Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 154
O‘ZBEK MILLIY KURASHIDA MOTIVATSIYANING
INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI
Dosmuradov Nizomiddin Mo’min o’g’li
Farg’ona davlat unversiteti
Psixologiya (sport) yo’nalishi III kurs talabasi
Elektron pochta:nizomiddindosmurodov@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu maqola O‘zbek milliy kurashida motivatsiyaning individual
xususiyatlarini o‘rganadi. Maqolada sportchilarning ichki va tashqi motivatsiya omillari,
shaxsiy maqsadlar, milliy qadriyatlar, psixologik barqarorlik va ijtimoiy muhitning
kurashchilarning muvaffaqiyatiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, motivatsiyani oshirish
usullari, masalan, aniq maqsadlarni belgilash, psixologik tayyorgarlik va murabbiylar bilan
ishlash kabi jihatlar ko‘rib chiqiladi. Maqola O‘zbek milliy kurashining o‘ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda, sportchilarning individual motivatsion ehtiyojlarini
tushunish va rivojlantirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
motivatsiya, O‘zbek milliy kurashi, ichki motivatsiya, tashqi
motivatsiya, psixologik tayyorgarlik, shaxsiy maqsadlar, milliy qadriyatlar, sport
psixologiyasi, kurashchilar, muvaffaqiyat.
Annotation:
This article explores the individual characteristics of motivation in
Uzbek national wrestling. It analyzes the internal and external motivational factors,
personal goals, national values, psychological stability, and the impact of the social
environment on athletes' success. Additionally, methods for enhancing motivation, such as
setting clear goals, psychological preparation, and collaboration with coaches, are
discussed. The article considers the unique features of Uzbek national wrestling, focusing
on understanding and developing the individual motivational needs of athletes.
Keywords:
motivation, Uzbek national wrestling, intrinsic motivation, extrinsic
motivation, psychological preparation, personal goals, national values, sports psychology,
wrestlers, success.
Аннотация:
Статья посвящена исследованию индивидуальных особенностей
мотивации в узбекской национальной борьбе. В ней анализируются внутренние и
внешние мотивационные факторы, личные цели, национальные ценности,
психологическая устойчивость и влияние социальной среды на успех спортсменов.
Также рассматриваются методы повышения мотивации, такие как постановка
четких целей, психологическая подготовка и взаимодействие с тренерами. Статья
учитывает уникальные особенности узбекской национальной борьбы, акцентируя
внимание на понимании и развитии индивидуальных мотивационных потребностей
спортсменов.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 155
Ключевые слова:
мотивация, узбекская национальная борьба, внутренняя
мотивация, внешняя мотивация, психологическая подготовка, личные цели,
национальные ценности, спортивная психология, борцы, успех.
.
Kirish
O‘zbek milliy kurashi o‘zbek xalqining qadimiy sport turlaridan biri bo‘lib, nafaqat
jismoniy kuch va mahorat, balki psixologik tayyorgarlik va motivatsiyani ham talab qiladi.
Kurashchilar uchun motivatsiya muvaffaqiyatning asosiy omillaridan biridir. Motivatsiya
sportchining maqsadlariga erishish yo‘lidagi harakatlarini yo‘naltiradi, ularning ruhiy
holatini mustahkamlaydi va musobaqalarda yuqori natijalarga erishishga yordam beradi.
Ushbu maqolada O‘zbek milliy kurashida motivatsiyaning individual xususiyatlari, uning
turlari, omillari va sportchilarning psixologik holatiga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Motivatsiya
– bu shaxsning maqsadli faoliyatini rag‘batlantiruvchi ichki va tashqi omillar majmuidir.
Sport psixologiyasida motivatsiya ikki asosiy turga bo‘linadi: ichki (intrinsik) va tashqi
(ekstrinsik) motivatsiya. Ichki motivatsiya sportchining o‘ziga xos qiziqishi, zavqlanishi
va shaxsiy rivojlanishga intilishi bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi motivatsiya moddiy
mukofotlar, e’tirof va ijtimoiy maqom kabi tashqi omillarga asoslanadi.
O‘zbek milliy kurashida motivatsiya sportchilarning jismoniy va ruhiy
tayyorgarligida muhim rol o‘ynaydi. Kurash o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, unda
nafaqat jismoniy kuch, balki strategik fikrlash, chidamlilik va o‘ziga ishonch ham talab
qilinadi. Bu esa motivatsiyaning individual xususiyatlarini yanada muhim qiladi, chunki
har bir kurashchining shaxsiy maqsadlari, qadriyatlar va psixologik holati uning
musobaqalardagi muvaffaqiyatiga ta’sir qiladi. O‘zbek milliy kurashi – bu ikki sportchi
o‘rtasidagi to‘qnashuv bo‘lib, unda maqsad raqibni yelkasiga yotqizish yoki maxsus
usullar yordamida g‘alaba qozonishdir. Bu sport turi nafaqat jismoniy tayyorgarlik, balki
ruhiy chidamlilik va o‘ziga ishonchni talab qiladi. Kurashda muvaffaqiyatga erishish
uchun sportchi o‘zini psixologik jihatdan to‘liq boshqara olishi, stressli vaziyatlarda
sovuqqonlikni saqlashi va o‘z maqsadlariga qat’iy intilishi kerak. Kurashning o‘ziga xos
qoidalariga ko‘ra, sportchilar qisqa vaqt ichida yuqori intensivlikdagi jismoniy va aqliy
faoliyatni amalga oshiradilar. Bu esa motivatsiyaning individual xususiyatlarini yanada
muhim qiladi. Masalan, ba’zi sportchilar uchun g‘alaba qozonish orqali shaxsiy e’tirofga
erishish muhim bo‘lsa, boshqalar uchun kurash o‘z xalqining an’analarini davom ettirish
va milliy g‘urur tuyg‘usini his qilish bilan bog‘liq bo‘ladi. Motivatsiyaning individual
xususiyatlari har bir sportchining shaxsiy tajribasi, maqsadlari, qadriyatlar tizimi va
psixologik holatiga bog‘liq. Quyida O‘zbek milliy kurashida motivatsiyaning asosiy
individual xususiyatlari ko‘rib chiqiladi:
1. Shaxsiy maqsadlar va intilishlar
Har bir kurashchining o‘ziga xos maqsadlari mavjud. Ba’zi sportchilar uchun asosiy
motivatsiya milliy yoki xalqaro musobaqalarda g‘alaba qozonish bo‘lsa, boshqalar uchun
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 156
o‘z mahoratini oshirish, jismoniy va ruhiy chegaralarini sinab ko‘rish muhimdir. Masalan,
yosh kurashchilar ko‘pincha o‘zlarini isbotlash va ota-onalari yoki murabbiylarining
e’tirofini qozonish uchun kurashadi. Tajribali sportchilar esa ko‘proq o‘z nomlarini sport
tarixida qoldirish yoki yosh avlodga ilhom bo‘lishga intiladi.
2. Milliy va madaniy qadriyatlar
O‘zbek milliy kurashi o‘zbek xalqining madaniy merosi bilan chambarchas bog‘liq.
Ko‘plab kurashchilar uchun bu sport turi nafaqat jismoniy faoliyat, balki milliy g‘urur va
an’analarni davom ettirish vositasidir. Bu xususiyat motivatsiyaning individual jihatlariga
kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, o‘zbek kurashchilari o‘z xalqining qadimiy an’analarini
namoyish etish orqali o‘zlarini milliy qahramon sifatida ko‘rishlari mumkin, bu esa
ularning motivatsiyasini oshiradi.
3. Ichki va tashqi motivatsiya
Ichki motivatsiya O‘zbek milliy kurashida muhim rol o‘ynaydi. Kurashchilar
ko‘pincha sportdan zavq olish, o‘z chegaralarini sinab ko‘rish va shaxsiy rivojlanish uchun
kurashadilar. Masalan, ba’zi sportchilar kurashni o‘zlarining ichki kuchlarini sinash va
ruhiy chidamlilikni oshirish vositasi sifatida ko‘radilar. Tashqi motivatsiya esa mukofotlar,
e’tirof va ijtimoiy maqom kabi omillarga asoslanadi. O‘zbekistonda kurash bo‘yicha
muvaffaqiyatli sportchilar ko‘pincha davlat tomonidan rag‘batlantiriladi, bu esa tashqi
motivatsiyani yanada kuchaytiradi.
4. Psixologik barqarorlik va o‘ziga ishonch
Kurashchilar uchun psixologik barqarorlik muhim ahamiyatga ega. Musobaqalar
paytida sportchilar stressli vaziyatlarga duch keladilar, bu esa ularning motivatsiyasiga
ta’sir qilishi mumkin. O‘ziga ishonch va ichki motivatsiya yuqori bo‘lgan sportchilar
odatda stressli vaziyatlarda yaxshiroq natija ko‘rsatadilar. Masalan, tajribali kurashchilar
o‘zlarining psixologik holatlarini boshqarishni o‘rganadilar va bu ularga musobaqalarda
sovuqqonlikni saqlashga yordam beradi.
5. Murabbiy va jamoa ta’siri
Murabbiy va jamoa sportchining motivatsiyasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbek milliy
kurashida murabbiylar nafaqat texnik ko‘nikmalarni o‘rgatadi, balki sportchilarni ruhiy
jihatdan ham tayyorlaydi. Yaxshi murabbiy sportchining individual xususiyatlarini
hisobga olib, uning motivatsiyasini oshirish uchun shaxsiy yondashuvni qo‘llaydi. Jamoa
ichidagi qo‘llab-quvvatlash va raqobat ham sportchilarning motivatsiyasini oshiruvchi
omil hisoblanadi.
O‘zbek milliy kurashida motivatsiyaga ta’sir qiluvchi bir qator omillar mavjud.
Quyida ularning asosiylari ko‘rib chiqiladi:
1. Shaxsiy tajriba va muvaffaqiyatlar
Sportchining o‘tmishdagi muvaffaqiyatlari yoki muvaffaqiyatsizliklari uning
motivatsiyasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. G‘alaba qozongan kurashchilar odatda o‘zlariga
bo‘lgan ishonchni oshiradilar va yangi maqsadlarga intilishadi. Muvaffaqiyatsizliklar esa
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 157
ba’zi sportchilarda motivatsiyani pasaytirishi mumkin, ammo boshqalar uchun bu qayta
urinish va yaxshilanish uchun turtki bo‘lib xizmat qiladi.
2. Ijtimoiy va oilaviy qo‘llab-quvvatlash
O‘zbek jamiyatida oila va ijtimoiy muhit sportchilarning motivatsiyasida muhim rol
o‘ynaydi. Ota-onalar, do‘stlar va jamoatchilikning qo‘llab-quvvatlashi sportchilarga o‘z
maqsadlariga erishishda katta yordam beradi. Masalan, o‘zbek kurashchilari ko‘pincha o‘z
oilalarining faxri bo‘lish uchun kurashadilar, bu esa ularning motivatsiyasini oshiradi.
3. Musobaqa muhiti
Musobaqalarning raqobatbardosh muhiti sportchilarning motivatsiyasiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. O‘zbek milliy kurashida musobaqalar odatda katta tomoshabinlar ishtirokida
o‘tkaziladi, bu esa sportchilarda qo‘shimcha mas’uliyat hissi va motivatsiyani uyg‘otadi.
Raqobatchilar bilan to‘qnashuv sportchilarni o‘zlarining eng yaxshi ko‘rsatkichlarini
namoyish etishga undaydi.
4. Moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish
O‘zbekistonda sportchilarni moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish tizimi yaxshi
rivojlangan. G‘oliblar uchun pul mukofotlari, e’tirof va davlat tomonidan taqdim etiladigan
imtiyozlar tashqi motivatsiyani oshiradi. Shu bilan birga, ma’naviy rag‘batlantirish,
masalan, xalqning hurmati va e’tirofi, sportchilarning ichki motivatsiyasini
mustahkamlaydi.
Motivatsiyani oshirish usullari
O‘zbek milliy kurashida motivatsiyani oshirish uchun bir qator usullar qo‘llaniladi.
Quyida ulardan ba’zilari keltiriladi:
1. Maqsadlarni aniq belgilash
Sportchilar uchun aniq va erishiladigan maqsadlar qo‘yish motivatsiyani oshirishning
muhim usullaridan biridir. Masalan, yosh kurashchilar uchun dastlabki maqsad mahalliy
musobaqalarda g‘alaba qozonish bo‘lishi mumkin, tajribali sportchilar esa xalqaro
musobaqalarda muvaffaqiyatga erishishni maqsad qiladilar.
2. Psixologik tayyorgarlik
Psixologik tayyorgarlik kurashchilarning motivatsiyasini oshirishda muhim
ahamiyatga ega. Meditatsiya, vizualizatsiya va ijobiy fikrlash usullari sportchilarga
stressni boshqarish va o‘zlariga ishonchni oshirishda yordam beradi.
3. Murabbiylar bilan ishlash
Murabbiylar sportchilarning motivatsiyasini oshirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ular
sportchining individual xususiyatlarini hisobga olib, shaxsiy yondashuvni qo‘llaydilar va
ularni maqsadlariga erishishga undaydilar.
4. Jamoaviy ruhni mustahkamlash
Jamoa ichidagi ijobiy muhit va qo‘llab-quvvatlash sportchilarning motivatsiyasini
oshiradi. Jamoaviy mashg‘ulotlar va musobaqalar sportchilarda birgalikda ishlash va
raqobatbardoshlik tuyg‘usini uyg‘otadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 158
Xulosa
O‘zbek milliy kurashida motivatsiyaning individual xususiyatlari sportchilarning
muvaffaqiyatida muhim rol o‘ynaydi. Ichki va tashqi motivatsiya, shaxsiy maqsadlar,
milliy qadriyatlar, psixologik barqarorlik va ijtimoiy muhit kabi omillar kurashchilarning
faoliyatiga ta’sir qiladi. Motivatsiyani oshirish uchun aniq maqsadlarni belgilash,
psixologik tayyorgarlik va murabbiylar bilan ishlash kabi usullar muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdullaev, A. (2020).
O‘zbek milliy kurashi: tarixi va rivojlanishi
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
2.
Karimov, S. (2018).
Sport psixologiyasi: motivatsiya va muvaffaqiyat omillari
.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
3.
Mirzajonova, E. T. Rasuljon Raxmonali o ‘g ‘li Tilavoldiyev.
O ‘SMIR YOSHDAGI O
‘QUVCHILARDA
AXBOROTDAN
FOYDALANISH
MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISHNING ILMIY NAZARIY ASOSLARI//International Journal of
Education, Social Science & Humanities. FARS Publishers
,
11
, 660-669.
4.
Raxmonaliyevich, T. R. (2022, December). O’smir yoshdagi o’quvchilarda axborotdan
foydalanish madaniyatini shakllantirishda ijtimoiy-psixologik omillarning o’rni. In
Interdiscipline innovation and scientific research conference (Vol. 1, No. 4, pp. 27-29).
5.
Ibrokhimjonovna T. N. PERSONAL EDUCATION AS A MAIN BASIS OF
SOCIETY'S DEVELOPMENT //Academicia Globe: Inderscience Research. – 2021. –
Т. 2. – №. 03. – С. 1-2.
