109
“DEVONU LUGO‘TIT TURK” QO‘LYOZMASIDA BERILGAN
HASHAROTLAR (INSECTORUM) KLASSIFIKATSIYASI
Sobitov A’zamxon Tursunpo‘lot o‘g‘li,
Namangan davlat universiteti Jahon tillari fakulteti
Fakultetlararo chet tillar kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya
. Mazkur maqolada XI asrga tegishli Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu
lug‘otit turk” (Turkiy so‘zlar devoni) qo‘lyozmasi tarkibida kelgan ikki qanotlilar, parda qanotlilar,
qo‘sh parda qanotlilar, yumshoq qanotlilar, o‘rgimchaksimonlar, xalitseralilar turkumiga kiruvchi
hasharot nomlarining qiyosiy tahlil to‘g‘risida so‘z yuritiladi. Mazkur zoonimlarning ayrimlari
yakka so‘z holatida, ayrimlari esa adabiy janrlar hisoblanmish maqol hamda she’riy parchalar
tarkibida kelgan bo‘lib, mazkur zoonimlar batafsil izohlar va ta’riflar bilan boyitilgan.
Qo‘lyozmada kelgan qadimgi turkiy va o‘g‘uzcha hasharotlar nomlarini bugungi kundagi o‘zbek
tili nutq jarayonlarida ishlatib kelinayotgan shakli bilan qiyoslashda “O‘zbek tili izohli lug‘ati”
dan keng foydalanilgan.
Kalit so‘zlar.
Hasharot, entomologiya, qattiq qanotli hasharotlar, arxaik, umurtqasizlar,
bo‘g‘imoyoqlilar, semantika, etimologiya, semantik o‘zgarishlar, organik suyuqliklar, subtropik,
instinkt, himoya qobig‘i, bargxo‘r, fonetik o‘zgarish.
“DEVONU LUGO‘TIT TURK” EL YAZISINDA VERİLEN
BÖCEKLERİN SINIFLANDIRILMASI (İNSECTORUM)
Sobitov A’zamkhon Tursunpo‘lot oglu,
Namangan devlet üniversitesi Dünya dilleri fakültesi
Yabancı diller bölümü öğretim görevlisi
Özet.
Bu makalede, Kaşgarlı Mahmud’un "Devonu lug‘otit turk" (Türkçe Sözcükler Sözlüğü)
adlı eserinin 11. yüzyıla ait el yazması metninde yer alan Diptera, Hymenoptera, Hymenoptera,
Yumuşak kanatlılar, Araknidler ve Chalicereae familyalarına ait böcek adlarının karşılaştırmalı
analizi ele alınmaktadır. Bu zoonimlerin bir kısmı tek kelime olarak karşımıza çıkarken, bir kısmı
da edebi türler olarak kabul edilen atasözleri ve şiir metinleri şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bu
zoonimler detaylı açıklamalar ve tanımlarla zenginleştirilmiştir. El yazmasında bulunan eski Türk
ve Oğuz böcek adlarının, günümüz Özbek konuşma dilinde kullanılan biçimleriyle karşılaştırılması
amacıyla "Özbek Dili Açıklamalı Sözlüğü"nden yaygın olarak yararlanılmıştır.
Anahtar kelimeler.
Böcek, entomoloji, sert kanatlı böcekler, arkaik, omurgasızlar,
eklembacaklılar, semantik, etimoloji, semantik değişimler, organik sıvılar, subtropikler, içgüdü,
koruyucu kabuk, yaprak yeme, fonetik değişim
КЛАССИФИКАЦИЯ НАСЕКОМЫХ (INSECTORUM),
ДАННАЯ В РУКОПИСИ «ДИВАН ЛУГАТ АТ-ТУРК»
Собитов Аъзамхон Турсунпулотович,
преподаватель Факультет мировых языков
межфакультетской кафедры иностранных языков
Наманганского государственного университета
Аннотация.
В данное статье рассматривается сравнительный анализ названий
насекомых, принадлежащих к семействам Двукрылые, Перепончатокрылые, Двукрылые,
110
Мягкокрылые насекомые, Паукообразные, Чаша, которые включены в рукопись XI века
Махмуда Кашгари «Диван лугат ат-турк» (Словарь турецких слов). Некоторые из этих
зоонимов представляют собой отдельные слова, в то время как другие представляют собой
пословицы и поэтические отрывки, которые считаются литературными жанрами. Эти
зоонимы дополнены подробными пояснениями и определениями. «Толковый словарь
узбекского языка» широко использовался для сопоставления древнетюркских и огузских
названий насекомых, встречающихся в рукописи, с формами, используемыми в современных
узбекских речевых процессах.
Ключевые слова.
Насекомое, энтомология, жесткокрылые насекомые, архаика,
беспозвоночные, членистоногие, семантика, этимология, семантические изменения,
органические жидкости, субтропики, инстинкт, защитная оболочка, листогрызение,
фонетические изменения.
CLASSIFICATION OF INSECTS (INSECTORUM) GIVEN IN THE
MANUSCRIPT “DEVONU LUGO‘TIT TURK”
Sobitov Azamkhon Tursunpo‘lotovich,
teacher of the Faculty of world languages
interfaculty department of foreign languages
Namangan State University
Annotation.
In this article, it is stated that the comparative analysis of insect names
belonging to the families of dipterans, hymenopterans, hymenopterans, soft-winged insects,
arachnids, and halicerans, which are included in the manuscript of Mahmud Kashgari’s "Devonu
lug‘otit turk" (Turkish Dictionary of Words) dating back to the 11th century. Some of these zoonyms
are found as single words, while others are found in proverbs and poetic fragments, which are
considered literary genres. These zoonyms are enriched with detailed explanations and definitions.
The "Uzbek tili izhohli lu’ati" (Uzbek explanatory dictionary) was widely used to compare the
ancient Turkic and Oghuz insect names found in the manuscript with the forms used in modern
Uzbek speech processes.
Keywords.
Insect, entomology, hard-winged insects, archaic, invertebrates, arthropods,
semantics, etymology, semantic changes, organic fluids, subtropics, instinct, protective shell, leaf-
eating, phonetic change.
Tabiatda hasharotlar turli-tuman va katta ahamiyatga ega. Ular butun quruqlikni egallagan
bo‘lib, ayniqsa sernam subtropik yerlarda keng tarqalgan. Koʻpchiligi yerda, yana bir qator turlari
suvda yashaydi, baʼzilarining hayoti tuproq bilan bogʻliq. Hasharotlar xilma-xil mahsulotlar bilan
oziqlanib, tabiatda moddalar alma-shinuvida ishtirok etadi. Hasharotlarning juda koʻp turlari
oʻsimliklar zarar-kunandalari hisoblanib, hayvonlar va odamlarga zarar keltiradigan turlari ham
talaygina. Oʻsimliklarni changlatishda, begona oʻtlarni yoʻqotishda ham hasharotlarning roli katta.
Hashoratlar xilma-xilligi va ularning olamini entomologiya fani, foydali hasharotlardan amaliyotda
foydalanish va zararkunanda hasharotlarlarga qarshi kurash usullarini qishloq xoʻjaligi
entomologiyasi fani oʻrganadi [1, 76 b.].
B.Abdushukurov o‘z ilmiy tadqiqot ishida qadimgi turkiy qo‘lyozmalar tarkibida kelgan
hasharotlar sinfiga oid zoonimlarni leksik-semantik jihatdan parazit hasharotlar, qo‘sh qanotli
hasharotlar, tangacha qanotli hasharotlar, to‘g‘ri qanotli hasharotlar, qattiq qanotli hasharotlar kabi
kichik guruhlarga ajratib tahlil qiladi. Mazkur zoonimlarning aksariyati Mahmud Qoshg‘ariyning
“Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida qayd etilgan bo‘lib, turli davrga oid boshqa qo‘lyozmalar
tarkibida kelgan hasharotlar bilan qiyosiy tahlil qilingan [2, 7 b.].
Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida kichik chivin ma’nosini
anglatuvchi so‘z
ўjäp
shaklida berilgan va o‘g‘uzcha deb qo‘shimcha kiritib ketilgan bo‘lsa [3, 112
b.], o‘zbek tili izohli lug‘atida esa ushbu zoonim shunday izohlanadi:
“chivin – ikki qanotli, uzun
111
mo‘ylovli, qon so‘ruvchi mayda hasharot”
[4, 478 b.], ikki qanotlilarning kenja turkumiga
kiruvchi, tanasi va oyoqlari ingichka, asosan lichinkalik davrida oziqlanadigan, suvda, nam
tuproqda, o‘simliklar to‘qimasida va chirindilar orasida yashovchi hasharotlardir [5, 6 b].
Qoshg‘ariy qo‘llanmasida kelgan
ўjäp
hozirgi kunda lingvistik jihatdan arxaik so‘zga aylanib,
iste’moldan chiqib ketgan. Mazkur qo‘lyozmada ari ma’nosida ishlatiluvchi so‘z –
apï
tarzida
berilib, “ari, asal ari” deya izohlangan. Ushbu so‘z o‘zbek tili izohli lug‘atida parda qanotli
hasharotlarning yirtqich va chaqadigan bir turi deya izohlangan, yana boshqa manbalarda panja
tukari va uzun naychali hartumga ega, asosan jamoa bo‘lib yashovchi hamda gulli o‘simliklarning
changlanishida katta ahamiyatga ega chaquvchi pardaqanotlilar katta oilasiga kiruvchi hasharot
hisoblanadi [6, 891 b.]. “Devon” da berilgan
apï
so‘zi esa hozirgi kunga qadar biroz fonetik
o‘zgarishga uchragan bo‘lsada, o‘z shakli va ma’nosini saqlab qolganiga guvoh bo‘lishimiz
mumkin.
Pashsha ma’nosini beruvchi hayvon nomi “Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida
cинак
tarzida berib ketilgan [7, 21 b.]. O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu zoonim shunday izohlanadi:
pashsha – yoz faslida juda ko‘payib ketadigan, turli suyuq organik moddalar bilan oziqlanadigan
qo‘sh parda qanotli hasharot. Bundan xulosa chiqarish mumkinki, qo‘lyozmada kelgan
cинак
so‘zi
hozirgi kunga arxaik so‘zga aylanib qolgan. Ayrim manbalarda pashshalar ikki qanotlilar turkumiga
kiruvchi, ayrim turlari har xil o‘tkir ichak kasalliklari, jumladan ich terlama, ichburug‘, vabo
tarqatuvchi sinantrop tur deya ta’riflab ketilgan.
Qo‘lyozmada adabiy janr bo‘lmish maqol tarkibida kelgan hasharotlardan biri bu – ko‘k
pashsha, so‘na ma’nolarida ishlatiladigan so‘z
кöгäкўн
shaklida berilgan bo‘lib, “ko‘k pashsha,
mol pashshasi (so‘na)” deya ta’riflab ketilgan va maqolda shunday kelgan:
iккi буғра ïкäшўр
öтрä кöгäкўн jанчïлур
–
ikki ayg‘ir olishadi va tishlashadi. Oralarida so‘na halok bo‘ladi
. Bu
maqol ikki botir urushib, orada kuchsizlar halok bo‘lishiga ishora qilib aytiladi. Ushbu termin
o‘zbek tili izohli lug‘atida ikki qanotlilarga mansub, kalta mo‘ylovli hasharot bo‘lib, urg‘ochisi
hayvonlar, ba’zan odam qonini so‘radigan, erkagi gullar shirasi va boshqa suyuqliklar bilan
oziqlanadigan yirik pashsha deya ta’riflanadi. Ikki qanotlilarga mansub kalta mo‘ylov hasharotlar
opilasiga kiruvchi, umumrtqali hayvonlar terisini oson teshuvchi, o‘rmon va cho‘l mintaqalarida
keng tarqalgan hasharot. Yuqoridagi qo‘lyozmada kelgan
кöгäкўн so‘zi
bugungi kunda o‘zbek tili
iste’molida o‘z shaklini yo‘qotgani holda arxaik so‘zga aylanib, uni o‘rnida so‘na so‘zidan
foydalanib kelinmoqda.
Qo‘lyozmada hozirgi kunda qo‘ng‘iz ma’nosini anglatuvchi so‘z бöj (o‘g‘uzcha) tarzida
berilgan. O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu zoonimga shunday izoh beriladi: “qo‘ng‘iz – qattiq
himoya qobig‘i bilan qoplangan hasharotlarning umumiy nomi”. Asosiy qismi yumshoqqanotlilar
turkumiga kiruvchi, o‘simliklarga zarar yetkazuvchi instikti bilan bargxo‘r, asal bilan oziqlanishiga
qarab asalxo‘r, yog‘och po‘stloqlari bilan kun kechirishiga qarab po‘stloqxo‘r kabi tiplarga bo‘linib
ketadi [8, 49 b.].
“Devonu lug‘otit turk” qo‘lyozmasida o‘rgimchak ma’nosida ishlatiluvchi hasharot nomi
шутï
shaklida berilgan [9, 224 b.]. Bugungi kunda
шутï
so‘zi leksik jihatdan eskirgan bo‘lib,
o‘rgimchak shaklida nutqa foydalanib kelinmoqda, Aksariyat zoologik manbalarda shunday
ta’riflanadi “o‘rgimchak – o‘rgimchaksimonlar oilasiga mansub, zararkunanda va boshqa
umurtqasizlar bilan oziqlanuvchi, asosan quruqlikda yashovchi bo‘g‘imoyoqlar tipiga mansub
hasharot”.
Chayon ma’nosida ishlatiladigan so‘z Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”
qo‘lyozmasida
чазан
tarzida berilib, she’riy parchada shunday kelgan:
Cӭндä қопар чазанлар,
Кузғу сiнäк jïланлар.
Дӱк мïн қуjу тӱмӭнлар,
қузруқ тiкiб jӱгрӱшӱр
. ya’ni
qish bilan yoz tortishuvini ta’riflab, qish yozga aytadi: senda
chayonlar, pashsha, chivinlar, xalqqa ozor beruvchi xar xil hasharotlar bor. Senda ilonlar
dumlarini o‘rab (gajjak qilib) xalqqa hamla qiladilar
. O‘zbek tili izohli lug‘atida ushbu zoonim
112
shunday izohlanadi: “chayon – o‘rgimchaksimonlar sinfiga mansub bo‘lgan bo‘g‘imoyoqlilar
turkumiga kiruvchi zaharli hasharot”. Xalitseralilar kenja tipiga mansub bo‘g‘imoyoqlilar sinfiga
kiruvchi, boshko‘kragi yaxlit qalqon bilan qoplangan, spermatoforlar yordamida urug‘lanadigan
hasharot [10, 71 b.].
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”
qo‘lyozmasida kelgan hasharot nomlari birinchi navbatda nafaqat adabiyotshunos va
qo‘lyozmashunos balki zoologiya soxasi tadqiqotchilari uchun ham mazkur zoonimlarning
etimologiyasi, tabiati, semantikasi va lingvistik o‘zgarishlarini tadqiq etishda qimmatli manba
bo‘lib xizmat qiladi. Qolaversa, qo‘lyozmada she’riy parchalar tarkibida kelgan ayrim zoonimlar
inson tabiati, harakteri hamda ijtimoiy sifatlarini yoritishda beqiyos ahamiyatga ega. Misol
tariqasida qo‘lyozmada kelgan quyidagi izohga e’tibor qaratsak,
iккi буғра ïкäшўр öтрä кöгäкўн
jанчïлур
–
ikki ayg‘ir olishadi va tishlashadi. Oralarida so‘na halok bo‘ladi
. Mazkur maqol ikki
botir urushib, orada kuchsizlar halok bo‘lishiga ishora qilib aytiladi. Eng asosiysi mazkur izlanishlar
soxa rivoji uchun oz bo‘lsada o‘z hissasini qo‘shibgina qolmay, keying tadqiqot ishlari uchun
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabıyotlar ro‘yxatı:
1.
Мурадов С. А, Вредне и полезно насекомне клопчатника и дубикс сельскохозяйственной
культуры Узбекистана. 1977.
2.
Abdushukurov. B, “XI-XIV asrlar turkiy yozma manbalar tilidagi zoonimlar” nomli diss.
Ozbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi X.S.Sulaymonov nomidagi qo‘lyozmalar instituti.
– 1998, Toshkent. 7 - b
3.
Mуталлибов. С, (
таржимон ва нашрга та нашрга тайёрловчи
) Маҳмуд Қошғарийнинг
“Девону луғотит турк (Туркий сўзлар девони)” қўлёзмаси, Ўзбекистон ССР Фанлар
академияси A.С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт институти ва Абу Райҳон Беруний
номидаги Шарқшунослик институти, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, I
том, №: 81. Тошкент. 1963. 112, 114 - бб.
2.
Мадвалиев. A ва бошқалар, “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”, Ўзбекистон Республикаси
Фанлар академияси, Алишер Навоий номидаги тил ва адабиёт институти, “Ўзбекистон
миллий энсиклопедияси” давлат илмий нашриёти, Тошкент. 2021. 478, 97, 243, 615, 410,
444 - бб.
3.
Виноградова Е. Б., Карпова С. Г.
. Сезонные и суточные ритмы кровососущих комаров
.
СПб.: Зоологический институт РАН, 2010.
4.
Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси, «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат
илмий нашриёти Тошкент. 2010. 891 - b.
5.
Mуталлибов. С, (
таржимон ва нашрга та нашрга тайёрловчи
) Маҳмуд Қошғарийнинг
“Девону луғотит турк (Туркий сўзлар девони)” қўлёзмаси, Ўзбекистон ССР Фанлар
академияси A.С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт институти ва Абу Райҳон Беруний
номидаги Шарқшунослик институти, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, II
том, №: 81. Тошкент. 1963. 21, 332 - бб.
6.
Ergasheva X., Egamberdiyev M. Entomologıya. O‘quv uslubiy qo‘llanma, - Namangan
Namangan davlat unıversıtetı,. 2023.
7.
Mуталлибов. С, (
таржимон ва нашрга тайёрловчи
) Маҳмуд Қошғарийнинг “Девону
луғотит турк (Туркий сўзлар девони)” қўлёзмаси, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси
A.С. Пушкин номидаги тил ва адабиёт институти ва Абу Райҳон Беруний номидаги
Шарқшунослик институти, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, III том, №:
81. Тошкент. 1960. 224, 237, 378, - бб.
8.
Richard J. Howard, Gregory D. Edgecombe, David A. Legg, Davide Pisani, Jesus Lozano-
Fernandez.
Exploring the evolution and terrestrialization of scorpions (Arachnida: Scorpiones)
with rocks and clocks // Organisms Diversity & Evolution. -2019-03-01. - Vol. 19, iss. 1. -P.
113
71-86.
ISSN 1618-1077. DOI:10.1007/s13127-019-00390-7.
Архивировано 18 avgust
2023 года.
Internet manbalar:
www.kh-davron.uz/kutubxona/multimedia/mahmud-koshgariy-va-uning-
devoni-lugatit-turk-asari-videodars-devoni-lugatit-turk-3-jildlik.html
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Devonu_lug%CA%BBotit_turk
4.
https://www.intereuroconf.com/index.php/ispc/article/download
5.
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/download/27903/28
6.
https://in-academy.uz/index.php/yo/article/download/30310/19406/30119
