403
TURKIY TILLI XALQLAR ADABIYOTIDA EPOS
JANRINING TARAQQIYOTI
Nurmuxamedova Moxira Uralovna,
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti oqituvchisi
mohiranurmuhamedova63@gmail.com
Annotatsiya.
Adabiyot, bir jamiyatning madaniy merosini, qadriyatlarini va tarixini aks
ettiruvchi muhim vositadir. Ayniqsa, epik adabiyot xalqning tarixiy kurashini, qahramonliklarini va
madaniy boyliklarini chuqurroq taqdim etadi. Turk tilida so‘zlashuvchi xalqlarning adabiyotida
ham epos janri, an'anaviy va zamonaviy adabiyotning asosiy poydevorlaridan biriga aylangan.
Epos – bu xalqlarning qahramonlik hikoyalarini, katta urushlarini, mifologik rivoyatlarini va
jamiyatlarning turmush tarzini ifodalovchi uzun va keng qamrovli adabiy janrdir. Turkiy tilli
xalqlarning adabiyotida epos, O‘rta Osiyodan Anadoluigacha bo‘lgan keng bir hududda, turli
davrlarda muhim rol o‘ynagan.
Kalit so‘zlar.
Epos, doston,
Urxun-Enasoy yozuvlari,
yozma manbalar,
an’ana,
xalq
qahramoni, adabiy janr.
РАЗВИТИЕ ЭПОСА В ЛИТЕРАТУРЕ ТЮРКОЯЗЫЧНЫХ НАРОДОВ
Нурмухамедова Мохира Ураловна,
преподаватель Узбекско-Финского педагогического института
Аннотация
. Литература является важным средством, отражающим культурное
наследие, ценности и историю общества. Особенно эпическая литература глубже
представляет историческую борьбу народа, его героизм и культурные богатства. В
литературе тюркских народов жанр эпоса стал одним из основополагающих элементов как
традиционной, так и современной литературы. Эпос – это длинный и охватывающий
литературный жанр, который выражает героические сказания народов, великие войны,
мифологические предания и образ жизни обществ. В литературе тюркских народов эпос
играл важную роль в различные исторические периоды на обширной территории от
Центральной Азии до Анатолии.
Ключевые слова
. Эпос, дастан, Урхун Энасой, письменные источники, традиция,
народный герой, литературный жанр.
THE DEVELOPMENT OF THE EPIC GENRE IN THE
LITERATURE OF TURKIC-SPEAKING PEOPLES
Nurmuxamedova Moxira Uralovna,
teacher at Uzbekistan-Finish pedagogical institute
Abstract
. Literature is an important tool that reflects the cultural heritage, values, and
history of a society. In particular, epic literature presents a deeper understanding of the historical
struggles, heroism, and cultural wealth of a people. In the literature of Turkic-speaking peoples, the
epic genre has become one of the foundational elements of both traditional and modern literature.
The epic is a broad and expansive literary genre that expresses the heroic tales, great wars,
mythological stories, and ways of life of societies. In the literature of Turkic peoples, the epic has
played a significant role in various periods across a wide region, from Central Asia to Anatolia.
Keywords
. Epic, dastan, Urxun Enasoy Writings, written sources, tradition, national hero,
literary genre.
404
TÜRK DİLİ KONUŞAN HALKLARIN EDEBİYATINDA
EPOS JENRİNİN GELİŞİMİ
Nurmuxamedova Moxira Uralovna
Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü öğretmeni
Özet
. Edebiyat, bir toplumun kültürel mirasını, değerlerini ve tarihini yansıtan önemli bir
araçtır. Özellikle epik edebiyat, bir halkın tarihi mücadelelerini, kahramanlıklarını ve kültürel
zenginliklerini daha derinlemesine sunar. Türk dili konuşan halkların edebiyatında da epos türü,
geleneksel ve modern edebiyatın temel unsurlarından biri haline gelmiştir. Epos, halkların
kahramanlık hikayelerini, büyük savaşlarını, mitolojik öykülerini ve toplumların yaşam tarzlarını
ifade eden geniş kapsamlı bir edebi türdür. Türk halklarının edebiyatında epos, Orta Asya'dan
Anadolu'ya kadar geniş bir alanda, farklı dönemlerde önemli bir rol oynamıştır.
Anahtar kelimeler
. Epos, doston, Urxun Enasoy Yazıları, yazılı kaynaklar, gelenek, ulusal
kahraman, edebi tür.
Epos, odatda, doston shaklida xalq orasida og‘zaki tarzda o‘tkaziladigan, katta qahramonlik
voqealarini, tabiatdan tashqi kuchlar bilan kurashishni va milliy tarixiy hodisalarni tasvirlaydigan
adabiy janrdir. Epos, qahramonlik, millatning birligi, ozodlik kurashi kabi umumbashariy mavzular
asosida quriladi. Turkiy tilli xalqlar adabiyotida epos, ko‘pincha, qahramonlarning boshidan
kechirgan katta voqealar, qiyinchiliklar va ularni yengishlariga asoslanib shakllanadi. Epos turida,
xalqning kollektiv xotirasiga chuqur o‘rnashgan qahramonlik va xalq dоstоnlari asosiy o‘rinda
turadi.
Turkiy tilli xalqlarining epos an’analari, O‘rta Osiyoda Urxun Enasoy Yozuvlari va
Ko‘ktürklar davrigacha borib tarqaladi. Ushbu davrda yozuvga olingan ilk matnlar turkiy tilli
xalqlarining tarixiy va madaniy xotirasini yaratgan va shu bilan birga epos an'anasining asosiy
poydevorlarini qo‘ygan. Urxun Enasoy Yozuvlari, bir turdagi epos deb hisoblanmasa-da, turkiy tilli
xalqlarning ilk yozma manbalaridan biri bo‘lib, qahramonlik va xalqning birligi kabi mavzularni
yoritganligi tufayli eposning prekursori hisoblanishi mumkin.
Turkiy tilli xalqlar O‘rta Osiyodan ko‘chib o‘tgan sari, epos an'analari ham bu xalqlar bilan
birga turli hududlarga tarqaldi. Ko‘chmanchi jamiyatlarda og‘zaki tarzda o‘tkaziladigan
qahramonlik hikoyalari xalq orasida katta o‘rin tutdi. Ushbu afsonalar, vaqt o‘tishi bilan og‘zaki
adabiyotning eng muhim janrlaridan biri bo‘lgan dostonlarni yaratdi.
Turkiy tilli xalqlarining adabiyotidagi epos an’anasi, turli hududlarda boy tarzda
shakllangan. Anadolu, Qora dengiz hududidan O‘rta Osiyogacha bo‘lgan keng bir hududda, har bir
xalqning o‘ziga xos qahramonlik hikoyalari va dostonlari mavjud. Ushbu asarlar xalqning kundalik
hayotida muhim o‘rin tutadi va ko‘pincha, dostonlar, qahramonlik, muhabbat, urush va mifologik
unsurlar bilan ichki aloqada bo‘ladi.
Alpomish eposi, turkiy tilli xalqlarining eng muhim dostonlaridan biri sifatida, O‘rta
Osiyodan Anadoluigacha bo‘lgan keng hududda chuqur izlar qoldirgan. Ushbu doston, turkiy tilli
xalqlarining tarixiy kurashlarini, qahramonliklarini, madaniy qadriyatlarini va an'analari aks
ettiruvchi muhim adabiy asardir. Alpomish, nafaqat shaxsiy qahramonlik, balki ijtimoiy
qadriyatlarni ulug‘laydigan bir qahramon sifatida, Turkiy tilli xalqlarning umumiy xotirasida
muhim o‘rin tutadi.
Alpomishning eposi, qahramonlik, adolat, sevgi va erkinlik kabi mavzular atrofida
shakllanadi va bu mavzular faqat shaxsiy qahramonlik bilan cheklanib qolmay, balki xalqning
ijtimoiy tuzilmasi va madaniyatini ham chuqurroq o‘rganadi. Alpomishning xalq qahramoni sifatida
tasvirlanishi, uni faqat jismoniy kuchi bilan emas, balki axloqiy va etika qadriyatlariga bo‘lgan
sadoqat bilan ham ajralib turishini ta'minlaydi. Epos, shuningdek, xalqning an'anaviy turmush
tarzini, urush strategiyalarini, e'tiqodlarini va tabiat bilan bo‘lgan munosabatini ham tasvirlaydi.
405
Turkiy tilli xalqlar adabiyotida Alpomish, qahramonlik dostoni sifatida muhim o‘rin
egallaydi. Epos, Turklarning tarixiy o‘tmishida, xalqning qarshilik ko‘rsatishi va erkinlik uchun
kurashishi bilan uzviy bog‘langan holda, turli madaniy va geografik hududlarda turlicha shakllarda
etkazilgan. Ushbu doston, nafaqat adabiy durdonalar sifatida, balki Turk madaniyatining muhim
qismiga aylangan. Alpomishning adabiy qiymati, faqat bir qahramonlik hikoyasini taqdim etish
bilan cheklanmay, balki Turkiy tilli xalqlarning qadriyatlari va madaniyatini saqlashda davom etadi.
Turk xalq adabiyotining eng mashhur eposlaridan biri
Dede Korkut Hikoyalari
’dir. XX
asrda O‘rta Osiyoda boshlangan va keyinchalik Anadoliyaigacha tarqalgan ushbu hikoyalar, O‘g‘iz
turklarining hayoti va qahramonliklarini tasvirlaydi. Hikoyalar, tabiatdan tashqari kuchlar bilan
kurashish, qahramonlik, xalq orasida birlik va hamjihatlik kabi mavzular atrofida shakllanadi. Dede
Korkut, ushbu hikoyalarda nafaqat donishmand rahbar, balki xalqning qadriyatlarini himoya
qiluvchi bir shaxs sifatida tasvirlanadi.
Qirg‘iz turklarining mashhur
Manas eposi
ham Turk xalqlari orasidagi eng katta epik
asarlardan biridir. Ushbu epos, Manas nomli qahramonning liderligida Qirg‘iz xalqining
dushmanlariga qarshi olib borgan kurashlarini bayon etadi.
Manas eposi
tarixiy hodisalar bilan
ichki aloqada bo‘lib, qahramonlik, xalqning birligi va ozodligi kabi umumbashariy mavzularni o‘z
ichiga olgan. Turkiy tilli xalqlar orasida eng uzun va keng qamrovli eposlardan biri hisoblangan
Manas
, an'anaviy epos an'analarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.
Turkiy tilli xalqlar adabiyotining yana bir muhim asari
Go‘ro‘gli eposidir
. turkmanlar
orasida keng tarqalgan ushbu epos, Go‘ro‘gli nomli xalq qahramonining, zolim rahbarlarga qarshi
olib borgan kurashini tasvirlaydi.
Go‘ro‘gli
, xalqning sevgan va zolimlarga qarshi bosh ko‘targan
qahramoni sifatida tasvirlanadi. Eposning nafaqat tarixiy, balki xalqning madaniy qadriyatlari bilan
shakllangan tuzilishi mavjud. Aynan xalqning madaniy, etnik va ijtimoiy merosi orqali yaratilgan
o‘ziga xos bir jamiyat yoki tizimni anglatishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, an'analar, urf-odatlar, til,
san'at va boshqa madaniy elementlarning jamiyat tuzilishida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
Zamonaviy davrda epos janri, an'anaviy hikoya shakllaridan o‘zgargan holda roman, teatr va
kino kabi yanada zamonaviy vositalar bilan ifodalana boshladi. Biroq, an'anaviy eposning asosiy
unsurlari, qahramonlik va xalqlarning kurashi mavzulari, bu yangi shaklda ham davom etmoqda.
Ayniqsa, turkiy tilli xalqlarning dostonlari, bugungi adabiyotda zamonaviy romanlar va kinoning
muhim ilhom manbaiga aylangan.
Xulosa.
Turkiy tilli xalqlar adabiyotida epos janri, xalqlarning madaniy kimligini, tarixiy
kurashlarini va qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim adabiy janrdir. Alpomish, Dede Korkut, Manas
va Go‘ro‘gli kabi dostonlar, ushbu an'ananing eng kuchli namunalarini tashkil etgan va Turkiy tilli
xalqlarning tarixi va madaniyatiga yorug‘lik tutgan. Epos, vaqt o‘tishi bilan turli hududlarda va turli
tarixiy davrlarda o‘zgarishlar ko‘rsatgan bo‘lsa-da, xalqlarning qahramonlik hikoyalari va
millatning birligini ta'kidlovchi mavzular, hali ham adabiyotning muhim bir qismiga aylangan.
Turkiy tilli xalqlarning epos an'anasi, madaniy merosning saqlanishida va xalqlarning tarixiy
kimligini tushunishda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Саримсоқов Б. “Алпомиш” эпоси ҳақида уч этюд. - Тошкент: Фан, 1999-йил, 115-б.
2.
Саримсоқов Б. Алпомиш – классик эпос намунаси. // Ўзбек тили ва адабиёти журнали,
1999, 3-9-б.
3.
Thema larousse sanat ve kültür: Türk-İslam. // Milliyet, 1993, 57-b.
4.
Имомов К., Мирзаев Т., Саримсоқов Б., Сафаров О. Ўзбек халқ оғзаки поетик ижоди.
– Тошкент: Ўқитувчи, 1990, 253-254-б.
5.
Nef'i ve Sihâm-ı Kazâ. Akçağ, 1998. 95-b.
