20
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
BAYRAM ERTALIKLARI ORQALI MAKTABGACHA
KATTA YOSHDAGI BOLALARDA IJODKORLIKNI
SHAKLLANTIRISH
Rizoqulova Sabrina Lochin qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
Maktabgacha taʼlim fakulteti talabasi
Ilmiya rahbar:Nurmatova Iroda Toxtasinovna
Nizomiy nomidagi TDPU
"Maktabgacha ta’lim metodikasi" kafedrasi dotsenti,(PhD)
irodanur@inbox.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15183719
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:7-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 9-aprel 2025 yil
Ushbu "Bayram ertaliklari orqali maktabgacha
katta
yoshdagi
bolalarda
ijodkorlikni
shakllantirish"mavzusi doiarsida maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida o’tkaziladigan bayram - bu jamoaviy
birlikning
o’ziga
xos
shakli
bo’lib
,unda
ishtrokchilarning umumiy kayfiyati va hamdardligi
o’rganiladi.Bayram
ertaliklarida
bolada
o’ziga
nisbatan hurmat shakllanadi va o’z faoliyati orqali
shaxsiy kamchiliklarni bartaraf etadi.Maktabgacha
ta’lim
tashkilotlaridabayram
ertaliklari
maktabgachga
yoshdagi
bolalarning
musiqy
madaniyatini shakllantirishning omili sifatida xizmat
qiladi.
KEY WORDS
Bayram,bayram
ertaligi,bola ,malaka,maktabgach
tayyorlov,maktabga
tayyorgarlik ,vokal ,ijrochilk,ritmik
harakat,musiqiy
ko’ngilochar
o’yinlar, shakllantirish,rivojlanish
Yurtimizda barcha sohada olib borilayotgan ilg’or izlanishlar shu jumladan bolalarni maktab
ta’limiga tayyorlash soxasini ham chetlab o’tmagan. Har tomonlama yetuk, kreativ
yondashuvchi kadrlarni tayyorlash jarayoni hozirgi zamon talabidir. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ-3305-son “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha
ta’lim vazirligi
faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”giqarori hamda, 2016-yil 29-dekabrdagi PQ-2707-son
“2017-2021-yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi qarorigamuvofiq VazirlarMahkamasining 2017-yil 21-noyabrdagi 929-son
“O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi to‘g‘risidagi nizomi maktabgacha
ta’limga bolalarni sifatli tayyorlash, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida moddiy texnika
bazasini mustahkamlash, maktabgacha ta’lim tashkilotlarining davlat va nodavlat tarmog‘ini
kengaytirish va shu orqali maktabgacha ta’limga bola qamrovini oshirish va sohaga ilg‘or xorij
tajribalarini tadbiq qilish imkonini beradi.Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim-tarbiya
jarayoni ilk vamaktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari va
“Ilk qadam” davlat dasturi asosida rejalashtiriladi.
Bolalarni har tomonlama barkamol shaxs qilib rivojlantirish va ularni maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida kasblar bilan tanishtirib borish bolani o’z vaqtida mustaqil hayotga jasorat
bilan kirishi o’z kasbiy faoliyat yo’lini tanlashi uchun tayyorlashni nazarda tutadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasidsa musiqiy tarbiya alohida ahamiyat kasb etib,
muntazam ravishda olib boriladigan tarbiya jarayonining bir qismini tashkil etadi. Mazkur
maqolada maktabgacha ta‘lim musassalarida musiqiy tarbiyani amalga oshirish dasturida
belgilangan ertalik va bayramlarni nishonlashga qaratilgan tadbir va bayramlarni tashkil
21
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
qilish jarayoniga qaratilgan.
Musiqa, ayniqsa, milliy musiqa, bola tarbiyasiga benihoya katta ta‘sir ko’rsatib,
ulardayuqoridarajadagi badiiy, estetik zavq va didnishakllantiradi, go’zallikni musiqa orqali
idrok etishda yetakchi rol o’ynaydi. Bolalar bog’chasida musiqiy tarbiya quyidagi vazifalarni
o’z oldiga qo’yadi:musiqa tinglash;
– vokal ijrochilik;
– milliy musiqa asboblari bilan tanishtirish;
– bastakor hayoti va ijodi bilan tanishtirish;
– musiqa turlari bilan tanishtirish;
– ritmik harakat va raqs asoslari bilan tanishtirish;
– bolalarda ijobiy qobilyatlarni aniqlash va rivojlantirish;
–musiqa vositalari orqali bolalar tarbiyasini tobora shakllantirish.
Musiqa rahbarlari ushbu vazifalarni amalga oishirar ekanlar, o’z ish tajribalarida turli faoliyat
shakllaridan keng foydalanadilar.
– Musiqa mashg‗ulotlari (vazifa va maqsadiga qarab, turli mavzu va yo’nalishda bo’ladi):
– bayram ertaliklari;
– ko’ngil ochar musiqiy o’yinlar;
– nafosat soatlari;
– badiiy va adabiy musiqiy kompozitsiyalar;
– musiqiy teatr dramatizatsiyalari;
– yakka hol ish turlari
– to’garak ishlari.
Bayram ertaliklariga tayyorgarlik ko’rilar ekan, avvalambor bu hammaning bayrami ekanligi,
bolalar xotirasida unutilmas iz qoldirilishi, ularga zavq, xursandchilik olib kelishini nazarda
tutish zarur. Bu jarayonda barcha teng qatnashishi lozim. Masalan, pedagogik jamoa,
ota-onalar va mahalla ahli. Maktabgacha ta‘lim muassasasida tashkil qilingan bayram
ertaliklari umumxalq bayramlarining bir parchasi bo’lmog’i zarur. Bolalar bog’chasida musiqa
va o’yinlar ahamiyatga ega. Musiqa faoliyatining bu turlari bolaning har tomonlama o’sishiga
katta yordam beradi. Bayram ertaliklari bolalarni rivojlantiribgina qolmay, ularni maktab
ta’limida o’zlarini erkin tutishlarini, darslar jarayonida o’zlarining fikrlarini erkin bildira olish
ko’nikmalarini shakllantirishga yotdam beradi. Xulosa qilib shuni aytish lozimki kichik, o’rta,
katta va tayyorlov guruhlarida bayram ertaliklari MTTda olib boriladigan barcha bayram
ertaliklari vositasida oliyjanob fazilatlar yosh avlodga maktabgacha ta’lim yoshidan boshlab
shakillantiriladi. Bayram ertaliklari jarayonida bola hayotiy voqelikni musiqaviy obrazlar
orqali idrok etib boradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlaridagi bayram ertaliklarining maqsadi - bolaga quvonch
bag'ishlash unda zavqlanish, o'z iste'dodlarini namoyon etish, ijodkorligini shakllantirish
orqali bola shaxsini ma'naviy boyitishdan iboratdir.Ommaviy bayramlar kuchli hissiy
tajribalarni keltirib chiqaradi
va samarali targ'ibot uchun qulaydir. Bundan tashqari,
madaniyatning arxaik elementi sifatida bayramni takrorlash his-tuyg'ularni va ular bilan
bog'liq targ'ibotni ong ostiga kiritish, odattiy, organik, hissiy stereotiplar hosil qilish imkonini
beradi.
22
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Bayram ertaliklari yordamida bolalar nafaqat faol bo'lishni, balki bayram bolalarga o'z-o'zini
ifoda etishda erkinligini his qilishlari, ta’lim tashkiloti qoidalaridan, tartib-intizomdan va
keskinlikdan qanday qilib
tanaffus qilishlari mumkinligi kabi ba'zi mustaqil huquq va
erkinliklarn
beradi. Bayram ertaliklari davomida bolada o'ziga nisbatan hurmatlimunosabat shakllanadi
va o'z faoliyati orqali shaxsiy kamchiliklarini bartaraf etib boradi.Maktabgacha ta’lim
tashkilotlaridagi bayram ertaliklari bolalarning intellektual va jismoniy rivojlanishida muhim
omil hisoblanadi. Bayram ertaliklarining ko'pchiligi mavsumiy bo’lib, inson oldida o'zini
namoyon qilish uchun ko'plab ichki imkoniyatlarni
ochadigan marosimga o'xshash
odatlarning takrorlanishidan tashkil topadi. Marosim tom ma'noda hayratlanarli xususiyatga
ega: u ijtimoiy muhabbat, cheksiz quvonchni uyg'otishi va olib kelishi mumkin,lekin qaysidir.
qisqa chaqnash bilan bayram ertaliklari cheklangan. Bayram ertaliklarining mohiyatini
ijtimoiy faoliyatdan tashqarida tushunish mumkin emas. Bolalar manfaatlariga eng yaqin
bo'lgan,ularning rivojlanish sohasini, dunyoqarashini ifodalovchi faoliyat sifatida bayram
ertaliklari ta'limni insonparvarlashtirishning kuchli vositasi, boshqa barcha faoliyat turlari
(o’yin, ta’lim, mehnat) bilan bog'liq shakl sifatida ko'rib chiqilishi kerak., Bayram ertaliklarida
bolalarda estetiktarbiya va muloqot shakllanib, bu shaxsning har tomonlama rivojlanishi
sifatida taqdim etiladi. Pedagogik faoliyat sub'ekti sifatida bayram ertaliklari bolaning
moslashish jarayonini ta'minlashda psixologik vositachi vazifasini bajaradi.
Maktabgacha ta'lim tashkilotda bayram ertaliklari - bu kattalar vabolalar uchun birgalikdagi
tadbir bo'lib, unda har bir kishi o'z roli va mas'uliyatiga ega bo’ladi.Tarbiyachiining bayram
ertaliklarini tayyorlash metodikasi uch bosqichni o'z ichiga oladi:
1. “Tarbiyachi bola sifatida”;
2. “Pedagog yetakchi sifatida”;
3. “Pedagog aktyor sifatida”.
Bu jarayonda maqsad bolalarning musiqiy va ijro etishdagi qiyinchiliklarini va tashkiliy
muammolarini hal qilishda o’z ustida ishlashni o'rgatishdan iborat.
Tarbiyachiing vazifalari:
- birinchi bosqichda: bolalar bilan musiqiy repertuarni o'rganish (ohang, so'zlar, raqslardagi
harakatlar va tartiblar, o'yin qoidalari, orkestr qismlari)
- ikkinchi bosqichda: musiqiy repertuarni bilish, tarbiyachi o'zini va bolalarni bayram
ertaliklariga tayyorlashi.
- uchinchi bosqichda: rolingizni bolalarsiz mashq qiling, qahramonlar bilan muloqot qilish,
personajlar kostyumlarini tayyorlash bo'yicha tavsiyalar berish.
Ertalik paytida tarbiyachiing vazifalari:
1. Tashkiliy
2. Emotsional nutq
3. Kommunikativ
4. Musiqiy
Tarbiyachiing tashkiliy vazifalari:
1. Bolalarni rollarga taqsimlashda qayta qurish, o'yinlar va jamoaviy raqslar o'tkazish,
atributlarni chiqarish, tarqatish, zal tozaligini tashkil qila olish;
2. Har bir chiqish vaqtida “sahna”da o‘z o‘rnini tanlay olish, boshlovchi va yordamchining
vazifalarini taqsimlay olish.
Tarbiyachiing hissiy va nutq vazifalari:
1. Bayram ssenariysini va uning musiqiy va adabiy repertuarini bilish;
2. Semantik urg‘ularni ajratib ko‘rsatib, turli intonatsiyalar bilan emotsional-ekspressiv
23
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
nutqqa erishish;
3. Bolalarga fe'llarning buyruq shakllaridan foydalangan holda doimo ko'rsatmalar bering
("tur, yur, o'tir"). Buning sababi, maktabgacha yoshdagi bolalar, ayniqsa kichik yoshdagilar,
oldingi ko'rsatmalarni shaxsan o'zlariga tegishli deb biladilar
4. Improvizatsiya qila olish, ajablanish elementlarini izlash va bayramona muloqotning
samaradorligini ta’minlash;
5. Aniq shaxsiy fazilatlar artistlik, yaxshi niyat, topqirlik, tashabbuskorlikga ega bo'lish:
Tarbiyachiing aloqa vazifalari:
1) kattalar: yordamchi tarbiyachi, ota-onalar bilan o'zaro munosabatda bo’lish;
2) kattalar va bola: bolalarning bir-biri bilan va kattalar bilan to'g'ri munosabatni tashkil
etish, har bir bolaning muammolarini ko'rish va o'z vaqtida yordam ko'rsatish qobiliyati, har
bir bolaga do'stona munosabatda bo'lish, bolalarni faqat ijobiy baholay olish.
Tarbiyachiing musiqiy vazifalari:
Qo'shiqlardagi "zaif nuqtalarni" bilish (e'tiborli harakatni taklif qilish, keyingi tartibning
boshlanishi), raqslar (qayta qurish), orkestr (cholg'ularni taqsimlash).
Ertalikni tayyorlash uchun bolalar bilan dastlabki ish quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1. Bayram mavzusiga oid qo`shimcha adabiyotlarni o`qish;
2. She’rning tahrirni o‘rganish;
3. Jadvallarda rollarni o'rganish va boshqarish;
4. Musiqa mashg'ulotlaridan bo'sh vaqtlarida ertangi kunning musiqiy,
o'yin materiallarini takrorlash (masalan, bolalar yoki qo'g'irchoqlar uchun kontsert shaklida);
5. Kiyimlarning zaruriy atributlari va elementlarini tayyorlash (ota-onalar bilan birgalikda);
6. Bolalarda ertangi kun va musiqa vaqtida. tadbirlarda qulay poyabzal bo'lishi kerak:
(yumshoq, moslashuvchan, engil, qulay poyafzallar vabalet oyoq kiyimlari);
7. Bolalar bilan birgalikda zalni bezash uchun elementlarni tayyorlash
Foydalanilgan adaboyotlar ro’yxati:
1. “Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 30.09.2018 yildagi PQ-3955-son qarori,.
https://lex.uz/docs/-3923110
2. “Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 08.05.2019 yildagi PQ-4312-son
qarori,. https://lex.uz/docs/-4327235
3. Oʻzbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 13-maydagi 391-son
qarori,https://lex.uz/docs/-
4. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 16-lekabrdagi OʻRQ-son “Maktabgacha
ta’lim va tarbiya toʻgʻrisida”gi Qonuni.
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22- dekabrdagi“Maktabgacha
ta’lim va tarbiyaning davlat standarti” to’g’risidagi 802-sonli qarori. https://lex.uz/docs/-
5179335..
