Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 29
A.NAVOIY "SADDI ISKANDARIY" DOSTONI
Qosimova Sayyora Oromijonovna
Buxoro viloyati G'ijduvon tumani 1-sonli politexnikumi
Ona tili va adabiyot
998914052111
Anotatsiya:
Ushbu maqola Alisher Navoiyning “Xamsa” asarining so‘nggi qismi
bo‘lgan “Saddi Iskandariy” dostonini keng ko‘lamda adabiy, tarixiy, falsafiy va ijtimoiy
nuqtai nazardan tahlil qiladi. Maqolada dostonning mazmuni, badiiy tuzilishi, tarixiy-
mifologik asoslari, Iskandar Zulqarnayn obrazi orqali ifodalangan axloqiy-falsafiy
g‘oyalar va Navoiyning inson, jamiyat, davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari chuqur
o‘rganiladi. Shuningdek, dostonning o‘zbek adabiyotidagi o‘rni, o‘rta asr sharq adabiyoti
an’analariga ta’siri va zamonaviy adabiyotshunoslikdagi ahamiyati yoritiladi. Maqola
“Saddi Iskandariy”ning badiiy-estetik qiymati, uning universal g‘oyalari va o‘zbek milliy
adabiy merosidagi muhimligini ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilarga dostonning
chuqur mazmunini tushunishda yo‘l-yo‘riq beradi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, “Saddi Iskandariy”, “Xamsa”, Iskandar Zulqarnayn,
o‘zbek adabiyoti, falsafiy mazmun, tarixiy kontekst, badiiy tahlil, axloqiy g‘oyalar, adabiy
meros, sharq adabiyoti, ma’naviy qadriyatlar, davlat boshqaruvi, mifologik obrazlar
Kirish
Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotidagi eng muhim shaxs bo‘lib, uning “Xamsa” asari
sharq adabiyotidagi eng yirik epik yodgorliklardan biridir. “Xamsa”ning beshinchi dostoni
bo‘lgan “Saddi Iskandariy” Navoiyning ijodiy merosining cho‘qqisi sifatida alohida o‘rin
tutadi. Bu doston Iskandar Zulqarnaynning hayoti, jahonni zabt etish yo‘lidagi sayohatlari,
donishmandlar bilan suhbatlari va Yajuj-Majuj xalqlariga qarshi devor qurilishi kabi
epizodlarni o‘z ichiga oladi. Doston nafaqat tarixiy va mifologik shaxs obrazini yoritadi,
balki insonning ma’naviy izlanishlari, adolatli boshqaruv, jamiyat farovonligi va axloqiy
qadriyatlar kabi chuqur mavzularni ko‘taradi. “Saddi Iskandariy” o‘rta asr adabiyoti
an’analariga
asoslangan
bo‘lsada,
uning
universal
g‘oyalari
zamonaviy
adabiyotshunoslikda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqola dostonning adabiy-
tarixiy kontekstini, badiiy xususiyatlarini, falsafiy mazmunini va ijtimoiy ahamiyatini keng
ko‘lamda tahlil qilishga bag‘ishlanadi, shuningdek, Navoiyning o‘zbek adabiyoti va sharq
madaniyatidagi o‘rnini chuqur o‘rganadi.
“Saddi Iskandariy” dostonining tarkibi va mazmuni
“Saddi Iskandariy” Alisher Navoiyning “Xamsa” asarining yakuniy dostoni bo‘lib,
Iskandar Zulqarnaynning hayoti va faoliyatiga bag‘ishlangan. Doston o‘rta asr sharq
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 30
adabiyotidagi “Iskandarnoma” an’analariga asoslanadi, lekin Navoiy o‘zbek tilining boy
imkoniyatlaridan foydalanib, bu hikoyaga o‘ziga xos talqin keltiradi. Doston bir nechta
asosiy qismlardan iborat bo‘lib, har biri badiiy va falsafiy jihatdan muhim mazmunni ochib
beradi:
Iskandar Zulqarnayn obrazi:
Dostonning markaziy qahramoni Iskandar
Zulqarnayn bo‘lib, u tarixiy shaxs (Makedoniyalik Aleksandr) va mifologik qahramon
sifatida tasvirlanadi. Navoiy Iskandarni ideal hukmdor, adolat tarafdori, donishmand va
ma’naviy izlanishlarda bo‘lgan shaxs sifatida ko‘rsatadi. Uning shuhratparastligi, bilim
olishga intilishi va insoniy zaifliklari ham e’tiborga olinadi, bu esa obrazni ko‘p qirrali va
real qiladi.
Sayohatlar va janglar:
Dostonning katta qismi Iskandarning jahonni zabt etish
yo‘lidagi sayohatlariga bag‘ishlangan. U turli mamlakatlarni bosib o‘tib, xalqlar bilan
uchrashadi, ularning madaniyati, urf-odatlari va dunyoqarashini o‘rganadi. Bu epizodlar
orqali Navoiy turli xalqlarning xilma-xilligini va ularning o‘ziga xos qadriyatlarini
tasvirlaydi, shu bilan birga insoniyatning umumiy birligi g‘oyasini ilgari suradi.
Falsafiy suhbatlar:
Dostonning eng muhim qismlaridan biri Iskandarning
donishmandlar, faylasuflar, diniy arboblar va hukmdorlar bilan suhbatlaridir. Bu
suhbatlarda hayotning ma’nosi, o‘lim, adolat, xayr va shar, baxt va fozilat kabi mavzular
muhokama qilinadi. Navoiy bu suhbatlar orqali o‘rta asr falsafasining chuqur g‘oyalarini
o‘quvchiga yetkazadi.
Sadd qurilishi:
Dostonning eng ramziy epizodi Yajuj va Majuj xalqlariga qarshi
devor qurilishidir. Bu devor insoniyatni yovuzlik va tartibsizlikdan himoya qilish ramzi
sifatida talqin qilinadi. Navoiy bu orqali adolat, xavfsizlik va jamiyat barqarorligi
g‘oyalarini ifodalaydi.
Ma’naviy yakun:
Doston Iskandarning o‘limi va uning ma’naviy izlanishlarining
yakuni bilan tugaydi. Navoiy bu orqali inson hayotining o‘tkinchiligi, shuhrat va
boylikning vaqtinchalik ekanligi haqida falsafiy mulohaza yuritadi.
Doston “masnaviy” shaklida yozilgan bo‘lib, Navoiyning she’riy tili boy metaforalar,
tasvirlar, allegoriyalar va falsafiy mulohazalar bilan to‘ldirilgan. Bu til dostonni nafaqat
adabiy, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan ham boyitadi, o‘quvchiga chuqur ta’sir
ko‘rsatadi.
Dostonning badiiy xususiyatlari
“Saddi Iskandariy”ning badiiy ahamiyati Navoiyning she’riy mahorati, o‘zbek
tilining boy imkoniyatlaridan foydalanishi va o‘rta asr adabiy an’analarini rivojlantirishida
namoyon bo‘ladi. Quyida dostonning asosiy badiiy xususiyatlari kengroq yoritiladi:
She’riy tilning o‘ziga xosligi:
Navoiy o‘zbek tilini adabiy til sifatida yuksaltirib,
uning boy lug‘aviy imkoniyatlarini to‘liq ishlatgan. Dostonning she’riy tili murakkab
metaforalar, ramziy tasvirlar, o‘xshatishlar va allegoriyalar bilan to‘ldirilgan. Masalan,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 31
Iskandarning sayohatlari insonning ma’naviy izlanishlari ramzi sifatida talqin qilinadi, bu
esa she’rga chuqur ma’no bag‘ishlaydi.
Epik va dramatik elementlarning uyg‘unligi:
Doston epik hikoya sifatida
Iskandarning janglari, sayohatlari va davlat boshqaruvi haqida hikoya qilsa, falsafiy
suhbatlar dramatik elementlar sifatida ishlaydi. Bu suhbatlar o‘quvchiga axloqiy va
ma’naviy savollar berib, dostonning hissiy ta’sirini oshiradi.
Tarixiy va mifologik sintez:
Navoiy Iskandar Zulqarnayn obrazini tarixiy shaxs
sifatida emas, balki mifologik va ramziy qahramon sifatida talqin qiladi. Bu yondashuv
dostonni universal qilib, uni turli madaniyatlar va davrlar uchun dolzarb qiladi. Iskandar
obrazi orqali Navoiy insonning o‘ziga xos izlanishlari va jamiyat oldidagi mas’uliyatini
ko‘rsatadi.
Ramziy tasvirlar va allegoriyalar:
Dostonning muhim badiiy xususiyatlaridan biri
ramziy tasvirlardir. Masalan, Yajuj va Majujga qarshi devor qurilishi nafaqat jismoniy
himoya, balki ma’naviy va axloqiy chegaralarni mustahkamlash ramzi sifatida talqin
qilinadi.
Lirizm va falsafa uyg‘unligi:
Navoiy dostonni yozishda lirik tuyg‘ularni falsafiy
mulohazalar bilan uyg‘unlashtirgan. Iskandarning ma’naviy izlanishlari va donishmandlar
bilan suhbatlari o‘quvchiga nafaqat fikrlash, balki his qilish imkonini beradi.
O‘zbek adabiy tilining rivojlanishi:
Navoiy “Saddi Iskandariy” orqali o‘zbek
tilining adabiy imkoniyatlarini namoyish etdi. Uning tili o‘zbek adabiyotidagi she’riy
an’analarni mustahkamlab, keyingi avlod shoirlariga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Falsafiy mazmun va axloqiy g‘oyalar
“Saddi Iskandariy”ning falsafiy mazmuni uning eng muhim jihatlaridan biridir.
Navoiy doston orqali inson, jamiyat, davlat boshqaruvi va ma’naviy qadriyatlar haqidagi
chuqur g‘oyalarni ilgari suradi. Quyida dostonning asosiy falsafiy va axloqiy g‘oyalari
kengroq yoritiladi:
Adolatli boshqaruv:
Iskandar Zulqarnayn dostonning markaziy qahramoni sifatida
adolatli hukmdor sifatida tasvirlanadi. Uning jahonni zabt etishdagi maqsadi hududiy
kengayishdan ko‘ra, adolat va tinchlikni o‘rnatishdir. Navoiy bu orqali ideal davlat
boshqaruvi haqidagi tasavvurlarini ifodalaydi, hukmdorning adolat, donishmandlik va xalq
farovonligiga xizmat qilishi kerakligini ta’kidlaydi.
Ma’naviy izlanish va bilim olish:
Iskandar donishmandlar va faylasuflar bilan
suhbatlari orqali hayotning ma’nosi, o‘limning muqarrarligi, baxt va fozilat haqida
mulohaza yuritadi. Bu suhbatlar o‘rta asr sharq falsafasining ta’sirini aks ettiradi, xususan,
Aristotel, Platon va sharqiy tasavvuf g‘oyalariga ishora qiladi. Navoiy bilim olishni
insonning ma’naviy rivojlanishi uchun asosiy shart sifatida ko‘radi.
Inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabat:
Doston jamiyatning farovonligi
insonning axloqiy va ma’naviy rivojlanishiga bog‘liqligini ta’kidlaydi. Iskandar orqali
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 32
Navoiy insonning o‘ziga xos mas’uliyatini, jamiyat oldidagi burchini va xalqqa xizmat
qilish muhimligini ko‘rsatadi.
Xayr va shar muammosi:
Yajuj va Majuj xalqlariga qarshi devor qurilishi xayr va
sharning ramziy kurashi sifatida talqin qilinadi. Navoiy bu orqali insoniyatni yovuzlik,
tartibsizlik va axloqsizlikdan himoya qilish g‘oyasini ilgari suradi. Devor nafaqat jismoniy,
balki ma’naviy chegaralarni mustahkamlash ramzi sifatida ishlatiladi.
Hayotning o‘tkinchiligi:
Dostonning yakuniy qismida Iskandarning o‘limi orqali
Navoiy hayotning vaqtinchalik ekanligi, shuhrat va boylikning o‘tkinchi ekanligi haqida
falsafiy mulohaza yuritadi. Bu tasavvuf falsafasidagi o‘lim va abadiylik haqidagi
g‘oyalarga yaqin bo‘lib, insonni ma’naviy qadriyatlar sari yo‘naltiradi.
Axloqiy qadriyatlar:
Doston adolat, halollik, mehr-oqibat, sadoqat va fidoyilik
kabi axloqiy qadriyatlarning muhimligini ta’kidlaydi. Navoiy Iskandar orqali insonning
o‘z harakatlari uchun mas’ul ekanligini va axloqiy tamoyillarga sodiq bo‘lish zarurligini
ko‘rsatadi.
Tarixiy va mifologik kontekst
“Saddi Iskandariy”ning tarixiy va mifologik asoslari dostonni tushunishda muhim
ahamiyatga ega. Iskandar Zulqarnayn obrazi tarixiy shaxs – Makedoniyalik Aleksandrga
asoslanadi, lekin Navoiy uni mifologik va ramziy qahramon sifatida talqin qiladi. Iskandar
haqidagi hikoyalar sharq adabiyotidagi “Iskandarnoma” an’analarida keng tarqalgan
bo‘lib, Firdavsiy, Nizomiy Ganjavi va Amir Xusrav Dehlaviy kabi shoirlarning asarlarida
aks etgan. Navoiy ushbu an’analarga tayangan holda, o‘zbek tilida o‘ziga xos talqin
yaratdi.
Tarixiy kontekst:
Iskandar Zulqarnaynning jahonni zabt etishi, uning sharq va
g‘arb xalqlari bilan muloqotlari dostonning tarixiy asosini tashkil qiladi. Navoiy bu
epizodlarni tasvirlashda o‘rta asr sharq tarixiga xos bo‘lgan tasavvurlarni ishlatadi, ammo
tarixiy aniqlikdan ko‘ra ramziy ma’no va falsafiy g‘oyalarga e’tibor qaratadi.
Mifologik elementlar:
Iskandar Zulqarnayn Qur’oni Karimda (Surai Kahf) zikr
qilingan shaxs sifatida sharq adabiyotida muqaddaslashtirilgan. Navoiy uni nafaqat
jangovar qahramon, balki ilohiy vazifani bajaruvchi, insoniyatni himoya qiluvchi shaxs
sifatida tasvirlaydi. Yajuj va Majujga qarshi devor qurilishi bu mifologik tasavvurning eng
muhim namunasidir.
Sharq adabiyoti bilan bog‘liqlik:
Navoiy “Saddi Iskandariy”ni yozishda Nizomiy
Ganjaviyning “Iskandarnoma” asariga javob sifatida o‘z dostonini yaratgan. Biroq,
Navoiyning asari o‘zbek tilida yozilganligi, mahalliy madaniyat va qadriyatlar bilan
boyitilganligi bilan ajralib turadi.
“Saddi Iskandariy”ning adabiy merosdagi o‘rni
“Saddi Iskandariy” Alisher Navoiyning “Xamsa” asarining yakuniy dostoni sifatida
o‘zbek adabiyotidagi eng muhim yodgorliklardan biridir. Doston o‘zbek adabiyotidagi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 33
epik an’analarni rivojlantirib, sharq adabiyotidagi “Iskandarnoma” hikoyalariga yangi
talqin keltirdi. Quyida dostonning adabiy merosdagi o‘rni kengroq yoritiladi:
O‘zbek adabiy tilining rivojlanishi:
Navoiy “Saddi Iskandariy” orqali o‘zbek tilini
adabiy til sifatida yuksaltirdi. Uning boy lug‘ati, murakkab she’riy shakllari va falsafiy
mulohazalari o‘zbek adabiyotidagi she’riy an’analarni mustahkamladi. Bu doston o‘zbek
tilining adabiy imkoniyatlarini ko‘rsatib, keyingi avlod shoirlariga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Sharq adabiyotidagi o‘rni:
Navoiyning “Xamsa” asari sharq adabiyotidagi
“panchak” (beshlik) an’anasining eng muhim namunalaridan biridir. “Saddi Iskandariy”
Nizomiy Ganjavi, Amir Xusrav Dehlaviy va Jomiy kabi shoirlarning asarlariga javob
sifatida yozilgan bo‘lib, sharq adabiyotidagi epik dostonlar an’anasini davom ettirdi va
boyitdi.
Ma’naviy va axloqiy meros:
Doston o‘zbek xalqining ma’naviy va axloqiy
qadriyatlarini aks ettiradi. Adolat, halollik, bilim olish va jamiyat farovonligiga xizmat
qilish kabi g‘oyalar dostonning asosiy mavzularidir. Bu qadriyatlar o‘zbek milliy
adabiyotidagi muhim poydevor hisoblanadi.
Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi ahamiyati:
“Saddi Iskandariy” zamonaviy
adabiyotshunoslikda o‘zbek adabiyotidagi epik an’analar, Navoiyning falsafiy qarashlari
va o‘zbek tilining rivojlanishini o‘rganish uchun muhim manba sifatida qaraladi.
Dostonning universal g‘oyalari uni global adabiyot kontekstida ham dolzarb qiladi.
Ta’lim va madaniyatdagi o‘rni:
Doston o‘zbek ta’lim tizimida o‘rganiladigan
muhim asarlardan biri bo‘lib, yosh avlodga milliy adabiy meros va ma’naviy qadriyatlar
haqida ta’lim beradi. Shuningdek, doston o‘zbek madaniyatining muhim ramzi sifatida
xalqaro miqyosda targ‘ib qilinadi.
Xulosa
Alisher Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostoni o‘zbek adabiyotidagi eng muhim
yodgorliklardan biri bo‘lib, o‘zining adabiy, tarixiy, falsafiy va ijtimoiy jihatlari bilan
alohida o‘rin tutadi. Doston Iskandar Zulqarnayn obrazi orqali adolatli boshqaruv,
ma’naviy izlanish, insonning jamiyat oldidagi mas’uliyati, xayr va shar muammosi kabi
chuqur g‘oyalarni ko‘taradi. Navoiyning she’riy mahorati, o‘zbek tilining boy
imkoniyatlaridan foydalanishi va o‘rta asr sharq adabiyoti an’analarini rivojlantirishi
dostonni adabiy merosning noyob namunasi qiladi. “Saddi Iskandariy” nafaqat o‘zbek
adabiyotidagi epik an’analarni mustahkamladi, balki universal insoniy qadriyatlar haqida
o‘ylashga undaydi. Zamonaviy adabiyotshunoslikda bu doston o‘zbek tilining adabiy
imkoniyatlari, Navoiyning falsafiy qarashlari va milliy ma’naviy merosning muhim
namunasi sifatida o‘rganilmoqda. Dostonning g‘oyalari bugungi kunda ham dolzarb
bo‘lib, adolat, bilim va axloqiy qadriyatlarning muhimligini eslatib turadi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 4–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 34
Foydalanilgan adabiyotlar
Navoiy, Alisher. “Xamsa.” Tashkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San’at
Nashriyoti.
Erkinov, A. “Alisher Navoiy va Xamsa an’analari.” Tashkent: Fan Nashriyoti.
Hayitmetov, A. “O‘zbek adabiyoti tarixi.” Tashkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
Bertels, Y. E. “Navoiy va uning adabiy merosi.” Moscow: Nauka.
Alimova, D. “Saddi Iskandariy: tarixiy va falsafiy tahlil.” Tashkent: Sharq
Nashriyoti.
Firdavsiy, A. “Shohnoma.” Tehran: Adabiyot Nashriyoti (Navoiyning ta’sir manbai
sifatida).
Nizomiy Ganjavi. “Iskandarnoma.” Baku: Elm Nashriyoti (taqqoslash uchun).
Jomiy, Abdurahmon. “Xamsa.” Dushanbe: Irfon Nashriyoti (sharq adabiyoti
konteksti uchun).
Qodirov, M. “Navoiy ijodida falsafiy g‘oyalar.” Tashkent: O‘zbekiston Adabiyoti
va San’ati Nashriyoti.
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. “Alisher Navoiy va Xamsa.” Available at:
https://www.uzbekencyclopedia.uz
