148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
TADBIRKORLIK FAOLIYATINI SOLIQQA TORTISHNING
XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASI
Murodov Nuriddin Nemat o‘g‘li
Navoiy Konchilik va texnalogiyalar universiteti magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15760919
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada tadbirkorlik faoliyatini soliqqa
tortishda xorijiy davlatlar tajribalari, ularning o‘ziga xos
usul va mexanizmlari tahlil qilindi.
KEY WORDS
Tadbirkorlik faoliyati, soliq
tizimi,
xorijiy
tajriba,
soliq
imtiyozlari,
korporativ
soliq
stavkasi.
Kirish (Introduction).
Tadbirkorlik faoliyatini soliqqa tortishda xorijiy davlatlar tomonidan
turli usullar va mexanizmlardan foydalanilmoqda. Bu sohadagi tajriba davlatning iqtisodiy
tartibi, soliq tizimi va tadbirkorlik muhitiga qarab farqlanadi. Biroq, umumiy yo‘nalishlar va
innovatsion yondashuvlar qayd etiladi. Bunda soliqqa tortishda soliq stavkalari va uni qo‘llash
muhim ahamiyat kasb etadi. Davlatlarning tadbirkorlik faoliyatini soliqqa tortish uchun
belgilangan soliq stavkalari har bir mamlakatda, hududda yoki iqtisodiy sektorga qarab
o‘zgarib turadi. Soliq stavkalari tadbirkorlik sub’ektlari va jismoniy shaxslar uchun iqtisodiy
faoliyatini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Xorijiy davlatlarda tadbirkorlarga
beriladigan soliq imtiyozlar muhim ko‘rsatkichlardan biri hisoblanib, ular tomonidan asosan
iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantirishga, ish o‘rinlari yaratishga va innovatsion faoliyatni
qo‘llab-quvvatlash maqsadida ko‘pgina soliq imtiyozlari joriy etilgan. Bu imtiyozlar har bir
davlatning iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy muhitiga qarab turlicha shakllarda bo‘ladi.
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology).
Tadqiqotda tizimli-tahlil, tarixiylik,
kompleks yondashuv, usullaridan foydalanildi.
Tahlil va natijalar (Analysis and results).
Ayrim xorijiy davlatlardagi tadbirkorlik
faoliyatiga yaratilgan qulayliklar, ba’zi davlatlardagi amaldagi soliq stavkalarini va
tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish maqsadida berilgan soliq imtiyozlar va rag‘batlantirish
choralarini ko‘rib chiqamiz. Shunday ekan, ayrim xorijiy davlatlarning soliq tizimiga oid
tajribalarini ko‘rib chiqamiz, Masalan:
1. Shvetsiya
. Shvetsiyada soliq tizimi o‘ta tartibga solingan bo‘lib, u erda biznes faoliyatiga
qaratilgan soliqlar juda yuqori bo‘lishi mumkin. Biroq, ularning faoliyatlarni tartibga solish va
ijtimoiy sohaga yo‘naltirishdagi strategiyalari ta’sirlidir. Korxonalarning soliq miqdori
mamlakatda joriy etilgan tartibga muvofiq belgilanadi va har bir tadbirkorlik turi uchun
alohida qoidalar mavjud. Shvetsiyada soliqlar juda yuqori va ular jamiyatning ijtimoiy
xavfsizligiga yo‘naltirilgan. Shvetsiyada korporativ soliq stavkasi 2025 yilda 22% bo‘lib,
jumladan:
Shaxsiy daromad solig‘i 30% gacha (hududga qarab o‘zgarishi mumkin). Qo‘shimcha
arzonlashgan soliqlar: Ijtimoiy to‘lovlar (ishchilar sonna qarab) yuqori bo‘ladi. Shvetsiyada
149
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
tadbirkorlarga beriladigan soliq imtiyozlari va qo‘llab-quvvatlash choralari mamlakat holisini
ijtimoiy qo‘llab-quvatlash va ish o‘rinlari yaratish siyosatiga muvofiq shakllangan.
Yuqori salihiyatli ishlab chiqarish grantlari: Yangi texnologiyalar va innovatsion loyihalar
uchun grantlar.
Yosh tadbirkorlarga soliq imtiyozlari: Yosh tadbirkorlarga va start-ap kompaniyalarga 2-3 yil
davomida soliqdan imtiyozlar beriladi.
Moliya yo‘nalishidagi dasturlar: Bizneslarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun
maxsus qarzlar va yordam dasturlari.
2. Singapur.
Singapurda tadbirkorlar uchun soliqlarning kamligidan foydalanishga katta
e’tibor qaratiladi. Bu erda korxona aniq bir nomdor raqamga asoslangan soliq stavkasiga ega
bo‘lib, ularning biznes uchun imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan. Singapurning soliq
siyosati, asosan, investitsiyalarni jalb qilish va mahalliy tadbirkorlik faoliyatini
rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan. Singapurda tadbirkorlar uchun soliq stavkasi ko‘p holatda
past va biznes faoliyatini rag‘batlantirishga qaratilgan. Bunda: Korporativ soliq stavkasi: 17%
(Tadbirkorlik faoliyatiga ko‘p imtiyozlar mavjud). Shaxsiy daromad solig‘i: 0-22%
(daromadga qarab). Singapur — kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlash va tashqi
investitsiyalarni jalb qilishda muvaffaqiyatli bo‘lgan davlat. Singapurda tadbirkorlarga
qo‘yidagi imtiyozlar beriladi: Korporativ soliq stavkasi pastligi: Korporativ soliq stavkasi 17%
bo‘lib, bu tadbirkorlarga nisbatan past stavka hisoblanadi. Investitsiyalarni rag‘batlantirish:
YAngi tadbirkorlarga 3 yilgacha soliq imtiyozlari, shuningdek, maxsus iqtisodiy hududlarda
investitsiyalar uchun subsidiyalar. Texnologiya va innovatsiya grantlari: IT, biotexnologiya va
boshqa innovatsion sohalarda faoliyat yuritgan tadbirkorlarga grantlar. Imtiyozli kreditlar:
Kichik va o‘rta bizneslar uchun past foizli kreditlar.
3. Germaniya.
Germaniyada tadbirkorlik faoliyatini soliqqa tortish murakkab va ko‘p qadamli
bo‘lishi mumkin. U erda korporativ soliqning standart stavkasi mavjud, shuningdek,
daromadlar va boshqa to‘lovlarga nisbatan qo‘shimcha soliqlar ham olinadi. Germaniyada
soliq tizimi asosan barqaror va shaffofdir, shuning uchun tadbirkorlar uchun shart-sharoitlar
aniq va tushunarli. Germaniyada korporativ soliqlar va shaxsiy soliqlar yuklamalari ko‘p. U
erda umumiy soliq stavkalari:
Korporativ soliq stavkasi: 15% (qarzlar va daromadlar bilan soliq stavkasi 30% gacha
o‘zgarishi mumkin).
SHaxsiy daromad solig‘i: 0-45% (yig‘iladigan soliq miqdori 600,000 evro va undan yuqori
daromadlar uchun).
Germaniyada tadbirkorlarga qo‘llab-quvvatlash mexanizmi murakkab bo‘lib, bir qator soliq
imtiyozlari va moliyaviy dasturlar mavjud:
Soliq imtiyozlari: Yangi tadbirkorlar va start-ap kompaniyalar uchun maxsus soliq imtiyozlari,
shu jumladan, start-ap loyihalarni rag‘batlantirish uchun pasaytiralgan soliq stavkalari.
Kichik bizneslar uchun subsidiyalar: Kichik va o‘rta bizneslar uchun qarzlar, grantlar va
subsidiyalar.
Innovatsion bizneslarga grantlar: Innovatsion tadbirkorlarga maxsus grantlar va yordam
dasturlari.
4. AQSh.
Amerika Qo‘shma Shtatlarida soliqlar federal, shtat va mahalliy darajada belgilanadi.
Tadbirkorlik faoliyatiga nisbatan soliq stavkasi turli shtatlarda farq qiladi. AQShda
tadbirkorlarga maxsus soliq imtiyozlari va subsidiyalar taklif etilgan bo‘lib, ular bizneslarning
o‘sishini rag‘batlantirish maqsadida joriy etilgan.
Amerika Qo‘shma Shtatlarida soliqlar federal, shtat va mahalliy darajada alohida hisoblanadi.
Federal korporativ soliq stavkasi:
Korporativ soliq stavkasi: 21% (2017 yildan keyingi stavka).
Shaxsiy daromad solig‘i: 10%dan 37%gacha (daromadga qarab).
Shtatlar bo‘yicha bu stavka yanada o‘zgarishi mumkin, misol uchun Kaliforniyada qo‘shimcha
shtat soliqlari mavjud, buni hisobga olish muhim.
150
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Amerika Qo‘shma Shtatlarida tadbirkorlarga qo‘yidagi imtiyozlar beriladi: Soliq imtiyozlari:
Federal va shtat soliqlarini kamaytirishga qaratilgan imtiyozlar.
Qarz va kreditlarning imtiyozli shartlari: Bizneslarni moliyalashtirish uchun kichik va o‘rta
bizneslar uchun past foizli kreditlar.
Grantlar va subsidiyalar: Texnologik va innovatsion sohalarda faoliyat ko‘rsatayotgan
tadbirkorlarga maxsus grantlar va subsidiyalar.
Investitsiyalarni jalb qilish dasturlari: Bizneslarning ko‘pini va ularning bo‘lgan mintaqalarini
targ‘ib qilish uchun maxsus dasturlar.
5. Fransiya.
Fransiyada soliqlar yuqori va ijtimoiy ta’minlashga yo‘naltirilgan. Fransiyada:
Korporativ soliq stavkasi: 25% (2022 yildan boshlab).
Shaxsiy daromad solig‘i: 0%-45% (daromadga va ijtimoiy ko‘maklarga qaraydi). Fransiyada
tadbirkorlarga beriladigan imtiyozlar mamlakatning innovatsion va ijtimoiy sohalarni qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan: Tadbirkorlar uchun soliq imtiyozlari: Yangi bizneslar uchun 2-3 yil
davomida soliq stavkalarining pastligini ta’minlash. Investitsiya va innovatsiya grantlari:
Innovatsion loyihalar va texnikatexnologik tadbirkorlarga grantlar. Ijtimoiy yordam dasturlari:
Ijtimoiy ahamiyatga ega bizneslarni (masalan, ko‘p ish o‘rinlari yaratish) rag‘batlantirish
uchun subsidiyalar.
6. Kanada.
Kanadada tadbirkorlarga qo‘yidagi imtiyozlar berilgan:
Moliyaviy rag‘batlantirish: Kichik bizneslarga xos soliq imtiyozlari va davlatdan imtiyozli
kreditlar.
Inovatsiya va tadqiqot uchun grantlar: Innovatsiya va tadqiqot faoliyatiga yo‘naltirilgan
grantlar.
Yosh tadbirkorlarga subsidiyalar: Yosh tadbirkorlar uchun maxsus yordam dasturlari va
moliyaviy rag‘batlar.
Xulosa (Conclusion).
Xorijiy davlatlarda tadbirkorlik faoliyatini soliqqa tortishning boshqa
mexanizmlari va ishlab chiqilgan modellari mavjud. Odatda, bu davlatlar tadbirkorlik muhitini
rag‘batlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va ish o‘rinlari yaratish uchun soliq imtiyozlari
yoki past stavkalarni taklif qilishadi. SHu bilan birga, har bir davlatning soliq siyosati o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy strategiysi va qonuniy talablari bilan
bog‘liq. Soliq stavkalari har bir davlatda tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash yoki
mahalliy iqtisodiyotni ishlab chiqish uchun ishlatiladigan asosiy omildir. Davlatlar
tadbirkorlarga imtiyozlar va past soliq stavkalarini taqdim etish orqali investitsiyalarni jalb
qilishga harakat qilishadi. Xorijiy davlatlarda tadbirkorlarga beriladigan imtiyozlar, odatda,
bizneslarning o‘sishini rag‘batlantirishga va iqtisodiy rivojlanishga qaratilgan. Bu imtiyozlar
soliqni kamaytirish, grantlar, past foizli kreditlar va yangi bizneslarni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash orqali tadbirkorlar va start-aplarga yangi imkoniyatlar yaratuvchi mexanizmlardir.
Davlatlar ularning iqtisodiyotlarini rag‘batlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va innovatsion
faoliyatni jadallashtirish maqsadida bunday imtiyozlar bermoqdalar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mirziyoyev.Sh.M. Buyuk kelajagimmizni mard va oliyjanob xalqimmiz bilan quramiz. 1
tom. Toshkent. O’zbekiston 2017 y. 488b.
2.
O’zbekiston Respublikasining «O’zbekiston Respudlikasida tadbirkorlik to’g’risida»
qonunidan
3.
Usmonov S. N, Dadaboyev Y. Tadbirkorlik asoslari. Farg’ona nashriyoti. 2000-y.
