21
DUYGU-ORGAN İLİŞKİSİ BAKIMINDAN KUTADGU BİLİG‘DE GÖZ
Vahit Türk,
prof. dr., İstanbul Kültür üniversitesi öğretim üyesi
Özet.
Altı bin altı yüz kırk beş beyitten oluşan ve Türk düşünce tarihinin baş eseri olan
Kutadgu Bilig, on birinci yüzyılda Balasagunlu Yusuf tarafından yazılmıştır. Eser, birtakım
kavramların kişileştirilmesi ve bunların toplum hayatındaki önemlerinin anlatılmasıyla
oluşturulmuş, akıl, bilgi, devlet yönetimi, adalet ve ahlak kitabı niteliğindedir. Balasagunlu Yusuf,
Türk dilinin anlatım yeteneklerini en iyi biçimde kullanabilen, düşüncelerini anlatırken dilin
inceliklerinden yararlanabilen bir düşünce insanı görünümündedir. Eserin söz varlığı büyük ölçüde
Türkçe sözcüklerden oluşmuş, Farsça ve Arapça sözlerin kullanımı sınırlı kalmıştır. Özellikle İslam
dininin kavramlarını karşılamak üzere kullanılan Türkçe din terimleri dikkat çekicidir.
Eserde anlamı etkili kılmak düşüncesiyle deyim ve atasözü niteliğinde pek çok kalıp söze yer
verilmiştir. Bu kalıp sözler içinde dilin temel söz varlığından sayılan organ adlarıyla duyguların
ilişkilendirilmesi sonucu oluşanlar önemli bir yer tutar. Bu grup içinde ise göz ile ilişkilendirilen
duyguları belirtmek üzere oluşturulan söz kalıpları dikkat çekici bir sıklıktadır. Eserde göz organı;
güzellik, zevk, sevgi, sevinme, mutluluk, güler yüz, yakınlık, saygı, sadakat, vefa, şefkat, huzur,
yakarış, hasret, arzu, pişmanlık, utanma, öfke, hırs, ölüm, akıl, güven, gizlilik, alışma gibi birbiriyle
ilgisi kurulamayacak pek çok duyguyla ilişkilendirilmiştir. Çalışmada göz ile ilişkilendirilen duygu
ve kavramlar, beyitlerle örneklendirilmiş ve bir kısım beyitlerle ilgili kısa açıklamalar yapılmıştır.
Son olarak da göz organının anlamı belirleyici olduğu deyimlerin geçtiği mısralar çalışmaya
eklenmiştir. Çalışmayla hem göz ile ilişkilendirilen kırk altı farklı kavram ve duygunun hem de çok
sayıda deyimin belirlenmiş olması, göz organının dilde nasıl bir alan kapladığını ortaya koymuş ve
Türkçenin anlam bilgisi alanında bu tür çalışmaların yapılması gerekliliğini göstermiştir. Bütün
olarak organ adlarıyla ilgili yapılacak bir çalışma Türk dilinin anlatım olanaklarının bir yönünü
belirleyecek ve önemli bir eksikliği giderecektir.
Anahtar kelimeler.
Balasagunlu Yusuf, Kutadgu Bilig, anlam bilgisi, deyimler, kalıp sözler,
göz, ilişkilendirme.
“QUTADG‘U BILIG” ASARIDA KO‘Z KOMPONENTINING HIS-TUYG‘U
MUNOSABATINI IFODALASHI HAQIDA
Vahit Türk,
İstanbul Kultur universiteti professori, filologiya fanlari doktori
Annotatsiya.
Olti ming olti yuz qirq besh baytdan iborat va turk maʼrifiy tarixining asosiy
asari “Qutadgʻu bilig” XI asrda Balasagunlu Yusuf tomonidan yozilgan. Asar muayyan
tushunchalarni timsollash, ularning ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini tushuntirish orqali yaratilgan
aql, bilim, davlat boshqaruvi, adolat va axloq kitobidir. Balasag‘unlu Yusuf turkiy tilning ifoda
qobiliyatlaridan to‘g‘ri foydalana oladigan, o‘z fikrini ifodalashda tilning nozik jihatlaridan
foydalana oladigan mutafakkir sifatida namoyon bo‘ladi. Asarning so‘z boyligi asosan turkiy
so‘zlardan iborat bo‘lib, fors va arab so‘zlaridan foydalanish cheklangan. Islom dini
tushunchalarini ifodalash uchun ishlatiladigan turkiy diniy atamalar ayniqsa diqqatga sazovordir.
Asarda ma’no ta’sirchan bo‘lishi uchun ko‘plab formulali so‘z va maqollardan
foydalanilgan. Bu formulali so‘zlar orasida tilning asosiy lug‘at tarkibi hisoblangan his-tuyg‘ularni
organ nomlari bilan bog‘lash orqali hosil qilingan so‘zlar muhim o‘rin tutadi. Ushbu guruh ichida
ko‘z bilan bog‘liq his-tuyg‘ularni ifodalash uchun yaratilgan so‘z naqshlari hayratlanarli darajada
keng tarqalgan. Ishda ko‘z organi; Bu go‘zallik, zavq, muhabbat, quvonch, baxt, tabassum,
yaqinlik, hurmat, sadoqat, vafo, mehr, tinchlik, iltijo, sog‘inish, istak, pushaymonlik, uyat, g‘azab,
22
shuhratparastlik, o‘lim, aql, ishonch, shaxsiy hayot va unga ko‘nikish kabi ko‘plab his-tuyg‘ular
bilan bog‘langan. Tadqiqotda ko‘z bilan bog‘liq his-tuyg‘ular va tushunchalar juftlik bilan misol
qilib keltirilib, ayrim juftliklar haqida qisqacha tushuntirishlar berilgan. Nihoyat, ko‘z a’zosi
ma’nosi hal qiluvchi bo‘lgan idiomalarni o‘z ichiga olgan qatorlar tadqiqotga qo‘shildi. Tadqiqot
orqali ko‘z bilan bog‘liq qirq olti xil tushuncha va his-tuyg‘ular hamda ko‘p sonli idiomalarning
aniqlanganligi ko‘z a’zosining tilda qanday bo‘sh joy egallashini ochib berdi va turkiy tilda
semantika sohasida bunday tadqiqotlar olib borish zarurligini ko‘rsatdi. Butun organ nomlarini
o‘rganish turkiy tilning ifoda imkoniyatlarining bir jihatini aniqlab beradi va muhim bo‘shliqni
to‘ldiradi.
Kalit so‘zlar.
Balasag‘unli Yusuf, Qutadg‘u bilig, semantika, idiomalar, formulali so‘zlar,
ko‘z, assotsiatsiya.
О ВЫРАЖЕНИИ ЭМОЦИОНАЛЬНОГО ОТНОШЕНИЯ КОМПОНЕНТА
«ГЛАЗА» В ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ»
Вахит Турк,
профессор Стамбульского Культурного университета
Аннотация.
«Кутадгу билиг», состоящая из шести тысяч шестисот сорока пяти
двустиший и являющаяся главным произведением турецкой интеллектуальной истории,
была написана Баласагунлу Юсуфом в одиннадцатом веке. Произведение представляет
собой книгу мудрости, знаний, государственного управления, справедливости и морали,
созданную путем олицетворения определенных концепций и объяснения их важности в
общественной жизни. Баласагунлу Юсуф представляется мыслителем, который может
наилучшим образом использовать выразительные возможности турецкого языка и
который может извлечь пользу из тонкостей языка при выражении своих мыслей.
Словарный запас произведения в основном состоит из турецких слов, а использование
персидских и арабских слов ограничено. Особенно поразительны турецкие религиозные
термины, используемые для представления концепций ислама. В произведении было
использовано много формульных слов, которые являются идиомами и пословицами, с целью
сделать значение эффективным. Среди этих формульных слов важное место занимают те,
которые образованы в результате ассоциации эмоций с названиями органов, рассматрива-
емыми как основной словарный запас языка. В этой группе поразительно часто
встречаются словесные конструкции, обозначающие эмоции, связанные с «глазом». Глазной
орган в работе; он был связан со многими эмоциями, которые не могут быть связаны друг с
другом, такими как красота, удовольствие, любовь, радость, счастье, улыбающееся лицо,
близость, уважение, преданность, верность, сострадание, мир, мольба, тоска, желание,
сожаление, стыд, гнев, амбиции, смерть, разум, доверие, уединение, привыкание. В
исследовании эмоции и концепции, связанные с глазом, были проиллюстрированы
двустишиями, и были даны краткие пояснения по некоторым двустишиям. Наконец, к
исследованию были добавлены стихи, в которых идиомы, в которых глазной орган является
решающим по значению. Тот факт, что сорок шесть различных концепций и эмоций,
связанных с глазом, и большое количество идиом были определены в ходе исследования,
показал, сколько места глазной орган занимает в языке, и показал необходимость
проведения таких исследований в области семантики в турецком языке. Исследование,
которое будет проведено по названиям органов в целом, определит один аспект
выразительных возможностей турецкого языка и устранит важный недостаток.
Ключевые слова.
Юсуф Баласагун, «Кутадгу билиг», семантика, идиомы, шаблонные
слова, глаз, ассоциация.
23
ON THE EXPRESSION OF THE EMOTIONAL RELATIONSHIP
OF “THE EYE” COMPONENT IN THE WORK “KUTADGU BILIG”
Vahit Türk,
Prof. Dr., Istanbul Kultur university faculty member
Abstract.
“Kutadgu bilig”, which consists of six thousand six hundred and forty-five
couplets and is the main work of Turkish intellectual history, was written by Balasagunlu Yusuf in
the eleventh century. The work is a book of wisdom, knowledge, state administration, justice and
morality, created by personifying certain concepts and explaining their importance in social life.
Balasagunlu Yusuf appears to be a thinker who can use the expressive abilities of the Turkish
language in the best way possible and who can benefit from the subtleties of the language while
expressing his thoughts. The vocabulary of the work consists largely of Turkish words, and the use
of Persian and Arabic words is limited. Turkish religious terms used to represent the concepts of
the Islam are particularly striking. Many formulaic words that are idioms and proverbs have been
used in the work with the aim of making the meaning effective. Among these formulaic words, those
that are formed as a result of associating emotions with the organ names considered as the basic
vocabulary of the language have an important place. In this group, word patterns created to
indicate emotions associated with the “eye” are strikingly frequent. The eye organ in the work; It
has been associated with many emotions that cannot be related to each other such as beauty,
pleasure, love, joy, happiness, smiling face, closeness, respect, loyalty, fidelity, compassion, peace,
supplication, longing, desire, regret, shame, anger, ambition, death, reason, trust, privacy, getting
used to. In the study, emotions and concepts associated with the eye have been exemplified with
couplets and brief explanations have been made about some couplets. Finally, verses in which
idioms in which the eye organ is decisive in meaning have been added to the study. The fact that
forty-six different concepts and emotions associated with the eye and a large number of idioms have
been determined with the study has revealed how much space the eye organ occupies in the
language and has shown the necessity of conducting such studies in the field of semantics in
Turkish. A study to be conducted on the organ names as a whole will determine one aspect of the
expressive possibilities of the Turkish language and will eliminate an important deficiency.
Keywords.
Balasagunlu Yusuf, “Kutadgu bilig”, semantics, idioms, formulaic words, eye,
association.
Giriş.
Balasagunlu Yusuf’un XI. yüzyılda (1069/1070) yazdığı 6645 beyitten oluşan ve hem
Türk dilinin hem de Türk düşüncesinin baş eseri olan Kutadgu Bilig, birtakım kavramları
kişileştirmesiyle alegorik bir eserdir. Türk milletinin iç bünyesini, düşünce dünyasını aktarmaya
çalışan şair, başta toplum hayatının temelini oluşturan dört ana kavram olmak üzere eserinde yer
alan pek çok kavramı, durumu ve olayı sembollerle açıklama yolunu seçer. Bu durum, Kutadgu
Bilig için önemli bir üslup özelliğidir. Kutadgu Bilig ve yazarı, pek çok kişi tarafından çeşitli
biçimlerde tanımlanmaya çalışılmıştır ancak onu en iyi anlatan, esere büyük emek veren ve sonraki
çalışmaların hemen hepsine kaynaklık eden eserler ortaya koyan Reşit Rahmeti Arat’tır. Türklük
Bilimi alanının büyük bilgini yazarını ve eseri kısaca şöyle tanımlar: “
O, birçoklarının ısrarla iddia
ettikleri gibi mansıp sahiplerine iyi olmaları için tatsız mecazlarla ahlak dersi veren kuru bir
nasihatçi değildir. Yusuf, bu eseri ile insan hayatının manasını tahlil ve onun cemiyet ve dolayısı ile
devlet içindeki vazifesini tayin eden bir felsefe, bir hayat felsefesi sistemi kurmuştur
.” (Arat-1947).
Bizce Kutadgu Bilig; Türk düşüncesinin ana çizgilerini ortaya koyarken Türklerin öteki Müslüman
toplumlar içinde kendi kimlikleri, kültürleri ve dilleriyle varlıklarını sürdürmelerinin yolunu
göstermiş ve Balasagunlu Yusuf hem Türk hem de Müslüman olarak yaşamanın kitabını yazmıştır.
Bu düşüncemizin önemli kanıtlarından biri, eserde kullanılan Türkçe din terimleridir.
24
Eserin dili, söz varlığının büyük ölçüde Türkçe sözcüklerden oluşması, oldukça dikkat
çekicidir. Yazarın ilk beyitten başlayarak Türk diliyle yeni benimsenen dinin terimlerini karşılamak
üzere bir “
din dili
” oluşturmaya çalışması, eserin önemli yönlerinden biri olarak dikkat çeker.
Bayat atı birle sözüg başladım,
Törütgen igidgen keçürgen idim.
Sözlerini içeren ilk beyit, âdeta besmelenin bütünüyle Türkçe sözcüklerle ifadesidir ve bu
beyitte İslam dinine göre Tanrı’nın doksan dokuz güzel sıfatından beşi Türkçe sözcüklerle
karşılanmıştır. Devam eden beyitlerde de aynı düşünceyle davranılmış ve pek çok kavramın İslam
dininin kutsal kitabının dili olan Arapçadan ya da Türklerin bu dini ilk öğrendiği Farsların dilinden
alınan sözcükler yerine Türkçe sözcüklerle karşılanması tercih edilmiştir.
Bu çalışmada üzerinde durmak istediğimiz konu, görme organı gözün eserdeki değişik
kullanımları ve bu organ adıyla oluşturulmuş deyimlerin durumudur. Birden fazla sözcükle kurulan
ve sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaşıp değişik anlamlarla kullanılmasıyla oluşan deyimler,
dile farklı bir anlatım yeteneği kazandıran söz kalıplarıdır (Sinan-2015). Eserde pek çok organ
adının çeşitli mecaz anlamlarla ve deyimleşmiş ifadelerle kullanıldığı, sık kullanılan organ
adlarından birinin de göz olduğu görülür (eserde köz 260, körmek eylemi ise 959 kere geçer).
Kişinin beş temel duyu organından biri olan göz; kişideki evren algısının oluşmasında, varlık
görüntülerinin düşünme merkezine aktarılmasında ve kişinin öncelikle varlıkları biçim yönüyle
algılamasında temel aracı olduğu gibi kişinin herhangi bir konu ya da cisim ile ilgili düşüncesinin
oluşmasında da çok etkili organlardan biridir. Organların, kişinin varlığını sürdürmesindeki önemi
ve önceliğine göre adlarının dildeki kullanım alanının genişlediği, bu sözcüklere oldukça çeşitli
anlamlar yüklendiği, temel anlamıyla ilişkisi kolay kurulamayacak deyimlerde ve kalıp yapılarda
yer aldığı sık görülen bir durumdur. Organ adlarıyla duyguların ilişkilendirilmesi açısından Türk
diline bakıldığında oldukça renkli bir dünya ile karşılaşılır.
Bilindiği üzere organ adları, dillerin temel söz varlığından sayılmaktadır. “
Bir dilde çok eski
devirlerden beri kullanılagelen, o dilin çeşitli alanlardaki söz varlığını oluşturan temel
kavramlardan birine karşılık ve yeni türetmelere temel oluşturan tek heceli sözler veya daha basit
kökünü bilemediğimiz birden fazla heceli kök değerindeki söz tabanlarıdır
.” (Karaağaç-2013)
biçiminde tanımlanan temel söz varlığı, hemen bütün dillerde temel organ adlarını içine alır ve
Türkçe için baş, göz, yüz, ağız, kulak, dil, karın, yürek, ayak, diz gibi organ adları temel söz varlığı
içinde değerlendirilir.
Göz organı, Türk dilinin hemen bütün çağlarında hem tarihî lehçelerinde hem de çağdaş
lehçelerinde birbirinden oldukça değişik ve çok çeşitli duygu ve eylemlerle ilişkilendirilir. Bu
durum, Kutadgu Bilig‘de de dikkat ve ilgi çekici biçimde karşımıza çıkar. Bu ilgi ve eylemleri
eserden örnek beyitlerle belirlemeye çalıştığımızda ortaya çıkan manzaranın çok renkliliği
şaşırtıcıdır. Bu çalışmada eserden örneklerle göz organının ilişki dünyası, dolayısıyla anlam alanı
belirlenmeye çalışılacaktır. Beyitler Reşit Rahmeti Arat’ın kaynakçada gösterilen yayınından,
beyitlerin anlamları da küçük bazı değiştirmelerle yine Arat’ın yayınından alınmıştır (Arat-1974).
1. Göz, güzellik ile ilişkilendirilir:
Ukuş körki til ol, bu til körki söz
Kişi körki yüz ol, bu
yüz körki köz
(274)
“Aklın süsü dil, dilin süsü sözdür; kişinin süsü yüz, yüzün süsü gözdür.”
Kutadgu Bilig‘in pek çok beytinde görülen düşünceyi etkili biçimde, atasözünü andırır
cümlelerle belirtmenin güzel örneklerinden biri olan beyitte; dil, söz, yüz ve gözün kişi güzelliği ile
ilişkisi ortaya konulmuştur. Eserde buna benzer başka beyitler de vardır.
2. Göz, zevk ile ilişkilendirilir:
Köŋül tatgı ne ol bu
köz tatgı
ne
Bu iki tatıgdın özüm ülgi ne
(1891)
“Gönül zevki nedir, göz zevki ne; bu iki zevkten benim kısmetim nedir?”
25
Göze hoş gelen görüntüler için “göz zevki” ibaresi bugün de kullanılmaktadır. Bu tür
kullanımlar, dildeki sürekliliğin olduğu gibi Türk dilinin uzak yurtlara göçmüş kollarında da
unutulmadığının göstergesidir.
3. Göz, sevgi ile ilişkilendirilir:
Sevügler yüzinde bolur belgü neŋ
Közin közke tikse
anı bilgü teŋ
(1899)
“Sevgililerin yüzünde bunu belirten bir alamet bulunur; göz göze gelince onlar birbirlerini
anlarlar.”
İki sevgilinin bakışmak suretiyle anlaşmasına işaret edilen bu beyitte, aşk duygusunun
gözdeki etkisi ifade edilmiştir.
Kapug açıp çıktı kadaşın körüp
Kuçuştı esenleşip
yüz köz öpüp
(3292)
“Kapıyı açtı, çıktı; akrabasını gördü, kucaklaşıp öpüşerek selamlaştı.”
Bu beyitte ise akrabalar arasındaki sevgiye işaret edilmiştir.
4. Göz, sevinme ile ilişkilendirilir:
Tegürdi iligke ukulmış sözin
Sevindi ilig
yazdı kaşın közin
(5015)
“Konuşulan sözleri hakana sundu, hakanın sevinç içinde yüzü güldü.”
5. Göz, mutluluk ile ilişkilendirilir:
Yir öpti kör Ögdülmiş aydı ilig
İlig
köz yarutsa
maŋa boldı ig
(1601)
“Ögdülmiş yer öptü ve dedi: Ey kağan, kağanın mutlu olması benim için her şeyden
üstündür.”
Sevinme kaynaklı olarak gözlerin ışıması (köz yarutmak), Türkiye Türkçesinde “gözleri
parlamak” biçiminde ifade edilmektedir ve aynı duygu durumu göz ile ilişkilendirilerek
karşılanmaktadır.
Kim edgü kılınsa hem edgü yanut
Bayat ok birür edgü
közni yarut
(6262)
“Kim iyilik ederse Tanrı bunun karşılığında ona da iyilik verir; ey iyi kişi, sen mutlu ol.”
6. Göz, güler yüz ile ilişkilendirilir:
Yaruk tutsa
yüz köz kişike küle
Kılınç edgü tutsa kişilik bile
(2476)
“Kişilere açık ve güler yüz göstermeli; başkalarına karşı insanlık dairesinde ve iyi
davranmalıdır.”
Takı kut evürmedi sindin yüzin
Yayıg dünya devlet
yarutur közin
(6230)
“Henüz mutluluk senden yüz çevirmedi; bu dönek dünya ve mutluluk henüz sana
gülümsüyor.”
7. Göz, yakınlık ile ilişkilendirilir:
Kimi özke
köz teg yakın tuttum
erse
Cefa keldi andın kimi met seveyi
(6577)
“Kimi gözüm gibi kendime yakın tuttum ise o, şeytan gibi düşman çıktı, ben şeytanı ne
yapayım.”
8. Göz, parlamak ile ilişkilendirilir:
İdi edgü neŋ bu kişi körki yüzü
Bu yüz körkiŋe
suv içer iki köz
(2467)
“Kişide bu yüz güzelliği çok iyi bir şeydir; yüz güzelliği karşısında gözler parlar.”
9. Göz, saygı ile ilişkilendirilir:
Haciblarka artuk küdezgü özüg
Körürde közüg
hem ötügde sözüg
(2519)
26
“Hacipler kendilerini çok gözetmeli, huzurda gözlerine ve sunumda bulunurken de sözlerine
dikkat etmelidirler.”
10. Göz, sadakat ile ilişkilendirilir:
Maŋa
köz kulak sen
işimni kamug
Seniŋdin tiler men aça bir kapug
(6349)
“Sen benim gözüm ve kulağımsın; her işle senin meşgul olmanı istiyorum.”
11. Göz, vefa ile ilişkilendirilir:
Apaŋ bulsa men bir cefalıg akı er
Eginke yüdeyi
közümke urayı
(6569)
“Eğer bir vefalı, cömert kişi bulursam onu sırtımda taşıyayım, gözüme süreyim.”
12. Göz, şefkat ile ilişkilendirilir:
Kamugnı bütün tut küdezgil özüŋ
Özüŋke
bagırsak seniŋ öz közüŋ
(2852)
“Herkese güven ancak kendini gözet; sana karşı şefkatli olan senin kendi gözündür.”
13. Göz, huzur ile ilişkilendirilir:
Tiliŋ tıd boguz yıg udıma öküş
Közüŋ yum kulak tu
bir inçin tura
(6643)
“Dilini tut, boğazına hakim ol, çok uyuma, gözünü yum, kulağını tıka ve böylece huzur
içinde yaşa.”
14. Göz, ibadet ile ilişkilendirilir:
Budun közi tegse tapugka
kalı
Buzuldı bu tapguŋ yıkıldı ulı
(3918)
“Eğer ibadet halkın gözü önünde yapılırsa bu ibadetin bozulmuş ve temeli de yıkılmış olur.”
15. Göz, yakarış ile ilişkilendirilir:
Neçe dünya yigli ajun begleri
Ölüm tuttı bardı
közi telmire
(6634)
“Dünyaya nail olan nice cihan beylerini ölüm yakaladı ve onlar gözleri ile etrafından dua
dilenerek gittiler.”
16. Göz, manevi âlem ile ilişkilendirilir:
Köŋül közi birle bakıp
teŋledim
Özüm yolda azmış turup taŋladım
(5691)
“Gönül gözü ile bakarak şöyle bir denedim ve doğru yoldan ayrılmış olduğumu şaşkınlıkla
gördüm.”
Bu beyit hem tasavvuf edebiyatında hem de günlük dilde sıkça kullanılan “
gönül gözü ile
bakmak
” deyiminin ne denli uzun bir geçmişinin olduğunu gösterir. Dilin anlatım yeteneğini
gösteren bu tür yapıların dildeki macerasını izlemek, yazılı ve sözlü edebiyattaki işlevlerini görmek
ve göstermek Türkçe için çok gerekli olan ancak çok da üzerinde durulmayan bir konudur.
17. Göz, dikkat ile ilişkilendirilir:
Kalı evlik almak tilese özüŋ
Talusın tile ked
yiti kıl közüŋ
(4475)
“Eğer evlenmek istersen çok dikkatli ol ve iyi bir kız ara.”
18. Göz, değer ile ilişkilendirilir:
Yime yakşı aymış bir Türk buyrukı
Körür
köz yarukı
ogul kız okı
(1163)
“Bir Türk veziri de çok güzel söylemiş: Oğul-kız, gerçekte, gören gözün nurudur demiştir.”
19. Göz, uzağı görme (basiret) ile ilişkilendirilir:
Bayat kimke birse uvut
köz suvı
Aŋar birdi devlet tükel yüz suvı
(2007)
“Tanrı kime utanma duygusu ve uzağı görme yetisi (izan) verdiyse ona talih ile birlikte
bütün şerefleri vermiş demektir.”
İdi yakşı aymış köni sözlüg er
27
İşig aşru körmiş
yiti közlüg
er
(6191)
“Doğru sözlü ve her işi önceden gören keskin görüşlü kişi çok güzel söylemiş.”
20. Göz, hasret ile ilişkilendirilir:
Tili teprese sözde atıŋ çıkar
Sini körgüke ol
köz açtı bakar
(3477)
“Konuşmaya başlar başlamaz ağzından adın çıkar; o seni dört gözle beklemektedir.”
21. Göz, istek (arzu) ile ilişkilendirilir:
Biregü bay evlik tiler üstikip
Takı biri körklüg tiler
köz tikip
(4487)
“Biri zengin kadın ile evlenmek ister biri güzel olmasını ister ve ona göz diker.”
22. Göz, üzüntü ile ilişkilendirilir:
Öküş tirnekig kör taradı ölüm
Ölümüg sakınsa
akar köz yulum
(4829)
“Birçok toplulukları, bak, ölüm dağıttı; ölüm hatırıma geldikçe göz pınarım akar.”
23. Göz, pişmanlık ile ilişkilendirilir:
Yava kıldım isiz tiriglik avınçın
Ökünç birle
közde kanın yaş akıttım
(6533)
“Yazık, hayatı boş yere israf ettim; pişmanlıkla gözde kanlı yaşlar akıttım.”
24. Göz, dünyaya tenezzül etmemek ile ilişkilendirilir:
Negü tir eşitgil
közi tok kişi
Bu
köz toklukı
ol bu baylık başı
(5385)
“Gözü tok kişi ne der, dinle; zenginliğin başı tok gözlü olmaktır.”
25. Göz, utanma ile ilişkilendirilir:
Suk erse kılınçı yig erse özi
İvek erse kılkı
uvutsuz közi
(849)
“Sonra da haris tabiatlı ve olgun olmayan insanlar ile aceleci huylu ve gözü doymaz
(utanmaz) olanlar.”
Uvut birle yalŋuk yüzi suvlanur
Uvut bolsa ötrü
közi suvlanur
(2207)
“Utanma duygusu kişinin şerefini artırır; utanma duygusuna sahip kişinin bundan dolayı
gözü parlar (mutluluğu bulur).
26. Göz, öfke ve sinirlenme ile ilişkilendirilir:
Saŋa
tügmedim men bu kaşım közüm
Küler yüz tutar men sevinçlig özüm
( 6232)
“Ben sana karşı henüz kaşımı çatmış değilim; senden çok memnunum, sana hep iltifat
ediyorum.”
27. Göz, hırs ile ilişkilendirilir:
Közi suk kişi neŋke
todmaz közi
Meger tolmagunça kara yir tozı
(5390)
“Gözü aç kimse, kara toprağın tozu gözüne doluncaya kadar mala doymaz.”
28.Göz, haram ile ilişkilendirilir:
Biri söz boguz
köz bu şehvet otı
Bular ol kişike bu taat yutı
(6352)
“Bir de söz, boğaz, göz ve bu şehvet ateşidir; bunlar ibadete engel olur ve kişi için
felakettir.”
29. Göz, ölüm ile ilişkilendirilir:
Bu kün ya yarın tut
yumulsa bu köz
Silerniŋ duaka bolur muŋlug öz
(6172)
“Bugün veya yarın bu göz kapanınca ben de sizin duanıza muhtaç olacağım.”
Neçe kür kögüzlüg küvenür erig
Ölüm yençti kögsin
saçıttı közin
(4845)
28
“Nice kabadayı, kibirli ve mağrur kişilerin göğsünü ölüm ezmiş ve gözünü çıkarmıştır.”
30. Göz, akıl ile ilişkilendirilir:
Muŋar bütmese kör bu Nuşinrevân
Ukuş közi birle yaruttı cihan
(290)
“Buna inanmazsan Nuşinrevan’a bak; o, akıl gözü ile dünyayı aydınlattı.”
31. Göz, gönül ile ilişkilendirilir:
Közün körmese arzu kolmaz köŋül
Közüŋ körse köŋül kolur
ay ogul
(4515)
“Göz görmezse gönül arzu etmez; ey oğul, gözün görürse gönlün arzular.”
Köŋül bolmasa er
közi asgı yok
Ögi bolmasa er köŋül osgı yok
(1991)
“Gönül olmazsa insan gözünün yararı yoktur; akıl olmazsa insan gönlünden gerektiği gibi
istifade edemez.”
32. Göz, güven ile ilişkilendirilir:
Küle baksa begler kişike közün
Ögi köŋli tirlür küvenür özün
(603)
“Beyler, kimlere gözleri ile gülerek bakarlarsa onun aklı ve gönlü yerinde olur ve kendisine
güveni gelir.”
Közüm sen
tilim sen elim sen maŋa
Anın edgü boldı atım ay toŋa
(3125)
“Sen de benim gözüm, dilim, elimsin; ey mert yiğit, ben bu sayede iyi nam kazandım.”
33. Göz, deneyim ile ilişkilendirilir:
Negü tir eşitgil yagı sançmış er
Başında keçürmiş
közün körmiş er
(2367)
“Düşmanlarını yenmiş, görmüş geçirmiş, tecrübeli yiğit ne der dinle.”
34. Göz, konuşma ile ilişkilendirilir:
Töşek koldı yattı sakındı özün
Negü sözlegüsi kadaşı közün
(3950)
“Yatak istedi, yattı; kardeşi ile karşılaşınca gözleriyle neler söyleyeceğini uzun uzun
düşündü.”
35. Göz, ibret almak ile ilişkilendirilir:
Men emdi bilindim
açıldı közüm
Mini otka atmış meniŋ bu özüm
(5399)
“Ben artık iyice anladım ve gözüm açıldı; ben kendimi ateşe atmışım.”
36. Göz, zaman ile ilişkilendirilir:
Kanı inç il itgü tegümez özüm
Bu iş iş üze boldı
yummaz közüm
(5499)
“Huzur ve ülkenin düzeni nerede, bunun için kendim uğraşamıyorum; iş, iş üzerine yığıldı,
gözümü yumacak vaktim yok.”
37. Göz, zenginlik ile ilişkilendirilir:
Kılınçı köni erdi kılkı oŋay
Tili çın bütün hem
közi köŋli bay
(407)
“Tabiatı dürüst, tavrı munis idi; sözü doğru, gözü ve gönlü zengin idi.”
38. Göz, gizlilik ile ilişkilendirilir:
İligke
baka kördi
yaşru közin
Kaşı közi tügmiş açıtmış yüzin
(770)
“Göz ucu ile gizlice hakana baktı; o, kaşını çatmış ve yüzünü buruşturmuş idi.”
39. Göz, söz ile ilişkilendirilir:
İdi yakşı aymış biliglig sözi
Bu
bilge sözi ol biligsiz közi
(1048)
“Bilgili çok iyi bir söz söylemiş; bilgin kişinin sözü, bilgisiz kişi için göz olur.”
29
40. Göz, yağmur ile ilişkilendirilir:
Kalık kaşı tügdi
közi yaş saçar
Çiçek yazdı yüz kör küler katgurar
(80)
“Gök kaşını çattı, gözünden yaş serpiliyor; çiçek yüzünü açtı, bak, gülmekten katılıyor.”
41. Göz, yıldız ile ilişkilendirilir:
Sunup tutsa elgiŋ eger
kök közin
Başıŋ kökke tegse yana yirde sen
(6149)
“Elini uzatarak gökteki yıldızları tutsan ve başın göğe değse bile sonunda sen yine
yerdesin.”
42. Göz, alışmak ile ilişkilendirilir:
Tokışıg uzatsa yagı öglenür
Öküş körse
erniŋ közi ögrenür
(2366)
“Savaşı uzatırsan düşmanın aklı başına gelir; iş uzadıkça gücünün derecesini anlar. (Bu
beytin ikinci dizesi; “Çok gören kişinin gözü alışır” anlamındadır ve mecaz kullanım olarak
değerlendirilip önceki anlam verilmiştir.)”
43. Göz, yeme-içme ile ilişkilendirilir:
Kamug yirde begler küdezgü özin
Yigü içgüde açgu
saklık közin
(2833)
“Beyler her yerde kendilerini gözetmelidirler; yemek içmekte ise bilhassa ihtiyat gözlerini
açmalıdırlar.”
44. Göz, uyku ile ilişkilendirilir:
Közin yumdı erse udımak tilep
Usı uçtı bardı közindin
yırap
(5970)
“Uyumak isteği ile gözlerini kapamak istedi ancak gözünden uykusu uçup gitti.”
45. Göz, yaşlılık ile ilişkilendirilir:
Körür erdi közler bu künlük yirig
Tünerdi körümez katında erig
(5641)
“Gözlerim bu güneşli yer yüzünde her şeyi görürdü; şimdi gözlerime karanlık çöktü,
önündeki kişileri bile göremez oldu.”
46. Göz, cahillik ile ilişkilendirilir:
Biligsiz karagu turur belgülüg
Ay közsüz karagu bilig al ülüg
(271)
“Bilgisiz, muhakkak ki kördür; ey gözsüz kör, bilgiden payını al.”
Yalnızca Kutadgu Bilig‘de kırk altı değişik kavramla ilişkilendirilmesi, göz sözcüğünün kişi
ve toplum hayatındaki yerinin ne denli önemli olduğunu gösteren bir ölçü olarak
değerlendirilmelidir. Görme, doğal olarak gören ile görülen arasındaki ilk ve en etkili temastır.
Dolayısıyla dile böyle zengin biçimde yansıması da şaşırtıcı değildir. Ancak dili konuşanı yani
kişioğlunu anlamak, kişinin olayları ve nesneleri nasıl değerlendirdiğini, onları nasıl çözümlediğini,
kısaca tabiat ile beyin ilişkisinin dile yansımasını ve dille ifade edilişini öğrenmek açısından bu tür
çalışmalar gerekli ve önemlidir. Bu durum bize, Türk dilinin mecaz dünyası ile ilgili bir fikir de
verir. Bir organın bu denli değişik kavramlarla ilişkilendirilmesi on birinci yüzyıl Türkçesi için de
üzerinde durulması gereken bir durumdur. Yukarıya alınanlar ve benzerleri Türk dilinin düşünceyi
ifade etme yeteneğini gösteren örnekler olarak değerlendirilmelidir. Bu tür bir çalışmanın Türk
dilinin tarihî ve çağdaş kollarını yani bütününü içerecek biçimde yapılması, son derece ilgi çekici
sonuçlar doğuracaktır. Çünkü dilin anlam dünyasında ya da gramer yapısındaki bir sorunu anlamak
ve çözümlemek için geniş tabanlı çalışmalara gerek vardır. Bir zaman ya da bölge ile sınırlı
çalışmalarla dilin bütünü hakkında bir sonuca varılamaz ancak konuyla ilgili birtakım ipuçları elde
edilebilir. O yüzden bu tür çalışmalarda tarihî ve çağdaş Türkçeyi bir bütün olarak görmek, ağaca
değil bütün ormana bakmak bizi daha sağlıklı sonuçlara ulaştırır.
Düşünceyi ve özellikle soyut kavramları karşılamada organ adlarından yararlanma hemen
bütün dillerde görülür. Bu anlamda dillerin karşılıklı incelenmesi de yine ilgi çekici sonuçlar
30
doğuracaktır. Böyle bir çalışma, kişioğlunun neyi ne ile ilişkilendirdiğini gösterecek, birleştiği ve
ayrıldığı noktaları ortaya koyacaktır.
Aşağıya alınan deyimler, bu organın dildeki ve hayattaki yerini gösteren bir başka ölçüdür.
Deyimler, yapı bakımından süreklilik gösteren ve bütün olarak önceden oluşturulan kalıplarını
koruyan söz birlikleridir (Ahanov-2013) ve her dilin söz varlığında önemli bir yerleri vardır.
Yukarıda sıralanan ilişkilendirmelerin büyük bölümünün deyimleşmiş ifadeler olduğu göz önünde
bulundurulmalıdır. Bir söz yapısının deyimleşmesi hem zamanla hem de kullanım sıklığı ve
yaygınlığı ile ilgilidir. Bu deyimler, gelişmiş bir yazı dilinin de göstergesidir. Bugünkü bilgilerle ilk
yazılı ürünlerini bengü taşlarla sekizinci yüzyılda veren Türk dilinin üç yüzyıl içerisinde bu denli
gelişmiş bir yazı dili oluşturması üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir konudur.
Kutadgu Bilig‘de göz ile kurulan bazı deyimler
:
Kamug barçalarka ol ol köz kaşı (B-8), Közümde yırak sen köŋülke yakın(11), Kalık kaşı
tügdi közi yaş saçar (80), Udır erdiŋ erse tur aç emdi köz (83), Sözüŋ bolsu közsüz karaguka köz
(178), Ay közsüz karagu bilig al ülüg (271), Kamug iş içinde yitig tutsa köz (329), Okısa açılgay
yitig kıl közüg (358), Tili çın bütün hem közi köŋli bay (407), Okısa açılgay okıglı közi (412), İlig
köz kulak tuttı ilde kamug (436), Yatıg edgü tutsa yarur er közi (496), Yarutsa közin birdi devlet
elig (598), Küle baksa begler kişike közün (603), İlig edgü közün baka türçidi (609), Bu şair sözi ol
biligsiz közi (739), Bakıp turdı ilig közin imledi (768), Közin yirke tikti yaruttı köŋül (769), İligke
baka kördi yaşru közin (770), Kaşı közi tügmiş açıtmış yüzin (770), Bu bilge sözi ol biligsiz közi
(1048), Negü tir eşitgil yiti közlüg er (1133), Öküş neŋke todmaz közi suk kişi (1143), Közin kökke
tikti ayur ay idim (1151), Akıttı közin yaş kör oglın körüp (1157), Tutup kuçtı közde akıttı akın
(1160), Negü tir eşitgil közi tok kişi (1191), Bu öglüg sözi ol kör ögsüz közi (1246), Kötürdi elig
kökke tikti közin (1249), Tiliŋni küdezgil közüŋni küdez (1312), Sözin kesti ilig közi yaş saça
(1562), İlig köz yarutsa maŋa boldı ig (1601), İlig turdı erse aŋar açtı köz (1644), Kulı köŋli yükser
yazar kaş köze (1809), Köŋül tatgı ne ol bu köz tatgı ne (1891), Sevitmiş yüzin körse közke tatıg
(1893), Közin közke tikse anı bilgü teŋ (1899), Akı hem közi tok ne köŋli tolu (1964), Körü barsa
ma’ni biligsizke köz (1974), Közi aç kişi ölse açlık kodur (2003), Bayat kimke birse uvut köz suvı
(2007), Kulak köz kerek sak kılıp tursa sen (2025), Yırak tutgu saklap közi kulgakı (2342), Başında
keçürmiş közün körmiş er (2367), Munı ma ayu bir yarut bu közüg (2434), Bu yüz körkiŋe suv içer
iki köz (2467), Yaruk tutsa yüz köz kişike küle (2476), Közin ked küdezse tilin tıdsa söz (2480), Bu
şair sözi ol biligsiz közi (2486), Yiti köz kulak sak köŋül kiŋ kerek (2487), Ulug hacib ol begke
körgü közi (2489), Biri körse teŋsiz közin yumsa terk (2511), Ödi boldı erse körür iki köz (2523),
Liv aş tirki kirse körü ıdsa köz (2549), Tözü köz kemişse yime tugçıka (2557), Bagırsak kerek hem
közi köŋli tok (2607), Yigü içgüde açgu saklık közin (2833), Özüŋke bagursak seniŋ öz közüŋ
(2852), Bilig işke tutsa tıdusa közin (2870), Yaraşur alır kör bu can ülgi köz (2921), Bagırsak közi
tok uvutı bile (2927), Avuçka sözi ol yiğitler közi (2984), Kiçigke köz açsa bedüklük bulur (3078),
Beg içtin bolur körgü taştın közi- Bagırsak kulı ol közi hem sözi (3124), Közüm sen tilim sen elim
sen maŋa (3125), Yırak tutsa teŋsiz yaragsızda köz (4122), Takı biri körklüg tiler köz tikip (4487),
Ölüm yençti kögsin saçıttı közin (4845), Sevindi ilig yazdı kaşın közin (5015), Anı sindin aytur
Bayat, közni aç (5165), Udır köz odug tut unıt bu unı (5310), Bu köz toklukı ol bu baylık başı
(5385), Men emdi bilindim açıldı közüm (5399), Süzük meŋü il kol sen açgıl közüŋ (5426), Sakınç
kadgu birle udıtmadı köz (5448), Bu iş iş üze boldı yummaz közüm (5499), Açıldı yarup köŋli
kögsi közi (5631), Tutup badı barça kişiler közin (5670), Köŋül közi birle bakıp teŋledim (5691),
Bayat birsü tevfik yarutsu közüŋ (5722), Sever sevmez erse saŋa açtı köz (5806), Odug bol kulak
köz yiti tut ma sak (5936), Usı uçtı bardı közindin yırap (5970), Köz açtı silerke bu birdi elig
(6124), Sunup tutsa elgiŋ eger kök közin (6149), Kayu yir kezer bu közi yaş saça (6157), Bu kün ya
yarın tut yumulsa bu köz (6172), İşig aşru körmiş yiti közlüg er (6191), Saŋa tügmedim men bu
kaşım közüm (6232), Selam kıldı ötrü közi yaş saçıp (6286).
Kaynakça:
31
1.
Ahanov, Kaken (2013).
Dil Biliminin Esasları
, (Aktaran Murat Ceritoğlu), Türk Dil Kurumu
Yay., Ankara.
2.
Arat, Reşit Rahmeti (1947).
Kutadgu Bilig I Metin
, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara.
3.
Karaağaç, Günay (2013).
Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü
, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara.
4.
Sinan, Ahmet Turan (2015).
Türkçenin Deyim Varlığı
, Kesit Yay., İstanbul.
