Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 304
ELEKTROLIZ QONUNLARINING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI
Elomonov Umarbek Po‘latovich
Samarqand viloyati, PastDarg‘om tumani
MMTB ga qarashli 69-umumiy o‘rta ta’lim maktabi
Kimyo fani o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada elektroliz jarayoni va uning qonunlari haqida
qisqacha tushuncha beriladi. Elektrolizning sanoat, tibbiyot va kundalik hayotdagi amaliy
qo‘llanilishi yoritilib, ushbu hodisaning inson faoliyatida tutgan o‘rni tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Elektroliz, Faradey qonunlari, elektrotexnika, sanoat, galvanoplastika,
tibbiyot.
Zamonaviy texnologiyalar va ilm-fan taraqqiyoti kimyo va fizika qonunlarining turli
sohalarda keng qo‘llanilishiga olib kelmoqda. Elektroliz – bu shunday muhim
jarayonlardan biri bo‘lib, u elektr tokining eritmalar yoki eritilgan tuzlar orqali o‘tishi
natijasida kimyoviy o‘zgarishlar yuz berishidir. Elektroliz qonunlari esa bu jarayonlarni
matematik jihatdan aniq ifodalash imkonini beradi.
Elektroliz va Faradey qonunlari
Elektroliz hodisasi birinchi marta 19-asrda ingliz olimi Maykl Faradey tomonidan
ilmiy asosda o‘rganilgan. U ikki asosiy qonunni shakllantirdi:
1. Faradeyning birinchi qonuni: Elektrodda ajralib chiqadigan modda miqdori undan
o‘tgan tok kuchi va vaqtga mutanosibdir.
m = kIt
m – ajralib chiqqan modda massasi,
k – elektrokimyoviy ekvivalent,
I – tok kuchi,
t – vaqt.
2. Faradeyning ikkinchi qonuni: Turli moddalar bir xil miqdordagi elektr orqali ajralib
chiqsa, ularning miqdorlari ekvivalent og‘irliklariga mutanosib bo‘ladi.
Bu qonunlar yordamida elektroliz jarayonlarini oldindan hisoblash va nazorat qilish
mumkin.
Elektrolizning inson hayotidagi amaliy o‘rni
1. Sanoatda qo‘llanilishi
Elektroliz sanoatda keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Masalan:
Metall ajratib olish: Alyuminiy, mis, magniy kabi metallarni tabiiy rudalardan
elektroliz orqali sof holatda olish mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 305
Galvanoplastika: Metall buyumlar ustiga boshqa metall qoplamalar (masalan, oltin,
nikel) tushirish orqali ularning mustahkamligi va estetik ko‘rinishini oshirish mumkin.
Elektrotozalash: Mis va boshqa metallarni tozalashda elektrolitik jarayonlardan
foydalaniladi.
2. Tibbiyotda qo‘llanilishi
Ionoforez – tibbiyotda dori moddalari teri orqali tanaga kirib borishini ta’minlovchi
usul bo‘lib, elektrolizga asoslangan.
Sterilizatsiya – ba’zi elektroximik usullar bakteriyalar va mikroorganizmlarni yo‘q
qilishda qo‘llaniladi.
3. Ekologiyada
Elektroliz suvni tarkibiy qismlarga (vodorod va kislorod) ajratishda, shuningdek,
ba’zi zararli moddalarni neytrallashda ishlatiladi. Ayniqsa, vodorod yoqilg‘isi olishda bu
usul ekologik toza texnologiya sifatida e’tirof etilmoqda.
4. Energetikada
Zamonaviy yoqilg‘i elementlari (fuel cell) va vodorod energetikasi elektroliz asosida
ishlaydi. Bu esa neftga qaramlikni kamaytirish va qayta tiklanuvchi manbalarga o‘tishda
muhim ahamiyatga ega.
Xulosa, Elektroliz qonunlari nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy hayotda ham katta
ahamiyatga ega. Ular yordamida texnologik jarayonlar soddalashadi, resurslar tejaladi va
atrof-muhit himoya qilinadi. Shu bois, bu qonunlarni chuqur o‘rganish nafaqat fan
sohasida, balki sanoat va kundalik hayotda ham foydali natijalar beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Faradey M. "Elektr jarayonlari haqida ma'ruzalar". London, 1834.
2. Karimov A. "Umumiy kimyo", Toshkent, 2015.
3. Mamatqulov M., Rasulov A. "Fizika va texnika asoslari", Toshkent, 2020.
