Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 283
SPORTCHILARDA O’ZIGA BO’LGAN ISHONCHNI
TA’MINLASHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Farg’ona davlat unversiteti
Psixologiya (sport) yo’nalishi III kurs talabasi
Sheraliyeva Nozimaxon Yorqinjon qizi
Annotatsiya:
Maqola sportchilarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni shakllantirish va
mustahkamlashning psixologik xususiyatlarini yoritadi. Sport psixologiyasi nuqtai
nazaridan o‘ziga ishonchning ahamiyati, uni shakllantiruvchi omillar (oldingi
muvaffaqiyatlar, bilvosita tajriba, ijtimoiy rag‘batlantirish, fiziologik holat) va
rivojlantirish usullari (maqsad belgilash, vizualizatsiya, ijobiy o‘z-o‘zini gapirish) tahlil
qilinadi. Shuningdek, o‘ziga ishonchga to‘sqinlik qiluvchi omillar va murabbiylarning bu
jarayondagi roli muhokama qilinadi. Maqola sportchilarning psixologik barqarorligi va
muvaffaqiyatiga ta’sir qiluvchi asosiy jihatlarni ko‘rib chiqadi.
Kalit so‘z:
O‘ziga ishonch, sport psixologiyasi, self-efficacy, motivatsiya,
muvaffaqiyat, vizualizatsiya, maqsad belgilash, stressni boshqarish, murabbiylik,
psixologik barqarorlik.
Annotation:
The article explores the psychological aspects of fostering self-
confidence in athletes. From the perspective of sports psychology, it examines the
significance of self-confidence, the factors shaping it (past performance accomplishments,
vicarious experience, verbal persuasion, and physiological states), and methods to enhance
it (goal setting, visualization, positive self-talk). Additionally, it discusses barriers to self-
confidence and the role of coaches in this process. The article highlights key elements
influencing athletes’ psychological stability and success.
Keywords:
Self-confidence, sports psychology, self-efficacy, motivation, success,
visualization, goal setting, stress management, coaching, psychological stability.
Аннотация:
Статья посвящена психологическим аспектам формирования и
укрепления уверенности в себе у спортсменов. С точки зрения спортивной
психологии рассматривается значение уверенности в себе, факторы, влияющие на её
формирование (предыдущие достижения, косвенный опыт, вербальное убеждение,
физиологическое состояние) и методы её развития (постановка целей, визуализация,
позитивный самодиалог). Также обсуждаются препятствия для уверенности в себе и
роль тренеров в этом процессе. Статья подчеркивает ключевые аспекты, влияющие
на психологическую устойчивость и успех спортсменов.
Ключевые
слова:
Уверенность
в
себе,
спортивная
психология,
самоэффективность, мотивация, успех, визуализация, постановка целей, управление
стрессом, тренерская деятельность, психологическая устойчивость.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 284
Kirish:
Sport psixologiyasi sohasida o‘ziga bo‘lgan ishonch (self-confidence)
sportchilarning muvaffaqiyatiga ta’sir qiluvchi eng muhim psixologik omillardan biri
sifatida qaraladi. O‘ziga ishonch sportchining o‘z qobiliyatlari, mahorati va
muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlariga bo‘lgan ichki ishonchini aks ettiradi. Bu
xususiyat nafaqat musobaqa vaqtida, balki mashg‘ulotlar jarayonida ham sportchining
motivatsiyasi, diqqati va ruhiy barqarorligini ta’minlaydi. Ushbu maqolada sportchilarda
o‘ziga bo‘lgan ishonchni shakllantirish va mustahkamlashning psixologik xususiyatlari,
shuningdek, bu jarayonga ta’sir qiluvchi omillar va usullar muhokama qilinadi.
O‘ziga bo‘lgan ishonchning ta’rifi va ahamiyati
O‘ziga bo‘lgan ishonch psixologiyada shaxsning o‘z qobiliyatlari va muvaffaqiyatga
erishish imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchi sifatida ta’riflanadi. Sport psixologiyasida bu
tushuncha ko‘pincha “self-efficacy” (o‘ziga bo‘lgan samaradorlik ishonchi) bilan bog‘liq
bo‘lib, u Albert Bandura tomonidan ishlab chiqilgan. Bandura nazariyasiga ko‘ra, o‘ziga
bo‘lgan ishonch shaxsning muayyan vazifani muvaffaqiyatli bajarishga qodir ekanligiga
ishonish darajasini anglatadi.
Sportda o‘ziga ishonchning ahamiyati quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
Ishonch va motivatsiya
: O‘ziga ishongan sportchi qiyin vazifalarni bajarishga
ko‘proq motivatsiyalangan bo‘ladi.
Stressni boshqarish
: Yuqori ishonch darajasiga ega sportchilar musobaqa vaqtidagi
stress va tashvishlarni yaxshiroq boshqaradi.
Qat’iyatlilik
: O‘ziga ishongan sportchilar muvaffaqiyatsizlikka duch kelganda
taslim bo‘lish ehtimoli kamroq bo‘ladi.
Diqqatni jamlash
: Ishonch sportchining diqqatini maqsadga yo‘naltirishga yordam
beradi.
O‘ziga bo‘lgan ishonchni shakllantiruvchi omillar
Sportchilarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni shakllantirishda bir nechta psixologik omillar
muhim rol o‘ynaydi. Banduraning “self-efficacy” nazariyasiga asoslanib, bu omillarni
quyidagicha tasniflash mumkin:
1. Oldingi muvaffaqiyat tajribalari (Performance Accomplishments)
Sportchining o‘tmishdagi muvaffaqiyatlari uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlashda eng muhim omil hisoblanadi. Musobaqalarda yoki mashg‘ulotlarda
erishilgan yutuqlar sportchiga o‘z qobiliyatlari haqida ijobiy tasavvur hosil qiladi.
Masalan, bir marotaba muvaffaqiyatli natija ko‘rsatgan sportchi keyingi musobaqalarda
ham shunday natijaga erishishiga ishonadi.
2. Bilvosita tajriba (Vicarious Experience)
Sportchilar boshqa muvaffaqiyatli sportchilarni kuzatish orqali o‘ziga bo‘lgan
ishonchni rivojlantirishi mumkin. Masalan, o‘ziga o‘xshash qobiliyatga ega bo‘lgan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 285
sportchining yutug‘ini ko‘rish “agar u muvaffaqiyatga erishgan bo‘lsa, men ham erisha
olaman” degan fikrni shakllantiradi.
3. Ijtimoiy rag‘batlantirish (Verbal Persuasion)
Murabbiylar, jamoadoshlar yoki yaqinlar tomonidan berilgan ijobiy fikrlar va
rag‘batlantirish sportchining o‘ziga ishonchini oshiradi. Masalan, murabbiyning “Sen bu
musobaqada yaxshi natija ko‘rsatishing mumkin” degan so‘zlari sportchiga ishonch
bag‘ishlaydi.
4. Fiziologik va emotsional holat (Physiological and Emotional States)
Sportchining jismoniy va ruhiy holati uning o‘ziga ishonchiga bevosita ta’sir qiladi.
Agar sportchi o‘zini jismonan tayyor va ruhiy jihatdan barqaror his qilsa, u o‘ziga ko‘proq
ishonadi. Aksincha, charchoq, tashvish yoki jarohat ishonchni pasaytirishi mumkin.
O‘ziga bo‘lgan ishonchni rivojlantirish usullari
Sportchilarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni mustahkamlash uchun bir qator psixologik
usullar qo‘llaniladi. Quyida eng samarali usullardan ba’zilari keltiriladi:
1.
Maqsad belgilash (Goal Setting)
Maqsad belgilash sportchilarga aniq va erishish mumkin bo‘lgan maqsadlarni qo‘yish
orqali o‘ziga ishonchni oshirishga yordam beradi. Maqsadlar SMART (Specific,
Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound) tamoyillariga asoslanishi kerak.
Masalan, “bir oy ichida 100 metrga yugurish vaqtini 0,5 soniyaga qisqartirish” kabi aniq
maqsad sportchiga yo‘nalish beradi va muvaffaqiyatga erishganida ishonchni oshiradi.
2. Vizualizatsiya (Visualization)
Vizualizatsiya yoki tasavvur qilish sportchilarning muvaffaqiyatli natijalarni ongida
tasavvur qilishiga asoslanadi. Bu usul sportchiga musobaqa oldidan o‘zini muvaffaqiyatli
holatda tasavvur qilish orqali ishonchni mustahkamlashga yordam beradi. Masalan,
basketbolchi o‘zining muvaffaqiyatli zarbalarini tasavvur qilishi mumkin.
3. Ijobiy o‘z-o‘zini gapirish (Positive Self-Talk)
Sportchilarning o‘z-o‘ziga ijobiy gapirishi (masalan, “Men buni uddalay olaman”
yoki “Men yaxshi tayyorgarlik ko‘rdim”) o‘ziga ishonchni oshiradi. Bu usul salbiy
fikrlarni ijobiy fikrlar bilan almashtirishga yordam beradi.
4. Stressni boshqarish texnikalari
Stress va tashvish o‘ziga ishonchni pasaytirishi mumkin. Shu sababli, sportchilar
nafas olish mashqlari, meditatsiya yoki progressiv mushak bo‘shashuvi kabi texnikalarni
qo‘llash orqali ruhiy barqarorlikni ta’minlashi mumkin.
5. Mashg‘ulotlarda real muvaffaqiyatlarni ta’minlash
Murabbiylar sportchilarga mashg‘ulotlarda muvaffaqiyatli tajribalar yaratish orqali
ishonchni mustahkamlashi mumkin. Masalan, qiyinlik darajasi asta-sekin oshiriladigan
mashqlar sportchiga o‘z qobiliyatlariga ishonish imkonini beradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 286
Xulosa:Sportchilarda o‘ziga bo‘lgan ishonchni ta’minlash sport psixologiyasining
markaziy masalalaridan biridir. O‘ziga ishonch sportchining muvaffaqiyatiga,
motivatsiyasiga va psixologik barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi. Bu xususiyatni
rivojlantirish uchun oldingi muvaffaqiyat tajribalari, bilvosita tajriba, ijtimoiy
rag‘batlantirish va fiziologik holat kabi omillarni hisobga olish zarur. Vizualizatsiya,
maqsad belgilash, ijobiy o‘z-o‘zini gapirish va stressni boshqarish kabi usullar
sportchilarga o‘ziga ishonchni mustahkamlashda yordam beradi. Shu bilan birga,
muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi, salbiy o‘z-o‘zini baholash va tashqi omillar kabi to‘siqlarni
bartaraf etish ham muhimdir. Murabbiylar va sport psixologlari sportchilarning o‘ziga
ishonchini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Natijada, o‘ziga ishongan sportchi nafaqat
musobaqalarda yuqori natijalarga erishadi, balki psixologik jihatdan ham barqaror bo‘lib,
uzoq muddatli muvaffaqiyatga yo‘l ochadi.
Foydalanilgan adabiyot.
1.
Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change.
Psychological Review
, 84(2), 191-215.
2.
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2018).
Foundations of Sport and Exercise Psychology
(7th ed.). Human Kinetics.
3.
Vealey, R. S. (2001). Understanding and enhancing self-confidence in athletes. In R.
N. Singer, H. A. Hausenblas, & C. M. Janelle (Eds.),
Handbook of Sport Psychology
(2nd ed., pp. 550-565). Wiley.
4.
E. T. Rasuljon Raxmonali o ‘g ‘li Tilavoldiyev. O ‘smir yoshdagi o ‘quvchilarda
axborotdan
foydalanish
madaniyatini
shakllantirishning
ilmiy
nazariy
asoslari//International Journal Of Education, Social Science & Humanities. FARS
Publishers, 11, 660-669.
5.
Raxmonaliyevich, T. R. (2022, December). O’smir yoshdagi o’quvchilarda axborotdan
foydalanish madaniyatini shakllantirishda ijtimoiy-psixologik omillarning o’rni. In
Interdiscipline innovation and scientific research conference (Vol. 1, No. 4, pp. 27-29).
