Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 267
SPORTDA INDIVIDUAL FAOLIYATNING PSIXOLOGIK USLUBI
Farg’ona davlat unversiteti
Psixologiya (sport) yo’nalishi III kurs
talabasi:
Jumaboyeva Mohidil Lutfullo qizi
Elektron pochta mohidiljumaboyeva @gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola sportda individual faoliyatning psixologik uslubini
o‘rganadi. Psixologik uslubning turlari, shakllanish omillari va sportdagi amaliy ahamiyati
tahlil qilinadi. Temperament, motivatsiya va qaror qabul qilish usullariga asoslangan
psixologik uslub sportchining musobaqa va mashg‘ulotlardagi xatti-harakatlarini
belgilaydi. Maqola psixologik uslubni rivojlantirish usullari, stressni boshqarish va
jamoaviy sportdagi rolini yoritadi. Zamonaviy texnologiyalar va psixologik treninglarning
uslubni optimallashtirishdagi ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘z:
sport psixologiyasi ,psixologik uslub, temperament, motivatsiya, qaror
qabul qilish, stressni boshqarish, jamoaviy dinamika,moslashuvchanlik ,individual
xususiyatlar ,murabbiylik ta’siri
Annotation:
. This article explores the psychological style of individual performance
in sports. It analyzes the types, formation factors, and practical significance of
psychological styles in sports. Based on temperament, motivation, and decision-making
approaches, the psychological style determines an athlete’s behavior during competitions
and training. The article discusses methods for developing psychological styles, stress
management, and their role in team sports. The importance of modern technologies and
psychological training in optimizing psychological styles is also examined.
Keywords:
Sports psychology, Psychological style, Temperament, Motivatio,
Decision-making, Stress management, Team dynamics, Adaptability, Individual
characteristics, Coaching influence
Аннотация:
Статья посвящена исследованию психологического стиля
индивидуальной деятельности в спорте. Рассматриваются типы, факторы
формирования и практическая значимость психологического стиля. Основанный на
темпераменте, мотивации и подходах к принятию решений, психологический стиль
определяет поведение спортсмена на соревнованиях и тренировках. В статье
обсуждаются методы развития психологического стиля, управления стрессом и его
роль в командных видах спорта. Также рассматривается значение современных
технологий и психологических тренировок в оптимизации психологического стиля.
Ключевые слова:
Спортивная психология, Психологический стиль,
Темперамент, Мотивация, Принятие решений, Управление стрессом, Командная
динамика, Адаптивность, Индивидуальные особенности, Влияние тренера
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 268
Kirish:
Sportda muvaffaqiyat nafaqat jismoniy tayyorgarlik va texnik mahoratga
bog‘liq, balki psixologik omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Sportchining individual
psixologik uslubi uning musobaqa va mashg‘ulotlardagi xatti-harakatlarini, qaror qabul
qilish jarayonlarini va stressli vaziyatlarga moslashish qobiliyatini belgilaydi. Ushbu
maqola sportda individual faoliyatning psixologik uslubini keng ko‘lamda o‘rganadi,
uning asosiy komponentlari, turlari, shakllanish omillari va amaliy ahamiyatini tahlil
qiladi.
Psixologik uslub shaxsning o‘ziga xos psixologik xususiyatlari va xatti-
harakatlarining barqaror usullari majmuasi bo‘lib, sportda bu musobaqa va mashg‘ulot
jarayonlarida sportchining o‘zini qanday tutishini aks ettiradi. Psixologik uslub
temperament, motivatsiya, stressga chidamlilik va qaror qabul qilish usullariga bog‘liq.
Uning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
Barqarorlik
: Psixologik uslub uzoq muddatli va muayyan sharoitlarda
o‘zgarmaydi.
Individual xususiyat
: Har bir sportchi o‘ziga xos psixologik uslubga ega.
Moslashuvchanlik
: Muvaffaqiyatli sportchilar o‘z uslublarini turli vaziyatlarga
moslashtira oladi.
Psixologik uslubning turlar. Sportchilarning psixologik uslublarini turli mezonlar
asosida tasniflash mumkin. Quyida asosiy turlari keltiriladi:
Temperamentga asoslangan uslublar: Temperament psixologik uslubning asosiy
omillaridan biridir. Psixologiyada temperamentning to‘rt turi (sangvinik, xolerik,
flegmatik, melankolik) sportchilarning xatti-harakatlarida turlicha namoyon bo‘ladi:
Sangvinik sportchilar
: Faol, optimistik va moslashuvchan. Stressli vaziyatlarda tez
moslashadi, ammo diqqatni uzoq ushlab turishda qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin.
Xolerik sportchilar
: Yuqori energiya va qat’iyat bilan ajralib turadi.
Musobaqalarda agressiv va tez qaror qabul qiladi, lekin o‘zini boshqara olmaslik xavfi
yuqori.
Flegmatik sportchilar
: Sovuqqon va barqaror. Uzoq muddatli strategiyalarda va
stressli vaziyatlarda o‘zini yaxshi boshqaradi, lekin reaksiya tezligi sekinroq bo‘lishi
mumkin.
Melankolik sportchilar
: Chuqur tahlil qilishga moyil. Musobaqa oldidan
tashvishlanishi mumkin, ammo puxta tayyorgarlik bilan yaxshi natijalar ko‘rsatadi.
. Qaror qabul qilish uslublari:Sportchilarning qaror qabul qilish usullari ularning
psixologik uslubining muhim qismidir:
Tahliliy uslub
: Qarorlarni sinchkovlik bilan tahlil qiladi. Bu uslub shaxmat, tennis
kabi strategik sport turlari uchun xos.
Intuitiv uslub
: His-tuyg‘ular va tajribaga tayanib tez qaror qabul qiladi. Futbol,
basketbol kabi jamoaviy sportlarda keng tarqalgan.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 269
Impulsiv uslub
: Tez va o‘ylamasdan qaror qabul qilishga moyil. Bu uslub ba’zan
xavfli, lekin muayyan vaziyatlarda samarali bo‘ladi.
Motivatsiyaga asoslangan uslublar: Motivatsiya turlari sportchining psixologik
uslubini belgilaydi:
Ichki motivatsiya
: Sportchi shaxsiy rivojlanish va maqsadlarga intiladi.
Tashqi motivatsiya
: Tashqi mukofotlar (medallar, pul, e’tirof) uchun harakat
qiladi.
Psixologik uslubning shakllanish omillari. Sportchining psixologik uslubi quyidagi
omillar ta’sirida shakllanadi:
1. Shaxsiy xususiyatlar
O‘ziga ishonch, stressga chidamlilik va diqqatni jamlash qobiliyati sportchining
psixologik uslubini belgilaydi. O‘ziga ishonchi yuqori sportchilar musobaqalarda qat’iyatli
harakat qiladi.
2. Murabbiylar va jamoa ta’siri
Murabbiyning rahbarlik uslubi (avtoritar, demokratik yoki liberal) sportchining xatti-
harakatlarini shakllantiradi. Avtoritar murabbiy ostida sportchilar intizomli, lekin kam
ijodiy bo‘lishi mumkin.
3. Musobaqa sharoitlari
Musobaqalarning murakkabligi, raqiblarning darajasi va tashqi bosim psixologik
uslubga ta’sir qiladi. Yuqori bosimli musobaqalarda sportchilar odatiy uslubidan chetga
chiqishi mumkin.
4. Madaniy va ijtimoiy omillar
Sportchining yashash muhiti va madaniyati uning psixologik uslubiga ta’sir qiladi.
Kollektivist madaniyatda o‘sgan sportchilar jamoaviy ishlarga, individualist
madaniyatdagilar esa shaxsiy natijalarga e’tibor beradi.
Psixologik uslubning amaliy ahamiyati
Psixologik uslub sportchining shaxsiy va jamoaviy muvaffaqiyatiga ta’sir qiladi:
1. Mashg‘ulot jarayonlarini optimallashtirish
Psixologik
uslubni
tushunish
murabbiylarga
mashg‘ulot
dasturlarini
shaxsiylashtirishga yordam beradi. Tahliliy sportchilar uchun strategik mashg‘ulotlar,
intuitivlar uchun esa amaliy mashqlar samarali.
2. Stressni boshqarish
Flegmatik sportchilar stressga barqarorroq, melankoliklar esa tashvishlanishga moyil.
Bu xususiyatlarni bilish sportchilarni musobaqalarga tayyorlashda muhim.
3. Jamoaviy dinamikani yaxshilash
Jamoaviy sportda turli psixologik uslublarni uyg‘unlashtirish jamoa muvaffaqiyatini
oshiradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 270
4. Qaror qabul qilishni yaxshilash
Tahliliy sportchilar uzoq muddatli strategiyalarni, impulsiv sportchilar esa tezkor
qarorlarni afzal ko‘radi. Bu xususiyatlarni rivojlantirish sportchining samaradorligini
oshiradi.
Psixologik uslubni rivojlantirish usullari
Sportchilar psixologik uslublarini rivojlantirish orqali muvaffaqiyatga erishishi
mumkin:
1. O‘z-o‘zini tahlil qilish
Sportchilar o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilib, uslublarini aniqlashi mumkin.
Psixologik testlar bu jarayonda foydali.
2. Psixologik treninglar
Meditatsiya, vizualizatsiya va diqqatni jamlash mashqlari sportchining psixologik
uslubini mustahkamlaydi.
3. Murabbiy bilan hamkorlik
Murabbiylar sportchining kuchli va zaif tomonlarini aniqlab, mashg‘ulotlarni
moslashtiradi.
4. Stressni boshqarish texnikalari
Nafas olish mashqlari va gevşetuvchi usullar stressni boshqarishga yordam beradi.
Psixologik uslub va jarohatlardan tiklanish
Jarohatlardan keyin tiklanishda psixologik uslub muhim rol o‘ynaydi:
Optimistik uslub
: Sangvinik va xolerik sportchilar tez motivatsiyani tiklaydi.
Tashvishli uslub
: Melankoliklar tashvishlanishga moyil, bu tiklanishni
sekinlashtiradi.
Barqaror uslub
: Flegmatiklar intizomli va sabrli bo‘lib, reabilitatsiyada
muvaffaqiyatli.
Psixologik uslub va texnologik yondashuvlar
Zamonaviy sportda psixologik uslubni tahlil qilish uchun quyidagi texnologiyalar
qo‘llaniladi:
Bioxisobot
: Stress darajasini aniqlash uchun yurak urishi va boshqa ko‘rsatkichlar
o‘lchanadi.
Virtual reallik (VR)
: Musobaqa sharoitlarini simulyatsiya qiladi.
Psixologik testlar
: Myers-Briggs yoki DISC testlari uslubni aniqlashda yordam
beradi.
Jamoaviy sportda psixologik uslub
Jamoaviy sportda psixologik uslublar jamoa dinamikasiga ta’sir qiladi:
Liderlik
: Xolerik va sangvinik sportchilar liderlik qiladi.
Muloqot
: Impulsiv sportchilar tez muloqotni, tahliliylar chuqur muhokamani afzal
ko‘radi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 271
Zidiyatlar
: Turli uslublar nizolarga olib kelishi mumkin, murabbiyning mediatorlik
roli muhim.
Xulosa:Sportda
individual
faoliyatning
psixologik
uslubi
sportchining
muvaffaqiyatiga ta’sir qiluvchi muhim omildir. Temperament, motivatsiya va qaror qabul
qilish usullariga asoslangan uslub sportchining musobaqalardagi samaradorligini
belgilaydi. Psixologik uslubni tushunish va rivojlantirish sportchilarga o‘z potentsialini
ro‘yobga chiqarishga, stressni boshqarishga va jamoaviy dinamikani yaxshilashga yordam
beradi. Zamonaviy texnologiyalar va psixologik treninglar bu jarayonda muhim vosita
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Weinberg, R. S., & Gould, D. (2018).
Foundations of Sport and Exercise
Psychology
(7th ed.). Human Kinetics.
2Cox, R. H. (2012). Sport Psychology: Concepts and Applications (7th ed.).
McGraw-Hill Education.
3.Hanin, Y. L. (2000). Emotions in Sport. Human Kinetics
4. E. T. Rasuljon Raxmonali o ‘g ‘li Tilavoldiyev. O ‘smir yoshdagi o ‘quvchilarda
axborotdan
foydalanish
madaniyatini
shakllantirishning
ilmiy
nazariy
asoslari//International Journal Of Education, Social Science & Humanities. FARS
Publishers, 11, 660-669.
5. Raxmonaliyevich, T. R. (2022, December). O’smir yoshdagi o’quvchilarda
axborotdan foydalanish madaniyatini shakllantirishda ijtimoiy-psixologik omillarning
o’rni. In Interdiscipline innovation and scientific research conference (Vol. 1, No. 4, pp.
27-29).
