7
I SHO‘BA
TURKIY TILLAR TADQIQI VA TA’LIMI
XI-XII ASRLAR TURKIY TILLI YODGORLIKLARINING FUNKSIONAL
GRAMMATIKASI PROFESSOR HAMID NE’MATOV TALQINIDA
Mirzayev Ibodulla Kamolovich,
Samarqand davlat universiteti professori, filologiya fanlari doktori
Annotatsiya.
Professor Hamid Ne’matov o‘zining shu nomda 1989-yilda chop etilgan
monografiyaning kirish qismida grammatik shakllar haqida gapirib, qator tillarda, jumladan,
turkiy tillarda ham nuqul tashqi (formal-tavsifiy) tomondan o‘rganilayotgani, natijada ularni
tashkil qilgan ichki qonuniyatlar tadqiqotchilar e’tiboridan chetda qolib kelayotgani, natijada
tadqiqot ilmi va amaliyotining metodologik asoslari buzilayotgani, vaziyatdan chiqishning yagona
yechimi til hodisalarini o‘rganishda dialektik mantiq metodlaridan izchil foydalanish lozimligini
urg‘ulaydi, shu metodlardan til tahlilida qanday foydalanish tamoyillarini ko‘rsatib beradi.
Kalit so‘zlar.
Turkiy yodgorliklar, qo‘lyozmalar, mikrotizim, makrotizim, turkiy grammatika.
XI–XII YÜZYILLAR TÜRK DILI ANITLARININ FONKSIYONEL GRAMERI
PROFESÖR HAMID NE’MATOV’UN YORUMU ILE
Mirzayev Ibodulla Kamolovich,
Semerkand devlet üniversitesi profesörü, filoloji bilimleri doktoru
Özet.
Profesör Hamid Ne’matov, 1989 yılında aynı adla yayımlanan monografisinin giriş
kısmında, gramer şekillerinden söz ederek birçok dilde, özellikle Türk dillerinde, sadece dış
(biçimsel-betimleyici) açıdan incelendiğini belirtmektedir. Bunun sonucu olarak, bu şekilleri
oluşturan içsel yasalılıklar araştırmacıların dikkatinden kaçmakta ve bu da bilimsel ve uygulamalı
araştırmaların metodolojik temellerinin bozulmasına yol açmaktadır. Bu durumdan çıkışın tek yolu,
dil olgularının incelenmesinde diyalektik mantık yöntemlerinin sistemli biçimde uygulanması
gerektiğini vurgulamakta ve bu yöntemlerin dil çözümlemesinde nasıl kullanılacağına dair ilkeleri
göstermektedir.
Anahtar kelimeler.
Türk anıtları, el yazmaları, mikrosistem, makrosistem, Türk grameri.
ФУНКЦИОНАЛЬНАЯ ГРАММАТИКА ТЮРКСКИХ ПАМЯТНИКОВ XI–XII
ВЕКОВ В ИНТЕРПРЕТАЦИИ ПРОФЕССОРА ХАМИДА НЕМАТОВА
Мирзаев Ибодулла Камолович,
профессор Самаркандского государственного университета,
доктор филологических наук
Аннотация.
Профессор Хамид Нематов в введении своей монографии, изданной в
1989 году, отмечает, что грамматические формы в ряде языков, в том числе в тюркских,
изучаются преимущественно с внешней (формально-описательной) стороны, в результате
чего внутренние закономерности их организации остаются вне поля зрения исследователей.
Это приводит к нарушению методологических основ научной и практической
деятельности. Единственным выходом из ситуации является последовательное применение
диалектической логики в изучении языковых явлений, что он и демонстрирует в своем
методологическом подходе.
8
Ключевые слова.
Тюркские памятники, рукописи, микроцизм, макроцизм, тюркская
грамматика.
FUNCTIONAL GRAMMAR OF TURKIC MONUMENTS OF THE XI–XII
CENTURIES IN THE INTERPRETATION OF PROFESSOR HAMID NE’MATOV
Mirzaev Ibodulla Kamolovich,
Professor at Samarkand State University, Doctor of Philological Sciences
Abstract.
In the introduction to his 1989 monograph, Professor Hamid Ne’matov discusses
grammatical forms, noting that in several languages, including Turkic, they are studied
predominantly from an external (formal-descriptive) perspective. As a result, the internal
regularities organizing them remain overlooked by researchers, leading to a disruption of the
methodological foundations of scientific and practical work. The only solution to this issue is the
consistent application of dialectical logic methods in studying linguistic phenomena, which he
demonstrates in his methodological approach.
Keywords.
Turkic monuments, manuscripts, microcosm, macrocosm, Turkic grammar.
H.Ne’matov qadimgi turkiy yodgorliklar tadqiqida dialektik mantiq g‘oyalar bilan
to‘yintirilgan tizimli (sistem) usullardan foydalanish lozimligi haqida gapirar ekan, ularda istifoda
etilgan til birliklari (fonema, morfema, leksema va sh.k.)ning nafaqat o‘zaro aloqa tizimini, balki
ularni obyektiv, tadqiqotchining irodasiga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lish qonuniyatlarini
ham o‘rganish samarali natijalar berishi mumkinligini asoslashga harakat qiladi.
H.Ne’matov turkiy qo‘lyozmalarni o‘rganishning quyidagi tamoyillarini ishlab chiqadi va
butun tadqiqot davomida shu tamoyillardan izchil va unumli foylalanadi:
1) til tizimi pog‘onali joylashgan mikro (tag) tizimlarning o‘zaro munosabati ta’siri sifatida
o‘rganiladi;
2) tizim (mikrotizim) va uning elementi (tarkibiy qism) umumiylik va yakkalik, butun va
qismlar dialektik munosabatlari bilan bog‘liq holda tahlil qilindi;
3) tizim elementi (til birligi) substansiya, ya’ni borliqning real birligi sifatida qaraladi va
uning realligi (haqiqatdan ham mavjudligi, uning boshqa birliklar bilan munosabatida yo‘q bo‘lib
ketmaydi; til birligi o‘zining barcha sifat, xususiyat va munosabatlarining ifodasidir. Shuning uchun
har bir elementning ta’rifi (mohiyati) uning konkret (matnda) qo‘llanishiga qaraganda, boyroq va
to‘liqroq bo‘lishi kerak;
4) til mikrotizimi har bir elementning boshqa elementlar bilan munosabatlari rangbarang,
serqirra va dialektik o‘zaro zidliklarda ochib beriladi;
5) grammatik shakl (kategoriya)ning mohiyati ziddiyatli ikkitaraflamalikka borib taqaladi;
6) grammatik shakl mohiyati mazkur shakl (kategoriya)ning oppozitsiyalar (mikrotizimlar),
kam deganda, ikki qatorida kuzatiladigan munosabatlarda aniqlanishi mumkin;
7) tilning har bir mikrotizimi faqat unga xos va uning ichki taraqqiyot manbayidagi ziddiyat
sifatida o‘rganiladi;
8) o‘zaro qarama-qarshi qo‘yilgan ikki birlikning qo‘llanishi, shakli yoki kategoriyalari
orasida shu qarama-qarshilikda kiritilgan, uchinchi bo‘lib keladigan va zid tomonlarning yaxlitligini
ta’minlab turuvchi umumiy bog‘lovchi halqa (zanjir) bo‘ladi;
9) til mikrotizimi elementi tashqi (formal, shakliy) va ichki (funksional, vazifaviy)
tomonlarning dialektik birligi sifatida namoyon bo‘ladi;
10) til tizimi (mikrotizim) hamisha ochiq, uzliksiz va ichdan (mohiyatan) o‘zaro bog‘liqlik,
o‘zgarish va taraqqiyot omilini talab qiladi [1, 192].
Professor, H.Ne’matovning biz munosabat bildirayotgan monografiyasida ism va fe’llarda
so‘z o‘zgarishi va affiksal so‘z yasalishi Qoraxoniylar davrining eng noyob yozma yodgorliklari
“Devonu lug‘otit-turk”, “Qutadg‘u bilig” va “Hibatul-haqoyiq” materiallari asosida tahlil qilingan.
9
Mazkur monografiya besh bobdan tashkil topgan. “So‘z turkumlari tasnifi” deb nomlangan
birinchi
bobda 1) ismlar; 2) olmoshlar; 3) ravishlar; 4) fe’llar; 5) tovushga taqlid so‘zlar; 6)
tovushga taqlid so‘zlar; 7) yordamchi so‘zlar; 8) bog‘lovchilar; 9) yuklamalar va so‘z
turkumlarining o‘zaro nisbati;
ikkinchi
bobda ism so‘z turkumlari tizimida so‘z o‘zgarishi (son
kategoriyasi, XI-XII asrlar yodgorliklari tilida kelishiklar, egalik kategoriyasi);
uchinchi
bobda XI-
XII asrlar yodgorliklarida fe’l nisbatlari, fe’lning predikativ va nopredikativ shakllari;
to‘rtinchi
bobda yodgorliklar tilining grammatik kategoriyalari, grammatik kategoriyalar tasnifi;
beshinchi
bobda yodgorliklar tilida affiksal so‘z yasalishi bilan bog‘liq masalalar o‘rganilgan.
Qariyib olti sahifani tashkil etgan “xulosa” til mikrotizimlarini qanday qilib dialektik
mantiq qonun-qoida va talablari asosida o‘rganish tamoyili sifatida taqdim etilgan. Bizningcha, uni,
eng avvalo, o‘zbek tiliga, keyin ingliz, fransuz, nemis, xitoy, eron, turk tillariga tarjima qilish
kerak. Professor S.N.Ivanovning (Sankt-Peterburg) sistem-funksional tahlilning asos va tamoyillari
bayon qilingan “Курс турецкого языка” o‘quv qo‘llanmasi o‘zbek va ingliz tillariga tarjima qilindi
(Qo‘lyozma)
Albatta, bir ilmiy anjuman maqolasi doirasida professor H.Ne’matovning bu muhtasham
monografiyasining har biri oltinga teng biror fasli mazmunini ham to‘liq bayon qilishning imkoni
yo‘q. Shunga qaramasdan, biz quyida ming yillardan buyon tadqiqotchilar e’tiboridan qolmagan,
yillar o‘tgani sayin son-sanoqsiz bahs-munozaralarga sabab bo‘layotgan so‘z turkumlari haqidagi
bobni juda qisqacha tezis shaklida bayon qilishga harakat qilamiz.
Mazkur bobning asosi o‘tgan asrning 60-yillarida, muallif Sankt-Peterburg davlat
universiteti sharqshunoslik fakulteti 2-kursida tahsil olayotgan paytda “Turkiy filologiya”
kafedrasida (akademik. A.N.Kononov rahbarligida) muhokama qilingan va olqishlarga sabab
bo‘lgan (Muhokama qatnashchilari tilidan).
Monografiya muallifi asosli yozganidek, so‘z turkumlarida leksika va grammatika, til va
nutq, til va borliqning o‘zaro munosabatining eng murakkab masalalari jamlangan. Garchi so‘zlar
semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlar asosida tasniflansa-da, hamma tillar, jumladan,
turkiy tillarda ham semantik belgi ko‘proq ko‘zga tashlanib turadi.
Hozirgacha biror tilda ham so‘z turkumlari soni aniq belgilangan emas. Chunki ular turlicha,
ko‘pincha, bir-biriga to‘g‘ri kelmaydigan belgi-xossalar asosida tasniflanadi. Shuning uchun
professor H.Ne’matov mantiqiy ziddiyatlarning oldini olish, umuman, tasniflar ishlab chiqishda
formal mantiqning asosiy talablariga rioya qilish lozimligini ta’kidlab, taniqli faylasuf-
mantiqshunos K.Glausning quyidagi so‘zlarini keltiradi: “Tasnif faqat bir belgi asosida ishlab
chiqilishi shart” [1, 12 b.].
Madomiki, semantik, morfologik va sintaktik belgilar mushtarok hodisalar emas ekan,
benuqson, mantiqan ziddiyatsiz tasnif ishlab chiqish imkonsiz. Til hodisalari tasnifida ham bir belgi
mezondan foydalanish lozimligini F.F.Fortunatov, A.M. Peshkovskiy, A.Gardner, A.I.Smirniskiy,
O.P.Sunik kabi mashhur tilshunoslar o‘z tadqiqotlarida takror va takror urg‘ulaganlar [2, 40 b.].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Нигматов Х.Г. Функционалвьная морфология тюркоязычных памятников ХI-ХII вв. –
Ташкент: Фан, 1989.-192 стр.
2.
Пешковский А.М. Русский синтаксис в наугном освещении. 2-е 439.-М., 1920- С. 40-44.
3.
Фортунатов Ф.А. Сравнительнке языкознание// Избранные труды.Т.1. –М., 1953.-С.68.
4.
Суник О.П. Общая теория частей речи.-М. –Л.,1968.
5.
Gardiner A.The Distinction of “Speech” and “Languge” Anti der III Congresso international dei
lingnisti. – Firenze, 1933.-P. 346.
6.
Смирницкий А.И. Объективность существования языка. – М: МГУ,1954.-с.18.
