIES
Fan va texnologiyalar universiteti Moliya va
moliyaviy texnologiyalar
fakulteti 3-bosqich 302-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada davlatning byudjet siyosati va uning mamlakat
ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga ko‘rsatadigan ta’siri o‘rganiladi. Byudjet siyosatining
tarkibi, maqsadlari, fiskal tartibot, ijtimoiy himoya va iqtisodiy o‘sishga qo‘shadigan
hissasi nazariy va amaliy misollar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston
tajribasida byudjet siyosati orqali barqarorlikni ta’minlash mexanizmlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Byudjet siyosati, fiskal barqarorlik, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish,
soliqlar, davlat xarajatlari, fiskal intizom, iqtisodiy o‘sish, byudjet defitsiti.
Har qanday mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi bevosita davlat tomonidan
yuritilayotgan byudjet siyosatiga bog‘liq. Byudjet siyosati orqali davlat soliq yig‘imlarini
belgilaydi, xarajatlar hajmini boshqaradi hamda iqtisodiy o‘sish, bandlik va ijtimoiy
himoya tizimlarini tartibga soladi. Aynan ushbu siyosat yordamida mamlakat ichki
resurslari qay darajada samarali ishlatilayotganini, aholining turmush darajasi qanday
ko‘tarilayotganini baholash mumkin.
1. Byudjet siyosatining mohiyati va vazifalari
Byudjet siyosati — bu davlat tomonidan moliyaviy vositalar orqali iqtisodiyotga
ta’sir ko‘rsatish siyosati bo‘lib, uning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
Soliq siyosati (daromadlarni shakllantirish),
Xarajatlar siyosati (sarmoya, ijtimoiy himoya, infratuzilma),
Byudjet muvozanatini saqlash,
Byudjet defitsitini nazorat qilish.
Ushbu elementlar orqali davlat iqtisodiy faollikni rag‘batlantiradi yoki cheklaydi,
daromadlar taqsimotini tenglashtiradi va iqtisodiy inqirozlarni yumshatadi.
2. Byudjet siyosatining ijtimoiy barqarorlikka ta’siri
Ijtimoiy barqarorlik — bu aholining farovonligi, ijtimoiy tenglik, bandlik va hayot
sifati bilan bog‘liq omillardir. Byudjet siyosati ijtimoiy barqarorlikka quyidagi yo‘llar
bilan ta’sir ko‘rsatadi:
a) Ijtimoiy xarajatlar orqali himoya tizimini qo‘llab-quvvatlash
Davlat byudjeti orqali pensiyalar, nafaqalar, ta’lim, sog‘liqni saqlash kabi sohalarga
sarmoya yo‘naltiradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 191
b) Bandlik siyosatini moliyalashtirish
Ish o‘rinlarini yaratishga yo‘naltirilgan dasturlar moliyaviy ko‘mak orqali amalga
oshiriladi.
c) Aholi daromadlarini tenglashtirish
Progressiv soliq tizimi va ijtimoiy transferlar orqali daromadlar farqi yumshatiladi.
3. Byudjet siyosatining iqtisodiy barqarorlikka ta’siri
a) Makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlash
Byudjet daromadlari va xarajatlarining muvozanati inflyatsiya, defitsit va tashqi
qarzlarga ijobiy ta’sir qiladi.
b) Investitsiyalarning rag‘batlantirilishi
Davlat kapital sarmoyalari iqtisodiyotda yangi tarmoqlar rivojlanishini ta’minlaydi,
xususiy sektorni jalb etadi.
c) Inflyatsiyaga ta’siri
Cheklangan byudjet defitsiti va mas’uliyatli xarajat siyosati narxlar barqarorligiga
yordam beradi.
4. O‘zbekistonda byudjet siyosati va barqarorlik
O‘zbekiston Respublikasida byudjet siyosati orqali quyidagi yo‘nalishlarda
barqarorlikka erishish maqsad qilingan:
Ijtimoiy sohalarga ajratmalar: 2024-yilda davlat byudjetining 50% dan ortig‘i ta’lim,
sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya sohalariga yo‘naltirildi.
Fiskal intizom: Byudjet defitsiti YaIMning 3% dan oshmasligi belgilangan.
Soliq islohotlari: Yagona soliq stavkalari joriy qilinib, soliq yuki kamaytirildi.
Raqamlashtirish: Davlat xarajatlari va tushumlari "G‘aznachilik" orqali ochiq va
shaffof boshqarilmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida byudjet siyosatining ijtimoiy
yo‘naltirilganligini oshirish borasida sezilarli o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Xususan,
2023–2024-yillarda davlat byudjeti xarajatlarining 55 foizdan ortig‘i ijtimoiy sohalarga –
ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy himoya va bandlikni ta’minlash kabi yo‘nalishlarga
yo‘naltirilgani iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda muhim omil bo‘ldi.
Bundan tashqari, mahalliy byudjetlarning mustaqilligini oshirish va joylardagi soliq
tushumlari hisobidan ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish borasida ham yangicha
yondashuvlar qo‘llanilmoqda. Bu esa nafaqat iqtisodiy faollikni oshiradi, balki hududlar
o‘rtasidagi iqtisodiy nomutanosiblikni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, byudjet jarayonlarining ochiqligi va jamoatchilik nazoratining
kuchayishi orqali davlat xarajatlarining samaradorligi ta’minlanmoqda. “Ochiq byudjet”
portali orqali fuqarolar davlat xarajatlari ustidan bevosita nazorat o‘rnatishi mumkin
bo‘layotgani, aholining iqtisodiy jarayonlardagi ishtirokini kuchaytirayotgan muhim omil
sifatida baholanmoqda.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 192
Yana bir muhim jihat – byudjet siyosatida qarz yuki va byudjet taqchilligini nazorat
ostida ushlab turish orqali makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan strategik
yondashuvlar ilgari surilmoqda. Bu esa tashqi investorlar ishonchini oshiradi va ichki
iqtisodiy muvozanatni saqlab qolishda asosiy vositalardan biridir.
Xulosa o’rnida,Byudjet siyosati davlatning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashdagi eng muhim vositalaridan biridir. U orqali aholining ehtiyojlariga mos
xizmatlar ko‘rsatiladi, iqtisodiyotda barqaror o‘sish ta’minlanadi va turli inqirozlarning
oldi olinadi.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, samarali byudjet siyosati iqtisodiy taraqqiyot
va ijtimoiy farovonlikka erishishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yilgi byudjet to‘g‘risidagi Farmoni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti – www.mf.uz
3. Musayev, A. (2022). Davlat moliyasi. Toshkent: Iqtisodiyot.
4. Tanzi, V. & Schuknecht, L. (2000). Public Spending in the 20th Century: A Global
Perspective.
