12
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
OLXO‘RI BOG‘LARI QATOR ORALARIGA ISHLOV BERISH
VA DARAXTLARNI PARVARISH QILISH.
ERGASHOV AZIZBEK ILASHBOY O‘G‘LI
Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi tel.970209500
ERGASHOVA KUMUSHOY ABDUMANNOB QIZI
Guliston davlat universiteti talabasi
Guliston Davlat Universiteti
e-mail. azizbekergashov95@gmail.com.
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 11-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 13-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-dekabr 2024 yil
ushbu
maqolada
olxo'ri
bog‘
qator
oralaridan foydalanish, yerga ishlov berish,
sug‘orish rejimi o‘g‘itlash tartibi, bir so‘z bilan
aytganda bog‘larda qilinadigan tadbirlar hamda
ishlov berish texnologiyasi haqida so‘z yuritiladi. .
Olxo‘ri bog‘lari qator oralariga ishlov berish
yetishtirilayotgan mevalarning serhosil bo‘lishi
hamda sifatli mahsulotlarni yetishtirish bugungi
kunning dolzarb masalalaridan ekanligidan
dalolat beradi. Shu o‘rinda daraxtlarning
rivojlanishi va hosilning sifat ko‘rsatkichlarini
o‘zgarishini ko‘rish mumkin.
yerga ishlov berish, shudgor,
qator orasini haydash; mahalliy va
mineral
o‘g‘itlar,
oziqlantirish,
sug‘orish turlari
.
Kirish.
Olxo‘ri bog‘lari qator oralaridan to‘g‘ri foydalanish, yerga ishlov berish, sug‘orish va
daraxtlarga o‘g‘it solish ishlar tushuniladi. Tuproqqa ishlov berishdan asosiy maqsad yening
unumdorligini oshirish va holatini yaxshilashdir. Ammo, bundan tashqari bog‘ qator
oralaridan iloji boricha yuqori serhosil mahsulotlar yetishtirish uchun ham foydalaniladi.
Bulardan tashqari bog‘ qator oralaridan mumkin qadar ko‘proq yuqori sifatli mahsulotlar
bilan birga oziq-ovqat mahsulotlari, yem-xashak va texnik ekinlar yetishtirish uchun ham
foydalanish mumkin. [1]
Asosiy qism va natijalar
Olxo‘ri bog‘ qator oralarini shudgor qilish butun o‘suv davri davomida tuproqda nam to‘plash
va namlikni bir me’yorda saqlash imkonini beradi. Shu sababli suv kamchil joylarda yerni
shudgor qilib qo‘yish ayniqsa foydalidir. Shudgor qilish tuproqdagi havo va issiqlik rejimini
yaxshilaydi, tuproqdagi biologik jarayonlarning kechishiga va oziq moddalar, ayniqsa
nitratlarning to‘planishiga yordam beradi, yerdagi zararli va begona o‘tlardan halos qiladi.
Shudgordan keyin olxo‘ri hosili ancha sifatli va serhosil bo‘ladi. Shuni ham inobatga olish
kerakki yer uzoq muddat shudgor qilinga holatda turadigan bo‘lsa uning tarkibi va holati ancha
buziladi, havo aylanish va suvni o‘zlashtirish hususiyatlari yomonlashadi, tuproq kukunlashadi
va berch botqoq holatga keladi, bu esa ildiz sistemasining rivojlanishiga va mikroorganizmlar
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada olxo‘ri daraxtlari sekin rivojlanadi va mevalar
hosili kamayib mevalarda foydali vitaminlar kam to‘planadi. Qiyalik hududlarda joylashgan
bog‘lani shudgorlash tuproq eroziyasini kuchaytiradi. Daraxtlar qator orasidan foydalanishda
daraxt tanasi yonidan va tuplar orasidagi masofa eni 1,7-2 m oralig‘ida qoldiriladi. Daraxtlar
13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
har yili tahminan 0,5 m atrofida kengayib salobatli bo‘lib boradi. Shuning uchun ham
mahsulotlar ekiladigan va ko‘chatlar o‘tqaziladigan masofa yildan-yilga qisqarib boradi.
Olxo‘ri maydoni oralariga bir hil tarizda uzoq yillar mobaynida bir hil bo‘lgan ekinlar
mahsulotlar ekiladigan bo‘lsa yer holati kuchsizlanadi, ekinlar hosili sezilarli darajada pasayib
ketishi mumkin. Shuning uchun ham ko‘pincha qator oralariga bir yillik o‘simliklar ekish
tavsiya qilinadi, zarur bo‘lgan holatlardagina ko‘p yillik sideratlar ekiladi yoki bo‘lmasam
shunchaki shudgorlab qo‘yiladi. Bunday qilishdan asosiy maqsad tuproq holatini yashilab
borish oraliq ekinlarni ekib qo‘shimcha daromad olib, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini xaridini
rejasini bajarishga hamda ishchi kuchini va mexanizimlardan to‘liq foydalanishdir. Qator
oralariga ekiladigan ekinlarning namlikka, oziq moddalarga, suv resurslariga bo‘lgan
talabchanligi hamda ularni yig‘ishtirib olish texnikasi va texnologiyasini inobatga olgan holda
ekish va rejasini tuzish maqsadga muvoffiqdir. Daraxtlar hosilgan kirib shox-shabbasi
kengayib ketgan bog‘ qator oralariga ekinlar ekish tavsiya qilinmaydi. Bunday yerlarni
faqatgina shudgorlab ishlov berib qo‘yish yoki har 3-yilda bir dukakli ekinlarni ekish kifoya
qiladi. Siyrak qilib ekilgan olxo‘ri bog‘ qator oralariga beda ekib qo‘ysa ham bo‘ladi, bu yerda
azotni ko‘payishiga yordam qiladi. Bog‘ yerlariga ishlov berishda tuproq holatining yomon
bo‘lib ketishi, havo o‘tkazuvchanligi, suv o‘tkazishi yaxshi bo‘lishi hamda begona o‘tlardan holi
bo‘lishi zarur. Hosil terib olingan hamda oraliq ekinlar yig‘ishtirib olingandan so‘ng kuzgi
ishlov berish tadbirlarini amalga oshirish daraxtlar ostini yaxshilab yumshtib qo‘yish
maqsadga muvoffiqdir. Shudgor qilishda yer 25-30 sm chuqurlikda haydaladi, bunda ildizlarni
zararlamasdan tadbirlarni amalga oshirish kerak. Yosh o‘tqazilgan daraxlar ildizi yuzaroq
joylashganini inobatga olib yuzaroq haydash tavsiya etiladi. Shudgor qilingan bog‘lar shu
holatda bahorgacha qoldiriladi, moboda shamol ko‘p bo‘ladigan bo‘lsa yerlarni qurib qolishini
oldini olish maqsadida boronalab qo‘yish tadbirlari amalga oshiriladi, aks holda daraxtlar
orasidagi yer qurib qirg‘oqchilika chidamsiz bo‘lib qolishi mumkun. [2]
Daraxtlar o‘suv davrida qator oralari begona o‘tlardan tozalangan hamda yumshatilgan
bo‘lishi lozim. Agar tuproq zichlangan bo‘lsa kultivatsiya yoki chizil qilingandan keyin
yaxshilab kesakklardan hamda begona o‘tlardan tozlash maqsadida borona qilinadi. Olxo‘ri
bog‘lari qator orasi shudgor qilib qo‘yilgan bo‘lsa, aprel-may oylarida daraxt gullagandan
keyin begona o‘tlar chiqishi bilan kultivatsiya qilinadi. Agar tuproq berch bo‘lib holati
yomonlashgan bo‘lsa chizil yoki borona qilinadi. Kultivatsiya va boronalash bilan birga
bahorada daraxt tanasi atrofidagi doiralar vat up oralaridagi masofalar yaxshilab yumshatib
chiqiladi. Yozda bog‘ qator oralari yaxshilab 2-3 marotaba kultivatsiya qilinadi. Har
sug‘orishdan keyin yoki yomg‘irdan so‘ng yerga ishlov berish lozim. Bog‘da o‘suv davrida
qator orasi yerlariga ishlov berish tirgovuchlar qo‘yilguncha amalga oshirish mumkun. [3]
Jildiratib sug‘orish –og‘ir tuproqda 100-120 sm qator ora, o‘rta qummoq tuproqlarda 80-100
sm qator ora, yengil qumoq tuproqlarda 60-70 sm qator ora. Birinchi egat olish yosh olxo‘ri
bog‘larida daraxt tanasidan 0,5 m va hosilgan kirgan bog‘larda 0,75-1 m masofada o‘tkaziladi.
Hammasi bo‘lib 6-8 egat olinadi. Egat uzunligi 150 m, qiyaroq erlarda esa 75-100 m. Shag‘al
toshlilarda esa 50 m.gacha bo‘ladi.Yosh bog‘larni esa halqasimon ariqchalar olib sug‘oriladi.
Meva daraxtlarining qancha suv sarflashi iqlim omillari, o‘simliklarning tabiati, ularning
yoshi, hosilning miqdori va qo‘llaniladigan agrotexnologik tadbirlariga qarab belgilanadi.
Sug‘orish yerning namligini ta’minlabgina qolmay balki uning mikroiqlimini ham yaxshilaydi.
Sug‘orish mikrobiologik jarayonlarni kechishiga hamda solingan o‘g‘itlarni daraxt
o‘zlashtirishi yengilashadi.
Shira harakati boshlanganda o‘simliklar, ayniqsa namga talabchan bo‘ladi. Olxo‘ri daraxti
qanchalik kattalashib borsa, hosilga kirib mevalari yiriklashib borgan sari suvga bo‘lgan talabi
ortib boradi. O‘sish davrining oxiriga borib suvga bo‘lgan talabchanlik kamayib boradi.[3]
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
1-jadval
Olxo‘ri bog‘larini sug‘orish me’yori
Mevali o‘simlik turi
Sug‘orishlar soni
Sug‘orish me’yori, m
3
/ga
Tuproq turlari
Bo‘z tuproqlar
Yer osti suvlari yaqin
joylashgan
qum
shag‘alli tuproqlar
Yosh olxo‘ri bog‘lari
10-12
500
300
Hosilga
kirgan
olxo‘ri
bog‘lari
4-6
800-1000
300-500
Olxo‘ri
bog‘lariga
qishki
yahob suvi berish
2-3
1500-2000
-
Har galgi va mavsumda beriladigan suv me’yorlari meva daraxtlarining yoshiga, tuproqning
mexanik tarkibi sizot suvining sathiga, hosilning ko‘p-kamligiga va boshqa omillarga qarab
belgilanadi. Yosh olxo‘ri bog‘lari uchun amalda qo‘llanilib kelingan sug‘orish me’yyori
gektariga 500 m
3
/ga, hosilga kirgan bog‘lar uchun sug‘orish me’yyori 800-1000 m
3
/ ga
chegarasida o‘zgarib turadi. Shag‘al toshli, sizot suvlari yaqin joylashgan yerlarda bu me’yyor
gektariga 300-500 m
3
/ga gacha kamaytiriladi. Yahob suvini berish me’yyori gektariga 1200-
1500-2000 m
3
/ ga.[4]
Hulosa va takliflar
Hulosa qilib aytganda olxo‘ri bog‘larini parvarish qilish agrotexnik tadbirlarini amalga
oshirishda vaqtdan unumli foydalanish, qator oralaridan samarali foydalanish uchun esa
ekinlarni to‘g‘ri tanlash, ularni uzzoq muddat bir hil tarzda ekmasdan almashlab ekish
sxemasini to‘g‘ri tashkil etish, bog‘ qator oralarini sifatli qilib haydash hamda elementar
jihatlarga ham e’tibor berish zarur. Bu bilan bog‘ qator oralaridan ham qo‘shimcha daromad
olishdan tashqari yetishtririlayotgan olxo‘ri mevalarini ham serhosil va sifatli bo‘lishiga
erishish mumkun.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. M.M. Mirzaev. M.Q. Sobirov. “O‘zbekistonda bog‘dorchilik” ma’lumotga oid adabiyot.
“O‘qituvchi” nashriyoti. Toshkent-1980
2.
ERGASHOV, A., & MAXMUDOV, I (2024). MEVALI BOG‘LAR YERLARIGA ISHLOV BERISH
VA QATOR ORALARIDAN TO‘G‘RI FOYDALANISHNING O‘ZIGA HOS XUSUSIYATLARI.
Евразийский журнал медицинских и естественных наук, 4(5), 131–134.
15
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
3. To'raqulova Ozoda Mamarayim qizi, Ergashov Azizbek Ilashboy o'g'li. (2023). BOG'LARDA
MEVALI DARAXTLARNI YETISHTIRISH BO'YICHA AGROTEXNIK TADBIRLARNING O'RNI.
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(10), 34–38.
4.I.CH.Namozov. I.T.Normuratov - Olxo‘ri yetishtirish “Agrobank” ATB 100 kitob to‘plami
Toshkent: tasvir nashriyot uyi, 2021
5. Ergashov,A.,& Ahmadqulova, K.(2024). MEVACHILIKVAUZUMCHILIKYO'NALISHITALABALARIGA
INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANIB O'QITISHNING AHAMIYATI. В MODELS AND
METHODSINMODERNSCIENCE(Т.3,Выпуск8,сс. 15–19).
6. Ergashov A., Jo'lbekov I. OLMANI UZOQ MUDDATGA SAQLASHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR
SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH //Евразийский журнал медицинских и естественных наук. –
2023.–Т. 3.–№.1Part1.–С. 20-23.
7. Ergashov, A. ., & Maxmudov , I. (2024). MEVALI DARAXTLARGA SHAKIL BERISH VA
BUTASH ORQALI MAHSULDORLIKNI OSHIRISH. Евразийский журнал академических
исследований, 4(5), 43–47.
8. To‘raqulov, M., Aynaqulov , K. ., & Ergashov , A. (2023). IMPORTANT AGROTECHNICAL
MEASURES CARRIED OUT IN ORCHARDS AFTER THE VEGETATION PERIOD. Евразийский
журнал академических исследований, 3(12), 117–121
