Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 186
PISA BAHOLASH TIZIMINING XALQARO
TA’LIM SIFATINI ANIQLASHDAGI ROLI
Andijon davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti 3-kurs talabalari
Tohirjonova Xumora Azizbek qizi
Vahobova Maftuna Xuvaydulla qizi
Usmonova Barno Niyozboy qizi
To‘xtasinova Mahbubaxon Minghojiddinovna
𝒀𝒐
'
𝒍𝒅𝒂𝒔𝒉𝒆𝒗𝒂
𝑫𝒊𝒍𝒓𝒂𝒃𝒐𝒃𝒐𝒏𝒖
𝑴𝒖𝒉𝒕𝒐𝒓𝒂𝒍𝒊
𝒒𝒊𝒛𝒊
dilraboyuldasheva0403@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada PISA xalqaro baholash dasturining mazmun-
mohiyati, uning xalqaro ta’lim standartlarini shakllantirishdagi o‘rni va ta’siri atroflicha
tahlil qilinadi. Ayniqsa, PISA natijalarining xalqaro ta’lim tizimlari uchun qanday
ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qilishi va O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun qanday
o‘zgarishlarga sabab bo‘layotgani chuqur o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
PISA, xalqaro baholash, ta’lim sifati, savodxonlik, kompetensiya,
O‘zbekiston, ta’lim islohotlari.
Zamonaviy ta’lim tizimi jahon miqyosida tez sur’atlar bilan rivojlanib borar ekan, har
bir davlat uchun bu sohada innovatsion yondashuvlarni joriy etish, ta’lim sifatini tahlil
qilish va global standartlarga moslashish dolzarb vazifaga aylangan. Aynan mana shu
ehtiyojni qondirishga xizmat qiluvchi yirik xalqaro baholash tizimlaridan biri — bu PISA
dasturidir. Mazkur tizim ta’limda faqat bilimni o‘lchash bilan cheklanmay, balki
o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarni amaliyotda qo‘llay olish darajasini aniqlaydi.
PISA dasturi orqali olingan ma’lumotlar nafaqat ta’lim sifatini baholash, balki ta’lim
islohotlarini rejalashtirish va ularni samarali yo‘naltirish uchun ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu sababli, bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar o‘z ta’lim siyosatini aynan PISA
natijalari asosida shakllantirishga harakat qilmoqda.
PISA (Programme for International Student Assessment) dasturi Iqtisodiy hamkorlik
va taraqqiyot tashkiloti (OECD) tashabbusi bilan 2000-yildan boshlab har uch yilda bir
marotaba tashkil etilib kelinadi. Dastur 15 yoshli o‘quvchilarning o‘qish, matematika va
tabiiy fanlar bo‘yicha funksional savodxonligini aniqlashga qaratilgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 187
Ushbu baholash tizimi an’anaviy bilimlarni yod olishga emas, balki o‘quvchining
o‘zlashtirgan bilim va ko‘nikmalarni hayotiy vaziyatlarda mustaqil tarzda qo‘llay olishiga
e’tibor qaratadi. Bu esa PISA’ni boshqa baholash tizimlaridan tubdan farqlantiradi.
Savollar real hayotga yaqin bo‘lgan muammolar asosida tuziladi. Misol uchun, matematik
topshiriqda o‘quvchidan grafikdan ma’lumot o‘qish, tahlil qilish va shundan kelib chiqib
to‘g‘ri qaror qabul qilish talab etiladi.
PISA baholashlari statistik jihatdan ishonchli tanlov asosida tashkil etiladi. Har bir
mamlakatda 5000-8000 o‘quvchi testdan o‘tkaziladi. Shuningdek, testlarga qo‘shimcha
ravishda ijtimoiy-demografik savollar ham beriladi, bu esa natijalarni yanada chuqur tahlil
qilish imkonini yaratadi.
Dunyo miqyosida ko‘plab davlatlar PISA natijalariga asoslanib, ta’lim islohotlarini
amalga oshirmoqda. Masalan, Estoniya qisqa fursatda yuqori o‘rinlarni egallashga erishdi.
Bu natijaga erishishda ular maktab muhitini demokratlashtirish, o‘quvchilar mustaqilligini
kuchaytirish, darsliklarni yangilash va o‘qituvchilar malakasini oshirish kabi strategik
yondashuvlarni amalga oshirdilar. Shuningdek, Yaponiya, Finlyandiya, Singapur kabi
davlatlar PISA natijalarini tahlil qilish orqali darsliklar mazmunini o‘zgartirib,
o‘quvchilarning tanqidiy va mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishga e’tibor
qaratdilar.
PISA natijalarining yana bir muhim jihati shundaki, ular maktablar o‘rtasidagi
ijtimoiy tengsizlik darajasini ham ochib beradi. Masalan, ba’zi davlatlarda o‘quvchilarning
ijtimoiy-iqtisodiy holati past bo‘lsa-da, ular yuqori natijalarga erishmoqda. Bu esa, ijtimoiy
tenglik va sifatli ta’lim o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasi ilk
bor 2022 yilda PISA baholashida ishtirok etdi. Bu ishtirok milliy ta’lim tizimini xalqaro
mezonlar asosida baholash imkonini berdi. Dastlabki natijalar o‘zbek o‘quvchilarining
o‘qish savodxonligi va matematik kompetensiyalari borasida yetarli darajada
shakllanmaganini ko‘rsatdi. Bu natijalar asosida bir qancha xulosa va tavsiyalar ishlab
chiqildi. Jumladan, Funksional savodxonlikni rivojlantirish: O‘quv dasturlarida ko‘proq
real hayotga yaqin vaziyatlar asosida topshiriqlar kiritilishi tavsiya etildi.
Darsliklar mazmunini yangilash: An’anaviy yodlashga asoslangan yondashuv o‘rniga
mantiqiy fikrlashga asoslangan yondashuv joriy qilinmoqda. O‘qituvchilarni tayyorlash:
Pedagoglar uchun PISA mezonlariga mos ta’lim metodikalarini o‘rgatuvchi kurslar yo‘lga
qo‘yildi.Baholash tizimini isloh qilish: Milliy baholash tizimiga ham kompetensiyaviy
yondashuv asosida o‘zgartirishlar kiritilmoqda.
Bundan tashqari, kelgusi yillarda PISA testlariga tayyorlov dasturlari kengaytirilib,
hududlar kesimida o‘quvchilar tayyorgarligi monitoringi yo‘lga qo‘yilishi
rejalashtirilmoqda.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, PISA baholash tizimi global miqyosda ta’lim
sifatini aniqlashda eng samarali vositalardan biridir. Bu tizim orqali har bir davlat o‘z
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 188
ta’lim tizimining zaif va kuchli jihatlarini aniqlash, mavjud kamchiliklarni bartaraf etish
va xalqaro standartlarga mos ta’lim muhitini yaratish imkoniga ega bo‘ladi.
O‘zbekiston uchun ham PISA baholovida qatnashish — ta’lim tizimini chuqur tahlil
qilish, zamonaviy yondashuvlarni joriy etish va o‘quvchilarning real hayotga tayyorlanish
darajasini oshirish uchun muhim imkoniyatdir. Kelgusida PISA dasturining milliy ta’lim
tizimidagi o‘rni va ta’siri yanada kuchaytirilishi lozim.
Zamonaviy davrda taʼlim tizimining samaradorligini baholashda xalqaro mezonlarga
asoslangan baholash dasturlari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shunday baholash
tizimlaridan biri bu – PISA (Programme for International Student Assessment) dasturidir.
Mazkur baholash tizimi Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) tomonidan
ishlab chiqilgan bo‘lib, u 15 yoshli o‘quvchilarning asosiy savodxonlik darajasini, ya’ni
o‘zlashtirgan bilimlarini real hayotda qanday qo‘llay olish qobiliyatini o‘lchaydi. PISA
baholashining o‘ziga xos jihati shundaki, u anʼanaviy testlardan farqli ravishda nafaqat
bilimni, balki funksional savodxonlik, mantiqiy fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish
salohiyatini sinovdan o‘tkazadi.
PISA testlari uchta asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi: o‘qish savodxonligi,
matematika savodxonligi va tabiiy fanlar bo‘yicha savodxonlik. Baholashda o‘quvchining
bilimni yod olganligi emas, balki uni turli hayotiy vaziyatlarda amaliy qo‘llay olish darajasi
asosiy mezon sifatida baholanadi. Bu jihat PISA baholashini boshqa xalqaro testlardan
farqlab turadi. Dastur orqali olingan natijalar esa nafaqat o‘quvchilarning individual
salohiyatini, balki butun mamlakat taʼlim tizimining samaradorligini ko‘rsatadi.
Xalqaro miqyosda PISA natijalari asosida ko‘plab davlatlar taʼlim siyosatini
shakllantiradi, taʼlim tizimidagi zaif tomonlarni aniqlab, zarur islohotlarni amalga oshiradi.
Ayniqsa, Skandinaviya mamlakatlari, Osiyo davlatlari (xususan Singapur, Janubiy Koreya,
Yaponiya) PISA natijalarini taʼlimda sifatni oshirishning asosiy vositasi sifatida ko‘radi.
Ular ushbu natijalar asosida o‘qituvchi tayyorlash tizimlarini qayta ko‘rib chiqish, dars
metodikalarini takomillashtirish va o‘quv dasturlarini zamonaviy talablar asosida
moslashtirishga alohida eʼtibor qaratadilar.
PISA dasturi O‘zbekiston uchun ham taʼlim sohasida chuqur tahlillar olib borish,
mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish uchun keng imkoniyatlar
yaratmoqda. O‘zbekiston 2022-yilda ilk bor to‘liq huquqli ishtirokchi sifatida PISA
baholashida qatnashdi. Ushbu ishtirok orqali mamlakatimiz taʼlim tizimidagi holatga
xalqaro miqyosda qarash, mavjud o‘quv dasturlarini zamonaviy kompetensiyaviy
yondashuv asosida tahlil qilish imkoni paydo bo‘ldi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,
o‘quvchilarning o‘qish savodxonligi va tahliliy fikrlash darajasi yetarli emas, bu esa o‘quv
jarayonida ko‘proq reproduktiv yondashuvdan foydalanilayotganidan dalolat beradi.
Shuningdek, PISA baholashi orqali o‘quvchilar bilimiga taʼsir etuvchi ijtimoiy-
iqtisodiy omillar, oiladagi muhit, maktab resurslari, o‘qituvchining malakasi, maktab
boshqaruvi kabi omillar ham tahlil qilinadi. Bunday tizimli tahlil esa mamlakatlar uchun
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 189
aniq islohot yo‘nalishlarini belgilab olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Misol uchun,
PISA natijalaridan so‘ng ayrim davlatlar maktablararo tengsizlikni kamaytirish,
o‘qituvchilarning raqamli savodxonligini oshirish, o‘quvchilarni tanqidiy va ijodiy
fikrlashga undaydigan metodlarni qo‘llash kabi chora-tadbirlarni hayotga tadbiq etdilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. OECD. (2019). PISA 2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do.
OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5f07c754-en
10. UNICEF Uzbekistan. (2022). Education Reform and International Assessments:
Country Overview. https://www.unicef.org/uzbekistan/
2. Schleicher, A. (2018). World Class: How to Build a 21st-Century School System.
OECD Publishing.
3. Ministry of Preschool and School Education of the Republic of Uzbekistan. (2022).
PISA 2022 natijalari bo‘yicha hisobot. Toshkent.
4. OECD. (2020). PISA 2018 Insights and Interpretations. OECD Publishing.
https://www.oecd.org/pisa/pisa-2018-insights-and-interpretations.pdf
5. Sahlberg, P. (2015). Finnish Lessons 2.0: What Can the World Learn from
Educational Change in Finland? Teachers College Press.
6. Mavlonova, R., & Tadjibayeva, M. (2021). Zamonaviy baholash tizimlari va
ularning O‘zbekiston ta’lim tizimidagi ahamiyati. O‘zbek pedagogika jurnali, 2(3), 45–52.
7. World Bank. (2020). Uzbekistan Education Sector Analysis: Seizing the
Opportunities of a Young Nation. World Bank Group.
8. Karimov, A. (2023). PISA tizimi orqali o‘quvchilarning funksional savodxonligini
aniqlash. Ta’lim nazariyasi va amaliyoti, 1(1), 34–40.
9.Matkarimov, J. S. (2024). Ta’lim mashg‘ulotlarida zamonaviy axborot
kommunikasiya texnologiyalari dasturlarini qo‘llash.
