Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 50
BOLALAR ORASIDA SUITSID HOLATLARI SODIR
BOʻLISHINING SABABLARI
Saydbekova Nishongul Janadil qizi
Toshkent viloyati O’rta Chirchiq tumani MMTB tasarrufidagi
68-maktab psixologi
Annotatsiya:
Suitsid, kuchli shaxslar va jismoniy holati yaxshi bo’lgan
o’quvchilarning hamda ularning oilalari uchun kamolotga qaratiladigan vaqt yitirishga olib
kelishi mumkin bo’lgan hayotga mos ravishda tasir qilishidir. Bu mavzuga ilmiy tahlil va
tajribalar orqali e’tibor qaratilishi kerak, chunki suitsid kelib chiqishi o’quvchilarning
hayotini, o’z faoliyatlarini va ta’lim muvaffaqiyatlarini to’xtatishi bilan bog’liq katta
mavzudir.
Kalit so’zlar:
o’z-o’zini boshqarish, qo’llash, psixologik yordam, ma’lumot berish,
hissiyotlarni tushunish, qo’llab-quvvatlash, ijtimoiy norma, qo’llanmalarga ishonish,ruhiy
rivojlanish
KIRISH
Suitsid – lotinchadan olingan bo‘lib (lot. sui caedere - “o‘zni o‘ldirish”), odamning
ongli ravishda o‘zini hayotdan mahrum qilishini anglatadi. Suitsidal xulqatvor suitsiddan
farqli o‘laroq, kengroq tushuncha bo‘lib, o‘zida suitsidal xatti-harakat, o‘z joniga qasd
qilishga urinish hodisalarini qamrab oladi (Kondrashenko, 1999 y.). O‘z joniga qasd
qilishga barcha suitsidal xatti-harakatlar, ya’ni o‘z joniga qasd qiluvchiga bog‘liq
bo‘lmagan holda o‘lim ro‘y bermaydigan holatlar ham kiradi (mas. arqonning uzilib
ketishi, o‘z vaqtida ko‘rsatilgan tibbiy yordam va h.k.). Suitsidal ko‘rinishlar sirasiga unga
muvofiq keluvchi fikrlar, so‘zlar va o‘z joniga qasd qilishga qaratilgan xatti-harakatlar
bilan birga kechmaydigan alomatlar ham kiradi. Boshqa tasniflarga ko‘ra, o‘z joniga
suiqasdlar haqiqiy suitsid va parasuitsidga (o‘limga olib kelmaydigan o‘ziga-o‘zi ziyon
yetkazish harakatlariga (Kondrashenko, 1999 y.) ajratiladi. Suitsidlar shartli ravishda
haqiqiy va namoyishkorona-qo‘rqituvchi turlarga bo‘linadi. Haqiqiy suitsidal xulq-
atvorda odamning o‘zini o‘ldirish ehtiyoji maqsadga aylanadi. Namoyishkorona
qo‘rqituvchi suitsidal xulq-atvor atrofdagilarga ta’sir o‘tkazish, qandaydir foyda olish,
boshqa odamlar hissiyotlarini boshqarish maqsadida qo‘llanadi. Namoyishkorona
qo‘rqituvchi xulq-atvor maqsadi o‘zini o‘ldirish emas, balki shunday kayfiyatni
ko‘rsatishdir.
Suitsid fenomenini ko‘pincha psixologik inqiroz haqidagi tasavvurlar bilan ham
bog‘laydilar. Bunda inqiroz shaxsning o‘ta muhim hayotiy ehtiyojlarini qondirish
yo‘lidagi to‘siqlarga duch kelish vaziyatidan paydo bo‘ladigan emotsional holat sifatida
tushuniladi, ya’ni bular shunday to‘siqlarki, odam uni o‘zining hayotiy tajribasidagi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 51
muammolarni hal qilish usullari bilan bartaraf eta olmaydi. Shunday qilib, psixologik
inqiroz inson psixikasida tashqi sharoitlar natijasida kelib chiqadigan xavf ta’sirida paydo
bo‘luvchi
emotsional
turg‘unlikning
ichki
buzilishi
sifatida
qaraladi.
A.G.Ambrumovaning ta’kidlashicha, psixologik inqiroz individda frustratsiya holatini
keltirib chiqaradi va frustratsiyaga nisbatan o‘ziga xos shaxsiy ta’sirini namoyon etadi
(lot. frustratio — aldanish, rejalarning barbod bo‘lishi; muammoni hal qilish yoki
maqsadga erishish yo‘lidagi faoliyatni izdan chiqaruvchi ruhiy holat. U kishining
maqsadga erishishi yo‘lida uchraydigan, obyektiv ravishda yengib bo‘lmaydigan yoki
subyektiv ravishda shunday tuyuladigan qiyinchiliklar tufayli paydo bo‘ladi). Olimaning
fikricha, “suiqasdga moyillik kelajakni konstruktiv rejalashtirishning birdaniga tushib
ketishi, ya’ni umidsizlik darajasi bilan belgilanadi”.
Bu maqolada, suitsidning o’quvchilar orasidagi tarqalishini tushuntirish, sabablarni
tahlil qilish va uning oldini olish uchun qanday qo’llanmalarni taklif qilish maqsadga
muvofiq, muhim asosiy nuqtalarga e’tibor qaratiladi. Suitsid haqida o’quvchilar,
tarbiyachilar, psixologlar va akademik o’qituvchilar o’rtasidagi tajribalar, so’rovnomalar
va ilmiy manbalar qo’llaniladi. Bu maqolaning muqaddima bo’limi esa, mavzuning
umumiy maqsadini, kelib chiqish sabablari va o’quvchilar orasida keltirilayotgan g’alaba
qilish zarurati bilan bog’liq muhim ma’lumotlarni ta’qdim etadi.
Bundan tashqari, suitsidning o’quvchilar orasidagi tarqalishining psixologik,
akademik va ijtimoiy muammolar bilan qanday bog’liq bo’lishi, shuningdek, suitsidning
o’quvchilar uchun tashvishli muammosi bilan qanday bog’liq bo’lishi o’rganiladi. Ushbu
maqolada keng ko’lamli va ilmiy tahlillar orqali suitsidga qarshi harakatlar to’g’risida
to’liq ma’lumot beriladi va uni oldini olish uchun har birlikning qanday qo’llanishlarini
ko’rsatuvchi usullar taklif etiladi.
Suitsidning kelib chiqishining sabablari oldindan kelgan tarqalishi juda kompleks va
ko’p faktorlarga bog’liqdir. Suitsidga olib keladigan sabablarning ba’zi asosiy
ommalardan iborat bo’lishi mumkin:
1.
Manaviy muammolar: O’quvchilar orasidagi depressiya, aniq emotsional
muammo va yomon his-tuyg’ular suitsidning kelib chiqishiga olib kelishi mumkin. Bu
muammolar o’quvchilarning o’z-o’zini qarshilash, umidsizlik va hayotdan qo’rqish
hislariga olib kelishi bilan bog’liq bo’lishi mumkin.
2.
O’quvchilarning o’z-o’zini tanishligi va kimlik muammosi: O’quvchilar
o’zo’zlarini qanday his qilishlari, o’z faoliyatlari va muvaffaqiyatlari bilan bog’liq
hissiyotlarini o’rganish va yaxshi tanishlik o’rnatish muammosi bo’lishi mumkin. Agar
o’quvchilar o’z faoliyatlarida, ta’lim muvaffaqiyatlari yomon bo’lsa, bu o’z-ozini
qarshilash, umidsizlik va yomon his-tuyg’ularni oshirishiga olib kelishi mumkin.
3.
Psixologik va jismoniy qoldiqlar: O’quvchilar o’rtasida psixologik va
jismoniy qoldiqlar, yomon muhit, yo’qotish, yolg’izlik va yolg’onlik kabi sabablar
suitsidga olib kelishi mumkin.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 52
4.
Bullying (haqorat qilish) va ijtimoiy izolyatsiya: O’quvchilar o’rtasidagi
haqorat qilish, izolyatsiya va aloqalarini yo’qotish muammosi suitsidning kelib chiqishiga
sabab bo’lishi mumkin. Bu turi muammo o’quvchilarning psixologik holatlarini tashkil
etadi va ularni o’z-o’zidan ajratish, isolatsiyada his qilish va umidsizlik hissiyatlarini
oshirishadi.
5.
Akademik muammolar: Yomon baholar, o’quv markazlaridan yordam
olishning qiyinchiliklari, ta’lim muvaffaqiyatlari yomon bo’lishi o’quvchilar orasida
suitsidning kelib chiqishiga olib kelishi mumkin.
6.
Oilaviy muammolar: Oilaviy muammolar, oilaviy aloqalar yomonligi, yolg’iz
yashash, oila muammo va munosabatlarda yomonlik kabi sabablar suitsidga olib kelishi
mumkin.
Suitsidning sabablari kompleks va ko’p tomondan tahlil qilinishi kerak. Suitsid kelib
chiqishining asosiy sabablari har bir kishi uchun turlicha bo’lishi mumkin, va shaxsiy
hayot sharoitlari, tarbiya, jinsiy, umr, etnik va madaniy faktorlar katta ta’sir qilishi
mumkin. Bu sabablarni tahlil qilish va oldini olish uchun integral yondashuvlar va
qo’llanmalar yaratishning muhimligi aniqlanishi kerak.
Psixologik muammolar suitsidning asosiy sabablari bo’lishiga qaramay, boshqa
sabablarga ham bog’liq bo’lishi mumkin. Shuning uchun suitsidning oldini olishda
o’quvchilarning psixologik holatlarini o’rganish, ularga psixologik qo’llanma va yordam
ko’rsatish muhimdir. Psixologik ko’mak va ta’limatlar o’quvchilarning ruh holatlarini
takomillashtirish, o’z-o’zini qarshilash va o’zini qo’llash hissiyatlarini oshirish va
suitsidga yo’l ochishga olib kelishini oldini olishda muhim ahamiyatga ega bo’ladi.
Bu usullar suitsidni oldini olishda foydalaniladigan amaliy maslahatlardan faqat bir
nechasi hisoblanadi. Har bir o’quvchi individual yakunlanish va yordam talab etishi
mumkinligi hisobidan, shaxsiy va maqsadga yo’naltirilgan yordamlar va yordam
beruvchilar tomonidan ko’rsatilgan maslahatlar o’quvchilarning qo’llanishi va yordam
beruvchilardan qo’l kelishi lozim.
Bu maqolada suitsidning kelib chiqish sabablari va uni oldini olish masalalari
mavzusida gaplashildi. Maqolaning maqsadi suitsidning o’quvchilar orasida yayg’inlik
ko’rsatishi bilan bog’liq sabablarni tushunish, o’quvchilarni bu muammo bilan ta’limlash
va ularni oldin olish uchun amaliy maslahatlar berishdir.
Maqola o’quvchilar orasidagi suitsidning kelib chiqish sabablari, yani yomon baholar,
o’quv jarayonining qiyinliklari, o’quv yukining ortishi, akademik ta’sir va ta’qiblar,
bullying (haqorat qilish) va ijtimoiy izolyatsiya kabi faktorlarni ta’riflash bilan boshlandi.
Keyin shu sabablarga qarshi kurashish uchun psixologik yordam, qo’llanmalar, do’stlararo
yordam va motivatsiyalash usullaridan foydalanish muhimligi ta’kidlandi.
XULOSA
Natijada, o’quvchilarni suitsidning oldini olishda foydalaniladigan amaliy
maslahatlar bilan tanishish, qo’llanmalar, yordam berish va motivatsiyalashning
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 53
muhimliklari ko’rsatildi. Suitsidni oldini olish uchun psixologik yordam, o’quvchilarga
qo’llanmalar, do’stlararo yordam, motivatsiyalash va o’quvchilarni ta’limga odatlash
usullari tavsiya etildi.
Bu maqola suitsidning o’quvchilar orasida tushgan kasalligi va muammolariga
taniqlik keltirish, ularning yordam ko’rsatish uchun amaliy usullar bilan ta’limlanishini va
qo’llanishini maqsad qilgan. Natijada, o’quvchilar oldinda suitsidning oldini olishda
qo’llanadigan maslahatlar va usullarni bilish, ularga yordam berish, ularni ruh holatlarini
va motivatsiyalarini oshirish, o’z-o’zlarini qo’llashni o’rgatishga ko’maklashadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyhati
1.
Edward L. Schneidman. "The Suicidal Mind" 1996
2.
Thomas Joiner. "Why People Die by Suicide" 2006
3.
Robert E. Litman. "The Truth About Suicide"
4.
Stacey Freedenthal. "Helping the Suicidal Person: Tips and Techniques for
Professionals"
5.
Ziyo.net
