120
“QUTADG‘U BILIG” ASARIDA BURJ NOMLARINING IFODALANISHI
Mardanova Dilshoda Sadriddin qizi,
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti doktoranti
dilshodamardanova1996@gmail.com
Annotatsiya.
Tilshunoslik ilmining har bir tushunchani ko‘p hollarda diaxron va sinxron
aspektda o‘rganishni taqazo etishi oddiy hol. Fanning mohiyatini tushunishimizda uning tarixan
tarkib topishini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Shunga asosan ushbu tadqiqotimizda yil
hisobiga oid bugungi kunda tilimizda faol qo‘llaniladigan burj nomlarining qadimgi turkiy tildagi
ko‘rinishlari “Qutadg‘u bilig” asari misolida ilmiy tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar.
“Qutadg‘u bilig”, “Devoni lug‘otit turk”, burj, Hut,Hamal, Savr, Javzo,
Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiy, Dalv.
“KUTADGU BILIG” ESERİNDE TAKIM YILDIZLARININ
İSİMLERİNİN İFADESİ
Mardanova Dilşoda Sadriddin kızı,
Özbek-Finlandiya pedagoji enstitüsü doktora öğrencisi
Özet.
Dilbilim biliminin, çoğu zaman her kavramın hem diyakronik hem de senkronik açıdan
incelenmesini gerektirdiği bilinen bir gerçektir. Bilimin özünü anlamak için onun tarihsel bağlamını
incelemek önemlidir. Bu çalışmada, günümüzde takvim açısından dilimizde aktif olarak kullanılan
burç adlarının Eski Türk dillerindeki biçimleri, "Kutadgu Bilig" adlı eser örneğinden hareketle
bilimsel olarak incelenmiştir.
Anahtar kelimeler.
“Kutadgu bilig”, “Divoni lug‘otit turk”, burç, Hut, Hamal, Saur,
Jawza, Yengeç, Esad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiy, Dalv.
ВЫРАЖЕНИЕ НАЗВАНИЙ СОЗВЕЗДИЙ В ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ»
Марданова Дилшода Садриддин кызы,
докторант Узбекско-Финского педагогического института
Аннотация.
Общеизвестно, что лингвистическая наука часто требует изучения
каждого понятия как с диахронической, так и с синхронической точки зрения. Для
понимания сущности науки важно изучить ее исторический контекст. Соответственно, в
данном исследовании на примере произведения «Кутадгу билиг» был научно проанализирован
древнетюркский язык, который активно используется в современном языке в календаре.
Ключевые слова.
«Кутадгу билиг», «Дивони луг’отит тюрк», зодиак, Хут, Хамаль,
Саур, Джавза, Рак, Асад, Сунбула, Мезон, Акраб, Кавс, Джадий, Далв.
THE EXPRESSION OF THE NAMES OF THE CONSTELLATIONS
IN THE WORK “KUTADGU BILIG”
Mardanova Dilshoda Sadriddin qizi,
doctoral student of the Uzbek-Finnish pedagogical institute
Abstract.
It is a common fact that the science of linguistics often requires the study of each
concept in diachronic and synchronous aspects. In order to understand the essence of the science, it
is important to study its historical content. Therefore, in this study, the appearance of the names of
the constellations in the ancient Turkic language (which are actively used in our language today
regarding the calendar) was scientifically analyzed using the example of the work “Kutadgu bilig”.
121
Keywords.
“Kutadgu bilig”, “Devoni lug‘otit turk”, constellation, Hut, Hamal, Savr, Javzo,
Cancer, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiy, Dalv.
“Burj” so‘zi arabcha, astronomiyaga oid tushuncha bo‘lib, quyoshning yillik harakat yo‘li
bo‘ylab joylashgan o‘n ikkita yulduzlar turkumining majmuyi va ularning har biri (Hut, Hamal,
Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiy, Dalv)ni ifodalaydi.
“Qutadg‘u bilig” asarida nasriy va nazmiy muqaddimadan so‘ng 73 bob(fasl) nomining
fihrasti (mundarijasi) berilgan. 73 bobning dastlabki 11 bobi debocha bo‘lib, hamd, na’t,
Qoraxonga madhdan so‘ng beshinchi bobi aynan “Yetti sayyora va o‘n ikki burj” bayoniga
bag‘ishlangan [ 1: 80-83-betlar].
Muallif asarning ushbu bobida olamning yaratilishi (kosmogoniya),yetti kavokib va o‘n ikki
burj xususida bahs ochadi. Shoir dunyoning vujudga kelishini islomiy aqida bo‘yicha Yaratganning
“Kun! – Yaral,bo‘l!” so‘zlaridan kelib chiqib tushuntiradi. Yetti kavokib (Sekantur, O‘ngay,
Ko‘rud, Yashiq, Savit, Orzu, Yalchiq [1: 81-83-betlar]ning barchasi Allohning hukmi bilan
yaratilib, ularning harakati Qudratli zotning izmi bilan ekanligini bildiradi. Shundan so‘ng o‘n ikki
burjning o‘rni, holati, harakati haqida ma’lumotlar bayon etiladi:
…O‘n ikki
o‘kak
bulardan boshqadir,
Ayrimlari ikki xonali [ya’ni juft], ayrimlari bir xonali (toq)dir.
Qo‘zi
– bahorgi yulduz, so‘ng
Ud
keladi,
Erandiz Quchiq
bilan yaqin yuradi.
Qo‘rqmas
Arslon
bilan
Bug‘doyboshi
qo‘shnidir,
So‘ng
Ulgu, Chazan
va
Yay
eshi bo‘ldi.
Yana
O‘g‘laq
,
Ko‘nak
va
Baliq
keldi,
Bular tuqqach, osmon yorishdi …[1: 83-bet]
Yuqoridagi baytlar Abdulhamid Pardayev tabdilida quyidagicha keltirilgan:
…O‘n ikki bu
burj
ning o‘zga sirlari,
Biri juft xonali,toq qay birlari.
Hamal
bahorgi-yu so‘ngra
Savr
kelar,
Javzo-yu Saraton
yondoshib yurar.
Jasur
Asad
gachi qo‘shni
Sunbula,
Keyin
Mezon
,
Chayon
,qaysar
Qavs
ular.
Yana kelar
Jadiy
,
Dalv
-u ham
Baliq
Ular lutfi bilan yorishar borliq [2: 36-bet]
…O‘n ikki
o‘kak
bulardan boshqadir,
Ayrimlari ikki xonali[ya’ni juft],ayrimlari bir xonali(toq)dir.
“Qutadgu bilig”da “burj” ma’nosini bildirgan “
o‘kak
” so‘zi Mahmud Qoshg‘oriyning
“Devoni lug‘otit turk” asarida “
sandiq; tobut
” ma’nosi bildirgan so‘z sifatida keltirilgan.[DLT. I
jild.107-bet]
“Devon”da “o‘kakladi” fe’li “
ol tamig‘ o‘kakladi
“ shaklida “u shahar devoriga yulduzlarni
qo‘ndirdi” degan mazmunda “
yulduz
” ma’nosini ifodalab kelgan[DLT. I jild.299-bet]
Qo‘zi
– bahorgi yulduz, so‘ng
Ud
keladi,
Erandiz Quchiq
bilan yaqin yuradi.
Quyoshning osmondagi 12 ta yulduz turkumidan yillik o‘tishini ifodalash uchun “burj” so‘zi
bilan bir qatorda xalqaro nom sifatida “zodiak” atamasi qo‘llaniladi. Masalan, “Qo‘y burji” va
"Aries zodiagi" — bir xil tushunchani anglatadi. Juda qadim zamonlardanoq zodiakal yulduzlarning
koʻpchiligi hayvonlar nomlari bilan atalgan.Zodiak atamasi ham yunoncha “zodiakos”,
zoon –
hayvon
o‘zagidan olingan. Asarda keltirilgan
Qo‘zi
–
Qo‘y,
Ud –
Buzoq
,
Quchiq –
Qisqichbaqa,
Arslon –
Sher
, Chazan -
Chayon
, Baliq –
Baliq
hayvon nomlarini ifodalaydi.
Ud
leksemasining “Devon”da ham “
sigir
” ma’nosini ifodalishi hamda turklar qabul qilgan
o‘n ikki yildan biri “
ud yili
” – sigir yili deb atalishi aytib o‘tilgan.[DLT. I Jild – 80-bet]
122
Chazan
leksemasi ham “o‘rgimchaksimonlar sinfiga mansub, bo‘g‘im oyoqlilar turkumiga
kiruvchi zaharli hasharot –
chayon
” semasini ifodalaydi. Ilk qadimgi turkiy tillarning fonetik
qurilishiga xos xarakterli belgilaridan biri “d”lashishdir. Bu davrlar turkiy tillarda tarixiy jihatdan
qadimgi “r>t/d > s/z” undosh tovushlarining “y” ga o‘tish hodisasi paydo bo‘ladi va rivojlanadi.
Masalan, XI asrda “y – s/z” mosligi Mahmud Qoshg‘ariyning devonida sanab o‘tilgan tillardan
faqat qarluq qabila ittifoqi tarkibiga kirgan chigil tilida saqlanib qolgan. Jumladan, chigil tilida
qisman qipchoq,o‘g‘uz,yag‘mo qabilalari tilida ham “azoq” (ayaq), azig‘(ayiq), (tozti) to‘ydi kabi
so‘zlar “y” undoshi o‘rnida “z”, “dz” talaffuzli undoshi qo‘llanilgan. [3: 108-bet]
Yuqoridagi fikrlarga asoslanib, “Qutadg‘u bilig”dagi
Chazan
leksemasini ham turkiy
tillarning fonetik qurilishiga xos xarakterli belgisiga ega so‘z sifatida qarashimiz mumkin. “
Chazan
> chayan
” – “y” undoshi o‘rnida “z” talaffuzli undoshi qo‘llanilgan.
Yana
O‘g‘laq
,
Ko‘nak
va
Baliq
keldi,
Bular tuqqach,osmon yorishdi
Asardagi
Ko‘nak
leksemasi
Dalv (Qovg‘a)
burjiga to‘g‘ri keladi.
Ko‘nak
so‘ziga “Devoni
lug‘otit turk”da “
obdasta
” deb izoh berilgan.[DLT I jild.373-bet] “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da
“
qimiz solib qo‘yish uchun,suyuqliklar saqlash uchun maxsus ravishda teridan qilingan
idish,sanoch,mesh
” deya izohlangan.[O‘TIL I jild – 415-bet; II jild – 19-bet.]
Qovg‘a
so‘zi esa
dialektlarda “
yog‘och paqir,chelak
”ma’nosida ishlatiladi[O‘TIL II jild – 592-bet] Demak, bu
leksemalarni birlashtiruvchi sema
suyuqlik,
ya’ni
suv
deyishimiz mumkin.
Dalv (Qovg‘a)
zodiakda
ham
Aquarius
, ya’ni lotincha “
suv tashuvchi
”deyiladi.
Turkiylar geografik va tarixiy jihatdan boy madaniy merosga ega. Bu esa tarixiy va
zamonaviy matnlarning leksik-semantik jihatdan boyligida o‘z aksini topgan. Yuqorida tadqiq
etilgan “Qutadg‘u bilig” asaridagi burj nomlari ham turkiylarning so‘z boyligi, olam va odam
haqidagi qarashlari, koinot qonuniyatlarini kuzatish va turmush tajribalariga suyanish asosida
chiqargan xulosalari, ruhiy holati, etnik va estetik tuyg‘ularidan darak beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Nashrga tayyorlovchi Qayum Karimov. –Toshkent: “Fan”
nashriyoti,1972. – 964 bet [80-83-betlar].
2.
Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig. Abdulhamid Pardayev tabdili. –Toshkent: Yangi asr avlodi,
2020. – 560 b.[36-bet]
3.
Sanaqulov U. O‘zbek adabiy tili tarixining ilk davrlari (V–XIV asrlar) O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa ijodiy uyi, 2004. – 280 b.] (108-bet)
4.
Abdurahmonov G. (2011). To‘xliyev B, Rustamov A, Dadaboyev H. Qutadgu bilig. I, II,
III,IV, V jildlar. – Toshkent: Jahon print, 2011. – 859 b.
5.
Абдурахмонов Г. Узбек халки ва тилининг шаклланиши хакида. - Тошкент, 1999. – 88 б.
6.
Абдурахмонов F, Шукуров Ш. Узбек тилининг тарихий грамматикаси. –
Тошкент:Укитувчи, 1973. – 320 б .
7.
Абдурауф Фитрат. Энг эски турк адабиёти намуналари. - Тошкент, Мумтоз суз 2008. –
248 6.
8.
Маҳмуд Кошғарий. Девону луғотит турк.(I,II,III жилдлар).—T., 1963.
9.
Узбек тилининг изохли лугати. I жилд. – М., 1981.
10.
Узбек тилининг изохли лугати. ІI жилд. – М., 1981.
11.
Холмуродова М. Холмуродова М. "Кутадгу билиг" лексикаси. Филол. фан. фалc.док.
(Phd). дисс.- Тошкент, 2019. – Б. 100.
12.
Anorqulova, O. N. K. (2021). Interpretation of the concept of father in some oral and written
sources.
Current research journal of philological sciences
,
2
(07), 20-24.
13.
Yoqubov, I. (2025). Uzbek Spelling Rules: History, Principles, and Modern
Applications.
Pedagogika, psixologiya va ijtimoiy tadqiqotlar jurnali
,
4
(2), 20-26.
123
14.
Kamol o‘g‘li, H. H. (2024, October). The Role of Auxiliary Words in the Formation of
Phraseological Units. In
International Conference on Adaptive Learning Technologies
(Vol.
10, pp. 55-56).
