906
TABIAT VA INSON MUAMMOSINING ADABIYOTDAGI O‘RNI
Nurmuhamedova Maftuna Ulug‘bek qizi,
O‘zbekiston-Finlyandiya pedagogika instituti oqituvchisi
nurmuhamedovamaftuna@gmail.com
Annotatsiya.
Tabiat va inson o‘rtasidagi munosabatlar adabiyotda qadimdan o‘rganilgan
va tahlil qilingan mavzular sirasiga kiradi. Tabiat insonning ichki dunyosini, uning ruhiy va
ijtimoiy holatini shakllantiruvchi muhim omil sifatida aks etadi. Shu bilan birga, inson tabiatan
o‘zgarmas kuchlar va resurslardan foydalangan holda o‘z hayotini tashkil etadi. Adabiyotda tabiiy
muhit va insonning shu muhit bilan bo‘lgan o‘zaro aloqasi ko‘plab janrlarda, shu jumladan,
poeziya, proza va drama asarlarida yoritilgan. Ushbu maqolada tabiatning inson ruhiyatiga ta'siri,
adabiyotdagi tasviri va insonning tabiatga bo‘lgan munosabati o‘rganiladi. Ayniqsa, romantizm va
ekologik adabiyotda tabiiy olamning inson hayoti va taqdiri bilan bog‘lanishi chuqur tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar.
Tabiat, inson, adabiyot, muammo, romantizm, ekologik adabiyot, tabiatning
tasviri, ruhiyat, ijtimoiy holat, tabiiy olam, muhit, inson va tabiat aloqasi.
РОЛЬ ПРИРОДЫ И ПРОБЛЕМЫ ЧЕЛОВЕКА В ЛИТЕРАТУРЕ
Нурмухамедова Мафтуна Улугбек кызы,
преподаватель Узбекско-Финско педагогического института
Аннотация.
Отношения между природой и человеком являются объектом
исследования и анализа в литературе с древних времён. Природа отражает важный
фактор, который формирует внутренний мир человека, его психологическое и социальное
состояние. В то же время человек организует свою жизнь, используя неизменные силы и
ресурсы природы. В литературе естественная среда и взаимодействие между человеком и
этой средой освещаются во многих жанрах, включая поэзию, прозу и драму. В статье
рассматривается влияние природы на психику человека, её изображение в литературе и
отношение человека к природе. Особенно глубоко анализируется связь между природным
миром и жизнью человека, его судьбой в романтизме и экологической литературе.
Ключевые слова.
Природа, человек, литература, проблема, романтизм,
экологическая литература, изображение природы, психика, социальное состояние,
природный мир, окружающая среда, взаимоотношения человека и природы.
THE ROLE OF NATURE AND HUMAN PROBLEM IN LITERATURE
Nurmuhamedova Maftuna Ulug‘bek qizi,
teacher at the Uzbek-Finnish pedagogical institute
Abstract
. The relationship between nature and humans has been a subject of study and
analysis in literature since ancient times. Nature reflects an important factor that shapes the human
inner world, its psychological and social state. At the same time, humans organize their lives by
using the immutable forces and resources of nature. In literature, the natural environment and the
interaction between humans and this environment are illuminated in many genres, including poetry,
prose, and drama. This article examines the impact of nature on human psyche, its depiction in
literature, and the human relationship with nature. In particular, the connection between the
natural world and human life and destiny is deeply analyzed in romanticism and ecological
literature.
907
Keywords.
Nature, human, literature, problem, romanticism, ecological literature, depiction
of nature, psyche, social condition, natural world, environment, relationship between human and
nature.
DOĞA VE İNSAN SORUNUNUN EDEBİYATTAKİ ROLÜ
Nurmuhamedova Maftuna Ulug‘bek kızı,
Özbekistan-Finlandiya pedagoji enstitüsü öğretmeni
Özet
. Doğa ve insan arasındaki ilişki, antik çağlardan beri edebiyatın inceleme ve analiz
konusu olmuştur. Doğa, insanın iç dünyasını, psikolojik ve sosyal durumunu şekillendiren önemli
bir faktörü yansıtır. Aynı zamanda insanlar, doğanın değişmeyen güçlerinden ve kaynaklarından
yararlanarak hayatlarını düzenlerler. Edebiyat içinde, doğal çevre ve insanlar ile bu çevre
arasındaki etkileşim, şiir, düzyazı ve drama gibi birçok türde ele alınmıştır. Bu makalede, doğanın
insan ruhu üzerindeki etkisi, edebiyatındaki tasviri ve insanın doğa ile ilişkisi incelenmektedir.
Özellikle romantizm ve ekolojik edebiyat içinde, doğal dünyanın insan hayatı ve kaderiyle olan
bağlantısı derinlemesine analiz edilmektedir.
Anahtar kelimeler
. Doğa, insan, edebiyat, sorun, romantizm, ekolojik edebiyat, doğanın
tasviri, ruh hali, sosyal durum, doğal dünya, çevre, insan ve doğa arasındaki ilişki.
Adabiyotda tabiat, insonning aql-idroki, yashash tarzi, madaniy hayoti, tiriklik va maqsad
uchun kurashuvi masalalari qadimgi davrlardan buyon badiiy talqin etib kelinadi. Tabiatning
mo‘jizalarga va sinovlarga boyligi, g‘aroyibligi, insonning esa aqlidroki, tafakkuri bilan tabiat
ustidan hukmronlik qila olishi bilan bog‘liq muammolar jahon adabiyotida ham o‘zbek adabiyotida
ham keng yoritilganligini kuzatamiz. So‘nggi o‘n yillikda ekologiya misli ko‘rilmagan gullab-
yashnamoqda, biologiya, tabiatshunoslik va geografiya bilan yaqin aloqada bo‘lib, tobora muhim
fanga aylanib bormoqda. Endi "ekologiya" so‘zi barcha ommaviy axborot vositalarida uchraydi. Va
o‘n yildan ortiq vaqt davomida tabiat va insoniyat jamiyatining o‘zaro ta'siri muammolari nafaqat
olimlarni, balki yozuvchilarni ham tashvishga solmoqda.
Har doim tabiiy tabiatning noyob go‘zalligi qalamni olishga undadi. Qancha yozuvchilar
she’r va nasrda bu go‘zallikni kuylashdi!
O‘z asarlarida ular nafaqat hayratga tushishadi, balki sizni hayratda qoldiradilar,
iste'molchilarning tabiatga asossiz munosabati nimaga olib kelishi mumkinligi haqida
ogohlantiradilar. Bu mavzu XIX va XX asr rus adabiyotida alohida o‘rin tutgan va insonning tabiat
bilan o‘zaro aloqasi, uning ichki dunyosini tasvirlashda katta ahamiyat kasb etgan. Tabiat, asosan,
insonning ruhiy holati, uning ichki dunyosi va ijtimoiy sharoitlaridagi o‘zgarishlarni aks ettirish
uchun muhim vosita sifatida ishlatilgan.
Tabiat va inson o‘rtasidagi aloqalar juda kompleks va ko‘p qirralidir. Ular o‘zaro ta'sir va
qarama-qarshiliklarga boy bo‘lib, insonning tabiatga bo‘lgan munosabati uning hayoti, madaniyati
va qarashlariga katta ta'sir ko‘rsatadi. Tabiat insonning ruhiy holati, ijtimoiy ahvoli va iqtisodiy
faoliyatini shakllantiradi, shuningdek, insonning o‘zini tabiatda qanday his qilishi va unga qanday
munosabatda bo‘lishi uning hayot tarziga ta'sir qiladi. Bu aloqalar o‘zgaruvchan va doimiy ravishda
rivojlanib boradi, chunki insonning ehtiyojlari va tabiatga bo‘lgan tasirlar bir-biriga bog‘liq holda
o‘zgaradi.Inson tabiiy olamning bir qismi bo‘lib, uning qonunlari va tabiiy jarayonlari bilan uzviy
bog‘liqdir. Shu bilan birga, inson tabiatdan turli xil foydalar olishga intiladi: oziq-ovqat, yoritish,
iqlim, tabiiy resurslar va boshqa ko‘plab narsalar. Biroq, insonning tabiatga bo‘lgan ehtiyojlari va
istaklari ba’zan tabiat bilan ziddiyatga olib keladi. Adabiyotda ushbu ziddiyatlar ko‘pincha
insonning tabiiy olam bilan muvozanatini yo‘qotishi, tabiiy resurslarni ishg‘ol qilishi va natijada
ekologik falokatlarga olib kelishi kabi mavzularda ko‘rsatiladi [1].
Tabiat va inson munosabati bir tomondan, tabiiy dunyoning betakror go‘zalligini tasvirlash
orqali insonning tabiatga bo‘lgan sevgi va sadoqatini ifodalashga qaratilgan bo‘lsa, boshqa
tomondan esa, insonning tabiatni ekspluatatsiya qilish, uning resurslarini ishga solish bilan yuzaga
908
keladigan masalalarni ham yoritadi. Shu boisdan, tabiatning inson hayotidagi o‘rni nafaqat tashqi
dunyo, balki insonning ichki olamiga ham ta’sir qiladi [2].
Tabiatning adabiyotdagi tasviri o‘ziga xos va boy an’analarga ega. Romantizm davrida,
masalan, tabiat insonning ruhiy holatini ifodalashda, uning ichki tuyg‘ularini tashqi muhit bilan
bog‘lashda markaziy o‘rin tutgan. Romantik adabiyotda tabiat ko‘pincha idealizatsiya qilinadi.
Tabiat insonning xohish-irodasini aks ettiradigan bir “ko‘zguga” aylanadi, unda barcha his-
tuyg‘ular, istaklar va ehtiyojlar ko‘rsatiladi. Byron, Shevchenko, Pushkin kabi shoirlar va
yozuvchilar o‘z asarlarida tabiatni inson ruhiyatining aks-sadosi sifatida tasvirlashgan.
Tabiatning inson ruhiyatiga ta’siri ko‘plab psixologik masalalarni ko‘taradi. Masalan,
Dostoevskiy va Tolstoy kabi klassik yozuvchilar tabiatni insonning axloqiy va falsafiy savollariga
javob izlash jarayonida shakllantirgan. Tabiat, ayniqsa, insonning ichki muammolari, hayotning
ma’nosi haqida o‘ylarida muhim vosita sifatida ishlatilgan. Tabiatning nozik detallarini,
o‘zgarishini va tinchlanishini ko‘rsatish orqali, ular insonning ruhiy holatini, tashvishlarini va
baxtini tasvirlashgan [3]. Tabiatning turli manzaralari, insonning ichki kechinmalarini ifodalashda
vosita sifatida ishlatiladi: misol uchun, qorong‘u o‘rmonlar, shamollar yoki quyuq bulutlar,
odamning ichki ko‘ngilsizligi va tashvishlarini aks ettirishi mumkin. Aksincha, toza va tinch
landshaftlar baxt va ichki tinchlikni ifodalashi mumkin. Bunday tasvirlar inson ruhiyatining
o‘zgaruvchan tabiatini va uning muhitga, o‘zini o‘zgartirishga bo‘lgan ehtiyojini ochib beradi.
Ekologik adabiyotda tabiat faqat tashqi muhit sifatida emas, balki ichki dunyoning aks-sadosi
sifatida ham ko‘rsatiladi.
XX asrning oxirlarida va XXI asrda ekologik adabiyot alohida rivojlandi. Bu yo‘nalishning
asosiy g‘oyasi, inson va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni, insonning tabiatga bo‘lgan mas'uliyatini
va ekologik muammolarni yoritishga qaratilgan. Ekologik adabiyotda tabiatning ahamiyati nafaqat
estetik, balki hayotiy jihatdan ham ko‘rsatiladi. Bunday adabiyotda tabiat insonning hayoti va
kelajagi bilan chambarchas bog‘liq ekanligi, tabiatga bo‘lgan zarar insonning o‘ziga zarar
yetkazishi haqida gapiriladi. Ekologik adabiyot tabiatni himoya qilish, uning ahamiyatini tushunish
va tabiiy resurslarni tejashga undaydi, shuningdek, insonlarni tabiat bilan uyg‘un hayot kechirishga,
ekologik muammolarni hal qilishda mas'uliyatli yondashishga chaqiradi. Bu turdagi adabiyot,
tabiatning inson hayotidagi o‘rni va uning buzilishi natijasida kelib chiqadigan salbiy oqibatlarga
e'tibor qaratadi [4]. Masalan, Rachel Carsonning "Silent Spring" asari ekologik adabiyotning
boshlang‘ich nuqtalaridan biri sifatida e'tirof etiladi. U tabiatning inson hayotiga bo‘lgan ta’sirini,
uning o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan salbiy oqibatlarni o‘rganadi. Ekologik adabiyotda
tabiatning o‘zgarishi va uning kelajagi haqidagi masalalar ko‘plab asarlarda markaziy o‘rinda
turadi. Ular, asosan, inson faoliyatining tabiiy muhitga ta'sirini, iqlim o‘zgarishlari, resurslarning
qisqarishi va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi kabi ekologik muammolarni yoritadi. Bunday
adabiyot, o‘z o‘quvchilarini tabiatni himoya qilishga, ekologik mas'uliyatni his qilishga va kelajak
avlodlar uchun barqaror yashash muhiti yaratish yo‘lida harakat qilishga chaqiradi. Ekologik
adabiyotning maqsadi nafaqat tabiatni tasvirlash, balki uning ahamiyatini tushunishga va uni saqlab
qolishga undashdir [5]. Bu turdagi adabiyot, o‘quvchilarni tabiatning nozik muvozanatini va uning
insoniyat uchun hayotiy ahamiyatini anglashga chaqiradi. Tabiatning yuksalishi va buzilishi
insonning kelajagi bilan bevosita bog‘liq ekanligini ko‘rsatish orqali, ekologik adabiyot, atrof-
muhitga zarar yetkazmaslik va barqaror rivojlanishni ta'minlash uchun har birimizning
mas'uliyatimizni oshiradi. U, shuningdek, tabiat bilan hamohanglikda yashashni, resurslarni tejashni
va ekologik muammolarga qarshi kurashishni maqsad qiladi.
Tabiat va inson muammosi adabiyotda qadimdan o‘rganilgan va o‘zining ahamiyatini
yo‘qotmagan mavzu sifatida qolmoqda. Tabiat insonning ruhiyatini shakllantiruvchi, uning ichki
dunyosini aks ettiruvchi va atrofdagi dunyo bilan bo‘lgan munosabatlarini ifodalovchi asosiy
omildir. Adabiyotda tabiatning inson hayotidagi o‘rni nafaqat tashqi dunyo, balki uning ichki
hissiyotlari va savollarini ham ko‘rsatadi. Shuningdek, ekologik adabiyotda tabiatni himoya qilish
va uning kelajagi haqida gapirish bugungi kunda juda muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyot orqali
tabiat va inson o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganish nafaqat estetik jihatdan, balki insoniyatning kelajagi
909
va barqaror rivojlanishi uchun ham zarurdir. Adabiyotdagi tabiat va inson muammosi insonning
o‘zini va atrofdagi dunyoni tushunishga bo‘lgan intilishi, shuningdek, ekologik tafakkur va estetik
qiymatlarni anglashga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Альтшуллер М.Г. Между двух царей: Пушкин в 1824-1836 гг. – СПб.: Академический проект,
2003. – 350 с. – (Современная западная русистика; т. 47).
2.
Антамошкина Е.Н., Антамошкина З.С. История и традиции родного края //
Гуманитарные научные исследования. Май 2014. – № 5 [Электронный ресурс].
URL: http://human.snauka.ru/2014/05/6357 (дата обращения: 30.04.2014)
3.
Гринлиф М. Пушкин и романтическая мода: Фрагмент. Элегия. Ориентализм. Ирония /
Пер. с англ. М.А. Шерешевской и Л.Г. Семеновой. – СПб.: Академический проект, 2006.
– 381 с.
4.
Madayev O. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent.: Mumtoz so‘z, 2010. – 132 b.
5.
Rachel Carson "Silent Spring". 30 июня 1962 г.
–
55 стр.
