Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 249
SPORTCHILARNING MUSOBAQALARDA STRESSGA
PSIXOLOGIK MOSLASHUVI
FarDU sport turlari fakulteti
Adaptiv jismoniy tarbiya va sport nazariyasi
Kafedrasi o’qituvchisi:
Qovlonbekov Abdulaziz
Psixologiya (sport) yo’nalishi III kurs talabasi:
Mirhomidov Sayidjon
Annotatsiya
Ushbu maqola sportchilarning musobaqalarda stressga psixologik moslashuvi
masalasiga bag‘ishlangan. Maqolada musobaqalarda stressning kelib chiqish sabablari,
psixologik moslashuv strategiyalari va sport psixologiyasining roli muhokama qilinadi.
Shuningdek, sportchilarning stressni boshqarishda foydalanishi mumkin bo‘lgan
vizualizatsiya, nafas olish texnikalari va diqqatni boshqarish kabi usullar haqida ma’lumot
beriladi. Maqola sportchilar va murabbiylarga psixologik barqarorlikni oshirishda amaliy
maslahatlar taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
sport psixologiyasi, stressni boshqarish, psixologik moslashuv,
musobaqa, vizualizatsiya, diqqatni boshqarish, ichki motivatsiya.
Аннотация
Статья посвящена вопросам психологической адаптации спортсменов к стрессу
во время соревнований. В ней рассматриваются причины возникновения стресса на
соревнованиях, стратегии психологической адаптации и роль спортивной
психологии. Также описаны методы, которые спортсмены могут использовать для
управления стрессом, такие как визуализация, дыхательные техники и управление
вниманием. Статья предоставляет практические рекомендации для спортсменов и
тренеров по повышению психологической устойчивости.
Ключевые
слова
:
спортивная
психология,
управление
стрессом,
психологическая адаптация, соревнования, визуализация, управление вниманием,
внутренняя мотивация.
Annotatsion
This article focuses on the psychological adaptation of athletes to stress during
competitions. It discusses the causes of stress in competitive settings, psychological
adaptation strategies, and the role of sports psychology. Additionally, it provides insights
into techniques such as visualization, breathing exercises, and attention management that
athletes can use to cope with stress. The article offers practical advice for athletes and
coaches to enhance psychological resilience.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 250
Keywords:
sports psychology, stress management, psychological adaptation,
competition, visualization, attention management, internal motivation.
Musobaqalarda stressning kelib chiqishi stress musobaqalarda turli omillar tufayli
yuzaga keladi: Raqobat bosimi: G‘alaba qozonish yoki muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi
sportchida tashvishni keltirib chiqaradi.Tashqi omillar: Tomoshabinlar, murabbiylar yoki
ommaviy axborot vositalarining kutilmalari.Ichki omillar: O‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik,
mukammallik istagi yoki o‘tgan muvaffaqiyatsizliklar haqidagi o‘ylar.Jismoniy holat:
Charchoq, jarohatlar yoki yetarlicha tayyorgarlik ko‘rmaganlik hissi.Bu omillar
sportchining diqqatini jamlay olishiga, qaror qabul qilishiga va umumiy ijro etishiga ta'sir
qiladi.2. Psixologik moslashuvning asosiy strategiyalariSportchilar stressni boshqarish
uchun bir qator psixologik usullardan foydalanishlari mumkin:a) Maqsad belgilashAniq,
real va o‘lchanadigan maqsadlar qo‘yish sportchiga diqqatni jamlay olishga yordam
beradi. Masalan, umumiy "g‘alaba qozonish" o‘rniga, "birinchi chorakda 80% aniqlik bilan
zarba berish" kabi aniq maqsadlar stressni kamaytiradi va motivatsiyani oshiradi.b)
Vizualizatsiya (tasavvur qilish)Sportchilar musobaqa oldidan o‘zlarining muvaffaqiyatli
ijrosini tasavvur qilish orqali psixologik jihatdan tayyorlanishlari mumkin. Bu usul o‘ziga
ishonchni oshiradi va tashvishni kamaytiradi. Masalan, futbolchi penalti zarbasini
muvaffaqiyatli amalga oshirayotganini tasavvur qilishi mumkin.c) Nafas olish va
relaksatsiya texnikalari Chuqur nafas olish, meditatsiya yoki progressiv mushak
bo‘shashuvi kabi usullar stressni boshqarishda samarali. Bu texnikalar yurak urishini
sekinlashtiradi va tashvishni kamaytiradi.d) Diqqatni boshqarishSportchilar diqqatni faqat
o‘z nazorati ostidagi omillarga (masalan, texnika yoki strategiya) qaratishni o‘rganishi
kerak. Tashqi omillar (masalan, tomoshabinlarning shovqini yoki raqibning harakatlari)
haqida o‘ylash stressni oshiradi.e) O‘z-o‘zini motivatsiya qilishIchki motivatsiya va ijobiy
ichki dialog sportchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Masalan, "Men
yaxshi tayyorgarlik ko‘rdim, muvaffaqiyatga erishaman" kabi iboralar tashvishni
kamaytiradi.3. Sport psixologlarining roliSport psixologlari sportchilarga stressni
boshqarishda yordam berish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqadilar. Ular quyidagi
yo‘nalishlarda ishlaydi:Individual yondashuv.
Har bir sportchining shaxsiy xususiyatlariga mos strategiyalarni ishlab chiqish.
Jamoaviy dinamika: Jamoaviy sport turlarida guruh ichidagi stressni boshqarish va
hamkorlikni
mustahkamlash.
Muvaffaqiyatsizlikdan
keyin
tiklanish:
Muvaffaqiyatsizlikdan keyin sportchining psixologik holatini tiklash uchun texnikalar.
Amaliy maslahatlar Muntazam mashq qilish: Stressni boshqarish texnikalarini
musobaqadan oldin sinab ko‘rish va ularni odatga aylantirish. Tayyorgarlik: Jismoniy va
texnik tayyorgarlik o‘ziga ishonchni oshiradi va stressni kamaytiradi. Dam olish va uyqu:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 251
Yetarli uyqu va to‘g‘ri ovqatlanish psixologik barqarorlikni ta'minlaydi. Murabbiy va
jamoadoshlar bilan muloqot: Ochiq muloqot stressni engishda yordam beradi.
Xulosa
Musobaqalarda stressga psixologik moslashuv sportchilarning muvaffaqiyati uchun
muhim omil hisoblanadi. To‘g‘ri psixologik strategiyalar, muntazam mashqlar va
professional yordam sportchilarga bosimni engib o‘tishga va o‘z potentsialini to‘liq
ro‘yobga chiqarishga yordam beradi. Stressni boshqarish nafaqat musobaqadagi natijalarni
yaxshilaydi, balki sportchining umumiy psixologik salomatligini ham mustahkamlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xo‘jayev, A. (2020). Sport psixologiyasi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti.
2.
Umarov, Sh. (2018). Sportchilarning psixologik tayyorgarligi. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
3.
To‘xtayev, M. (2019). Sportda psixologik omillar va ularning ta’siri. Toshkent:
O‘zbekiston sport akademiyasi nashriyoti.
4.
Rahmonov, B. (2021). Sport psixologiyasi va jismoniy tarbiya. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
5.
Saidov, A. (2017). Musobaqalarda psixologik tayyorgarlik. Toshkent: O‘zbekiston
sport va jismoniy tarbiya instituti nashriyoti.
6.
Ibrokhimjonovna T. N. PERSONAL EDUCATION AS A MAIN BASIS OF
SOCIETY'S DEVELOPMENT //Academicia Globe: Inderscience Research. – 2021. –
Т. 2. – №. 03. – С. 1-2.
